MỤC LỤC CHUYỆN KỂ
Kho thần thoại và truyền thuyết đang lớn dần, cùng khởi nguồn, dị bản và nguồn tư liệu của từng câu chuyện.
Ngày 23 tháng Chạp hằng năm, các gia đình Việt Nam tiễn Táo quân về trời trên lưng cá chép, cùng hai chiếc mũ ông và một chiếc mũ bà. Chuyện hai ông một bà chết trong cùng một đám lửa đã được chép lại từ năm 1659, nhưng tên các vị, số các vị, và cả ông Công là ai, đều đã đổi khác qua thời gian.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcThần Kim Quy trao cho nhà vua chiếc vuốt làm lẫy nỏ, còn con gái vua lấy con trai kẻ thù. Nhưng dị bản cổ nhất, chép ở Trung Hoa, không có rùa thần, không có lông ngỗng, cũng không có ngọc trai: chỉ có một nàng công chúa đem lòng yêu và một cây nỏ bị cưa đứt.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcNghèo đến mức hai cha con chỉ có chung một chiếc khố, Chử Đồng Tử vùi mình trong cát, và nàng công chúa tìm thấy chàng ở đó đã lấy chàng làm chồng. Trong bản kể trọn vẹn cổ nhất, hai người buôn bán với thương nhân nước ngoài, theo đạo Phật, rồi cả một tòa thành hiện lên trong một đêm và biến mất trong một đêm, để lại một cái đầm.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcMột bề tôi cho rằng của cải mình có là vật tiền thân, không nhờ ơn vua, bị đày ra bãi cát ngoài biển cho chết đói, cho đến khi một con chim trắng từ phương tây nhả xuống hạt của một thứ dưa lạ. Trong văn bản cổ nhất, An Tiêm không hề khắc tên lên quả dưa thả xuống biển: chính nhà vua tự nhớ đến ông.
Đọc câu chuyện 8 phút đọcNgười Gaul đã chiếm La Mã và đang lần trong bóng tối leo lên ngọn đồi cuối cùng thì đàn ngỗng thiêng của Juno đánh thức quân phòng thủ. Livy kể câu chuyện này rất đầy đủ, nhưng Polybius, sử gia cổ nhất có tác phẩm còn lại, chỉ nói rằng người Gaul ký hòa ước rồi về nhà.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcĐêm trước Lễ Hiển Linh, một bà lão theo ống khói xuống các ngôi nhà ở Ý, nhét kẹo, hoặc than, vào tất của trẻ con. Người ta hay bảo bà là một nữ thần La Mã cổ đội lốt, nhưng tên bà chính là tên của ngày lễ Kitô giáo, và những văn bản cổ nhất chúng tôi tìm được biến cái tên ấy thành một nhân vật là thơ xứ Toscana thế kỷ XV–XVI.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcNông dân cầu xin Cha Mars giữ bệnh tật xa khỏi ruộng đất, tấm khiên của thần rơi từ trời xuống dưới triều vua Numa, và Augustus dựng cho thần một ngôi đền với danh hiệu Kẻ Báo Thù. Người La Mã chỉ kể được ít chuyện của riêng mình về Mars; phần lớn còn lại họ mượn từ thần Ares của Hy Lạp.
Đọc câu chuyện 12 phút đọcMột đạo quân Etrusca kéo đến cây cầu gỗ của La Mã, và Horatius Cocles giữ cầu cho đến khi người La Mã phá sập nó sau lưng chàng. Theo Livy, chàng bơi về, được dựng tượng và ban ruộng đất. Theo Polybius, bản kể cổ nhất, chàng nhảy xuống sông và tự hiến mạng sống.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcBà hát lời đáp của Apollo trong một hang đá trên vịnh Napoli, dẫn Aeneas xuống cõi chết, và trong Ovid đã xin sống bằng số hạt cát trong lòng bàn tay nhưng quên xin tuổi trẻ. La Mã canh giữ những cuốn sách được cho là của bà suốt nhiều thế kỷ; còn bộ Sấm ngôn Sibyl mà ta đọc ngày nay không phải là những cuốn sách ấy.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcTrong một ngôi đền tròn nhỏ ở Quảng trường La Mã, không hề có tượng nữ thần, sáu nữ tư tế giữ ngọn lửa mà người ta tin rằng sự an nguy của La Mã phụ thuộc vào. Họ được chọn từ khi còn là những bé gái, phải phụng sự ba mươi năm, và giữ ngọn lửa ấy cho đến cuối thế kỷ IV CN.
Đọc câu chuyện 14 phút đọcAeneas cõng cha ra khỏi thành Troy đang cháy, bỏ Dido lại Carthage và giành một người vợ ở Latium bằng chiến tranh. Virgil biến chàng thành tổ tiên của người La Mã, nhưng các tác giả Hy Lạp đã đưa chàng sang phương Tây từ nhiều thế kỷ trước, và trong truyền thuyết La Mã, chàng chưa bao giờ lập ra thành La Mã.
Đọc câu chuyện 14 phút đọcJanus giữ cửa thành La Mã và cửa trời, nhìn cùng lúc cả phía trước lẫn phía sau, và để lại tên mình cho tháng Một. Ovid nói với ông rằng Hy Lạp không có vị thần nào sánh được. Thế nhưng năm của người La Mã không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng tháng của ông.
Đọc câu chuyện 18 phút đọcNgười ta kể rằng vị vua thứ hai của La Mã nhận luật lệ từ một nữ thần hẹn gặp ông bên dòng suối mỗi đêm, mặc cả với Jupiter về cách hóa giải sét, và được chôn cùng những cuốn sách thiêng do chính tay ông viết. Những cuốn sách ấy bị đào lên và đốt năm 181 TCN, còn chuyện ông từng học Pythagoras thì chính người La Mã đã nghi ngờ.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcMột vị vua không con của thành Kish kéo một con đại bàng lên khỏi hố sâu, và đại bàng chở ông lên cõi trời của thần Anu để tìm cỏ sinh nở. Các phiến đất sét đứt đoạn trước đoạn kết, và các nguồn cổ không thống nhất về việc ông có từng có con trai hay không.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcTrước khi thành người khổng lồ bằng đá nơi cổng thành Assyria, lamassu là một linh hồn đi bên cạnh con người, và có thể bỏ đi. Các vua tạc nó với năm chân, để nhìn từ trước thì nó đứng yên, nhìn từ bên thì nó bước đi. Chính bia ký của họ cho biết nó được đặt ở đó để làm gì.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcHai cậu bé song sinh bị bỏ cho chết đuối bên sông Tiber, một con sói cái cho chúng bú, và một trong hai người đã chết khi tường thành La Mã dựng lên. Chính người La Mã kể câu chuyện ấy theo nhiều dị bản song song, còn bức tượng sói đồng nổi tiếng có thể được đúc từ thời Trung Cổ.
Đọc câu chuyện 16 phút đọcAdapa, nhà hiền triết của Eridu, bẻ gãy cánh của Gió Nam rồi bị gọi lên trời, và ở đó ông từ chối thứ bánh mà vị thần của mình đã dặn đừng ăn. Đó lại là bánh của sự sống, và bản chép dài nhất của câu chuyện được tìm thấy không phải ở Iraq mà ở Ai Cập.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcÔng sống trong vùng nước ngọt dưới lòng đất, giao việc cho từng vị thần, ăn tám loài cây ở Dilmun và, sau một cuộc thi uống, trao các quyền năng thần thánh của mình cho Inanna. Với người Babylon, ông là Ea, vị thần đã báo trước cơn đại hồng thủy cho người anh hùng.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcInanna đi qua bảy cánh cổng xuống cõi của người chị, bị biến thành xác chết, và chỉ trở về được khi trao cho lũ quỷ một người thế mạng: chính chồng nàng, Dumuzi. Suốt một thế kỷ, chuyện này được đọc như thần thoại về các mùa, điều mà bài thơ tiếng Sumer không hề nói.
Đọc câu chuyện 10 phút đọcCác vị thần nặn chàng từ một nhúm đất sét để làm đối thủ xứng tầm với vua thành Uruk; chàng gặm cỏ cùng bầy linh dương, được Shamhat dạy ăn bánh mì uống bia, vật nhau với Gilgamesh ngay ngưỡng cửa nhà cưới rồi trở thành bạn của vua. Thế nhưng trong những bài thơ tiếng Sumer cổ hơn, Enkidu chỉ là người hầu của Gilgamesh.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcEnlil giao cho hắn canh giữ rừng tuyết tùng, và Gilgamesh cùng Enkidu giết hắn để lưu danh. Một tấm bảng đất sét về tay bảo tàng Sulaymaniyah năm 2011 đã lấp đầy khu rừng của hắn bằng tiếng chim hót và tiếng khỉ kêu, và cho thấy hai người anh hùng băn khoăn không biết sẽ trả lời Enlil ra sao.
Đọc câu chuyện 11 phút đọcMột vị thần nói với bức vách sậy, một người đóng thuyền, và sau trận lụt các thần bu lại như ruồi quanh lễ vật của ông. Gilgamesh nghe chuyện từ chính miệng Utnapishtim, nhưng các thư lại đã chép câu chuyện này từ một nghìn năm trước những phiến đất sét Nineveh của sử thi, khi người anh hùng còn mang tên Atrahasis.
Đọc câu chuyện 13 phút đọcMarduk giết nữ thần biển Tiamat, xẻ bà ra làm đôi như xẻ một con cá rồi lấy thân thể bà làm trời và đất; bài thơ được đọc trước tượng thần trong lễ hội Năm Mới ở Babylon. Thế nhưng thơ không hề tả Tiamat là một con rồng, và bức phù điêu nổi tiếng được cho là khắc trận đấu ấy lại khắc một vị thần khác với một con quái vật khác.
Đọc câu chuyện 14 phút đọcHai phần ba là thần, một phần ba là người, Gilgamesh nhìn bạn mình chết, vượt qua cả thế gian để tìm người duy nhất đã thoát khỏi cái chết, rồi để một con rắn cướp mất cây cỏ hồi xuân. Sử thi này rất cổ, nhưng không phải là câu chuyện được viết ra sớm nhất.
Đọc câu chuyện 12 phút đọc
