Táo quân: Những vị thần bếp về chầu trời

Một tuần trước Tết, các gia đình Việt Nam tiễn ba vị thần về trời. Ngày 23 tháng Chạp, trên bàn thờ bày sẵn mũ giấy, hai mũ ông, một mũ bà, và một con cá chép sống bơi trong chậu nước, chờ đưa các vị đi. Các vị lên tâu với Ngọc Hoàng mọi việc trong nhà suốt một năm. Các vị là ai thì tùy người kể: một người vợ và hai người chồng chết trong cùng một đám lửa, ba hòn đất kê nồi dưới bếp, hay hai vị thần mà tên gọi đã nhập làm một.

1 Câu Chuyện

Chúng tôi theo cốt truyện mà nhà nghiên cứu văn học dân gian Nguyễn Đổng Chi đã kể trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam (1956) và nhắc lại ở phần khảo dị của truyện số 21 trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Đây là bản có ba cái tên mà phần lớn các bản kể ngày nay vẫn dùng. Chỗ nào cốt truyện của ông không nói, chúng tôi lấy chi tiết từ bản kể được đọc nhiều nhất hiện nay, một văn bản khuyết danh, không rõ năm, trên Wikisource tiếng Việt, và ghi rõ chỗ hai bản khác nhau.

1-1 Cơn Giận

Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau đã lâu mà không có con. Bản kể trên Wikisource nói hai vợ chồng vốn ăn ở mặn nồng, nhưng vì mãi không có con, Cao dần sinh ra hay gây chuyện, dằn vặt vợ.

Một hôm, chỉ vì một chuyện nhỏ, hai người cãi nhau to. Cao đánh Thị Nhi rồi đuổi đi. Nàng bỏ nhà, lang thang đến một xứ khác, rồi kết duyên với người chồng thứ hai là Phạm Lang.

1-2 Người Ăn Xin Trước Cửa

Nguôi giận, Trọng Cao hối hận, bèn bỏ nhà đi tìm vợ. Tìm mãi không thấy, hết gạo hết tiền, chàng phải đi ăn xin dọc đường.

Một hôm, tình cờ chàng đến xin ăn đúng nhà Phạm Lang, lúc Phạm Lang đi vắng. Thị Nhi nhận ra người hành khất rách rưới chính là chồng cũ. Nàng mời chàng vào nhà, nấu cơm cho ăn.

1-3 Đống Rơm

Sợ chồng về bắt gặp mà nghi oan, Thị Nhi giấu Trọng Cao vào đống rơm: ngoài đồng, theo Nguyễn Đổng Chi; sau vườn, lúc Phạm Lang đã về tới cửa, theo bản kể trên Wikisource.

Ít lâu sau, Phạm Lang châm lửa đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng, không hề biết có người nằm trong đó. Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi lao mình vào lửa, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy vào theo. Trong cốt truyện của Nguyễn Đổng Chi còn có một người đầy tớ xông vào cứu chủ và cũng chết nốt. Bản kể trên Wikisource thì không có người đầy tớ, và Thị Nhi nhảy vào lửa là để cứu Cao ra.

1-4 Ba Hòn Đầu Rau

Ngọc Hoàng biết cả ba đều thật lòng thương nhau, nên cho họ được ở cùng một chỗ, phong làm Táo quân, quấn quýt bên bếp lửa. Bản kể trên Wikisource kết bằng lệ mà các vị giữ từ đó: mỗi năm, vào cuối ngày 23 tháng Chạp, Táo quân về trời tâu việc lành dữ của thế gian, và chiều 30 tháng Chạp lại trở xuống trần lo công việc cũ.

Bếp mà các vị trông coi xưa kia chỉ là ba hòn đá hay ba hòn đất kê nồi, tức đầu rau, và chính những hòn đất ấy cũng được gọi tôn là ông đầu rau. Truyện chính trong Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi kết thúc bằng việc ba người hóa thành đúng ba ông đầu rau, “để cho ngọn lửa luôn luôn đốt nóng tình yêu của họ”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Lĩnh Nam chích quái, ít nhất là trong bản chép trên Wikisource tiếng Trung, không có truyện thần bếp, và Nabeta, sau khi hệ thống lại các tư liệu thành văn, cũng chỉ xác nhận được những ghi chép từ thế kỷ XVII trở đi. Câu chuyện đến với chúng ta qua lá thư của một giáo dân, ghi chép của các giáo sĩ, các bộ từ điển và các nhà biên khảo thế kỷ XX.

• Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, Roma, 1651) của giáo sĩ dòng Tên Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ). Ở mục táo (bếp), ông ghi táo coên (cách viết này có thể là táo công hay táo quân) và vua bếp, rồi phăm cao, mà ông dịch sang tiếng Latinh là Dii lares, các thần giữ nhà của người La Mã. Ở mục đầu rau, ông giảng: “ba hòn đá trong bếp để đặt nồi lên, như cái kiềng ba chân”. Bản dịch năm 1991 dịch phăm cao là “thần bếp”; Nabeta đặt câu hỏi liệu đó có phải là dấu vết của hai cái tên Phạm Lang và Trọng Cao, nhưng chưa dám khẳng định.
• Lá thư của Bento Thiện (1659). Một giáo dân người Việt viết cho một giáo sĩ dòng Tên ở Roma về phong tục nước mình. Ông kể: “Bếp thì thờ Táo quân, gọi là Vua bếp”. Người chồng trước của một người đàn bà sa vào lửa mà chết; nàng lấy chồng sau nhưng lòng còn thương chồng trước, đến chỗ lỗ xưa thì cũng sa xuống mà chết; chồng sau thấy vợ chết cũng gieo mình xuống, “thì ba người vào một lỗ ấy”. Người ta, ông viết, “nói bày đặt” rằng đó là vua bếp. Chúng tôi đọc lá thư qua trích dẫn của Nabeta, theo bản phiên của Đỗ Quang Chính.
• Opusculum de Sectis apud Sinenses et Tunkinenses (1750), tiểu luận tiếng Latinh về các tôn giáo ở Trung Hoa và Đàng Ngoài của giáo sĩ người Ý Adriano di St. Thecla, Olga Dror dịch sang tiếng Anh (Cornell, 2002). Theo Nabeta, sách kể chuyện ông Táo với ba tên Trạng Cao (Trọng Cao), Thị Nhi và Phạm Lang, gần như các bản kể ngày nay. Sách cho biết phụ nữ rất kính vua bếp; ngày đầu năm, người ta treo trong bếp bức tranh vẽ bốn nhân vật trên giấy, cúng ba ngày; cô dâu mới về nhà chồng cũng lạy vua bếp, xin phù hộ việc bếp núc. Tam giáo chư vọng (1752), viết bằng chữ quốc ngữ, kể cùng câu chuyện ấy bằng thơ.
• Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của, cuốn thứ hai (Sài Gòn, 1896). Ở chữ 竈 táo, sách giảng hòn táo là “cục đất nắn khum khum để mà chịu lấy cái nồi (phải dùng ba cục để giạng dầu)”, và táo quân là “vua bếp”. Lễ “đưa ông táo”, theo sách, làm vào ngày 29, 30 tháng Chạp: “tục hiểu thần táo tóm hay các việc lành dữ trong một nhà”, nên đưa thần về trời với ý cầu cho thần đến trước Ngọc Hoàng thì “nói tốt cho mình”.
• Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, đăng trên Đông Dương tạp chí các năm 1913–1914, in thành sách năm 1915; chúng tôi đọc bản Khai Trí (Sài Gòn, 1973) trên Wikisource tiếng Việt. Theo ông, ngày 23 bắt nguồn từ đạo Lão: hôm ấy Táo quân “lên chầu trời để tâu việc thiện ác của nhân gian”. Rồi ông kể câu chuyện theo “có sách nói rằng” (mục 3). “Ta theo hai điển ấy”, nên cứ đến ngày ấy lại “mua hai mũ ông, một mũ bà để thờ và mua con cá chép để làm ngựa cho táo quân lên chầu trời”.
• Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, năm tập in dần từ 1957 đến 1982; chúng tôi đọc bản in lần thứ tám (Hà Nội: Giáo dục, 2000), quyển I, truyện số 21, “Sự tích ông đầu rau”. Truyện chính là một câu chuyện khác hẳn (mục 3). Phần khảo dị chép thêm ba dị bản Việt, một truyện Chăm, một truyện Quảng Đông và một truyện Nam Ấn Độ; cốt truyện ở mục 1 là dị bản ông đã kể trong cuốn lược khảo năm 1956.

Có một tập truyện xưa im lặng về chuyện này. Contes et légendes annamites của A. Landes (Sài Gòn, 1886) có 127 truyện và một loạt truyện cười, không truyện nào nói về Táo quân.

3 Những Dị Bản

• Ba người chết thế nào?
  • Bento Thiện (1659): người chồng trước sa vào lửa; về sau người vợ sa xuống đúng chỗ ấy, người chồng sau gieo mình theo.
  • Phan Kế Bính (1915): hai vợ chồng nghèo phải bỏ nhau, người vợ lấy được chồng giàu. Một hôm nhà cúng, đốt mã ngoài sân, có người vào ăn xin; người vợ nhận ra chồng cũ, động lòng đem cơm gạo tiền bạc ra cho. Chồng sau biết chuyện, nghi cho vợ; vợ xấu hổ đâm đầu vào đống lửa. Chồng cũ cảm ân nghĩa nhảy theo, rồi đến chồng sau.
  • Cốt truyện năm 1956 của Nguyễn Đổng Chi: thêm người đầy tớ xông vào cứu, thành bốn người chết.
• Truyện chính của Nguyễn Đổng Chi không có lửa. Hai vợ chồng son làm thuê bị nạn đói chia lìa; chồng đi kiếm ăn, dặn vợ chờ ba năm. Nàng chờ đến bảy năm mới chịu lấy người chủ tốt bụng đã cưu mang mình lúc đói. Ba tháng sau, người chồng cũ trở về, an ủi hai người rồi treo cổ ở cây đa đầu làng. Người vợ trầm mình xuống ao, còn người chồng mới chia hết gia sản rồi uống thuốc độc. Xuống âm phủ, trước Diêm Vương, ai cũng khai thật lòng mình không thể rời người kia, và Diêm Vương cho cả ba hóa thành ba ông đầu rau, phong làm Táo quân.
• Người đầy tớ. Trong một bản do người Sơn Tây kể, người chồng sau làm nghề săn bắn, có người đầy tớ tên Lốc đốt đống rơm để thui con cầy vừa săn được. Cả bốn người đều chết. Diêm Vương cho ba người hóa thành ba ông đầu rau, còn Lốc hóa thành hòn đất đè lên “đống nhấm”, tức đống trấu ủ lửa qua đêm cạnh bếp thời chưa có diêm, mà người ta quen gọi là “thằng Lốc”. Nguyễn Đổng Chi cho biết trong tranh Táo quân, người ta không bao giờ quên vẽ người đầy tớ trung nghĩa đứng cạnh ba người. Bức tranh mà Thecla tả năm 1750 cũng có bốn nhân vật.
• Ai phong thần? Ngọc Hoàng, trong bản kể trên Wikisource và cốt truyện năm 1956 của Nguyễn Đổng Chi; Thượng đế, trong Phan Kế Bính; Diêm Vương, trong truyện chính của Nguyễn Đổng Chi và bản Sơn Tây. Với Bento Thiện thì chẳng ai phong cả: người ta tự nói ra như thế.
• Ngày nào? Ngày 23 tháng Chạp theo Phan Kế Bính và bản kể trên Wikisource; ngày 29, 30 theo cuốn tự vị in ở Sài Gòn của Huỳnh Tịnh Của. Ở Đàng Ngoài thời Thecla, tranh mới được treo vào ngày đầu năm.
• Ai ngồi giữa? Người đàn bà. Theo trích dẫn của Nabeta, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (khoảng năm 1820) chép rằng tranh thờ Táo thần vẽ hai người đàn ông hai bên, một người đàn bà ở giữa, cũng như quẻ Ly ☲ thuộc hỏa: hai hào dương ở ngoài, một hào âm ở giữa làm chủ. Nguyễn Đổng Chi chú thích rằng người miền Bắc gọi hòn ở giữa là đầu rau cái, hai hòn hai bên là đầu rau đực. Tượng đất trong bản kể trên Wikisource cũng đặt bà ở giữa.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Chính ba hòn đầu rau. Đầu rau bằng đất nặn lấy ở nhà nên dùng lâu thì mòn. Năm 1948, một tác giả ký tên H.V.V. tả cảnh ở thôn quê vẫn còn nhà mỗi năm nặn ba “ông bếp” mới, còn ba ông cũ sứt mẻ thì đem vứt xuống hồ ao; Đoàn Triển thì viết: bỏ ông đầu rau cũ đến một chỗ sạch, đem đầu rau mới thay vào. Trong bộ tranh Kỹ thuật của người An Nam (1909) của Henri Oger có cảnh một người đàn bà “thay vua bếp” dưới gốc cây, còn ở Huế, theo Tín ngưỡng dân gian Huế (1995) của Trần Đại Vinh, sau lễ tiễn ngày 23, ba ông đầu rau cũ được đưa ra gốc cây lớn hay góc am miếu. Người miền Trung gọi đầu rau là ông Núc: Phan Khôi giải thích rằng ở quê ông, đầu rau được gọi bằng “ông”, cũng như con cọp hay cái bình vôi, vì dùng năm mười năm mới thay. Trong bài thơ vịnh lụt của Nguyễn Khuyến có câu “Đóng bè ta phải rước vua ra”, và Việt thi của Trần Trọng Kim chú: “Vua là vua bếp”.
• Ngày 23 hôm nay. Các gia đình sắm ba bộ mũ áo cùng hia giấy: hai mũ ông có cánh chuồn hơi vểnh lên, mũ bà không có cánh. Theo Trần Hạnh Nguyên, giảng viên Đại học Tây Bắc, năm nào cũng đốt bộ cũ, thay bộ mới; nếu chỉ cúng một mũ thì đó là mũ của Thổ Công. Cúng xong, cá chép được thả xuống ao hồ hay sông. Ở Nam Bộ, theo nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng, thay cho cá chép là bộ giấy in mộc bản hình “cò bay ngựa chạy”: ngựa chở Táo đi đường bộ, rồi cưỡi cò bay về trời. Những việc khác của ngày Tết, trong đó có bánh chưng, thuộc về câu chuyện Lang Liêu.

• Vũ Môn. Thái Bình quảng ký, bộ sách lớn của Trung Hoa thế kỷ X, dẫn Tam Tần ký: ở Long Môn trên sông Hoàng Hà, “mỗi độ cuối xuân có cá chép vàng bơi ngược dòng, con nào vượt được thì hóa rồng”. Mỗi năm không quá bảy mươi hai con vượt qua; mây mưa theo sau, lửa trời đốt đuôi, cá mới hóa rồng. Người Việt quen nói “cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng”, và những lời giải thích lễ thả cá ngày nay đều dựa vào tích ấy.
• Táo quân bên Trung Hoa. Táo quân (灶君) của người Hán có từ lâu hơn nhiều, và chỉ là một vị, có khi kèm vợ. Thế kỷ IV, Bão Phác tử của Cát Hồng viết: “đêm cuối tháng, thần Táo cũng lên trời tâu tội trạng của người”, tội lớn bị trừ ba trăm ngày tuổi thọ. Thế kỷ XII, nhà thơ Phạm Thành Đại đặt lễ cúng vào đêm 24 tháng Chạp và tả cảnh tiễn thần: đầu heo nấu nhừ, một cặp cá tươi, đàn ông rót rượu dâng còn đàn bà lánh mặt, và lời khẩn thần, được tiễn đi “say no”, đến cửa trời thì đừng nói chuyện cãi cọ trong nhà. Thần của ông đi bằng “xe mây ngựa gió”. Nguyễn Đổng Chi đặt truyện của ta cạnh một truyện Quảng Đông, nơi người ta cũng cúng thần vào ngày 23 tháng Chạp: Trương Lang đuổi vợ là Đinh Hương, về sau sạt nghiệp, mù lòa, đi ăn xin đến đúng nhà Đinh Hương, nhận ra vợ cũ thì hổ thẹn mà chết; Ngọc Hoàng thấy hắn cùng họ với mình nên phong làm Táo vương. So sánh tín ngưỡng hai bên, Trần Hạnh Nguyên thấy Táo quân của người Hán là một vị, của người Việt là ba, và người Việt không nói chuyện hối lộ thần, dù cuốn tự vị của Huỳnh Tịnh Của đã ghi lời cầu cho thần “nói tốt cho mình”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Lang Liêu và bánh chưng: Hai thứ bánh của ngày Tết: lễ tiễn Táo quân mở đầu tuần cuối cùng của năm. Còn những chiếc bánh làm nên ngày Tết thì có câu chuyện riêng.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: năm 1651, khi cần một chữ Latinh để dịch tên thần bếp của người Việt, Alexandre de Rhodes đã chọn Dii lares, các thần giữ nhà của La Mã. Vesta là ngọn lửa bếp của cả thành La Mã. Chúng tôi chưa thấy học giả nào so sánh bà với Táo quân; chúng tôi đặt hai chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Befana: Bà lão mang quà đến trong Lễ Hiển Linh: vị khách cuối năm của nước Ý xuống nhà qua ống khói, tức qua chính cái bếp mà ở Việt Nam các ông Táo trông coi. Ở đây, mối liên hệ cũng chỉ là cùng chủ đề.
• Ngọc Hoàng: Đấng cai quản thiên đình: vị vua trời mà các ông Táo lên chầu vào cuối năm, và câu chuyện ngài đã đứng lên đỉnh điện thần Trung Hoa như thế nào.

6 Nguồn Tham Khảo

• Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Roma, 1651), mục táo và đầu rau: Wikisource tiếng Việt; bản dịch Từ điển Annam–Lusitan–Latinh của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính (Hà Nội: Khoa học Xã hội, 1991): archive.org
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, cuốn thứ hai (Sài Gòn: Rey, Curiol & Cie, 1896), chữ 竈 táo: Wikisource tiếng Việt
• Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, phần I, chương IV và chương XII (“Tứ thời tiết lạp”, mục 9 “Tết táo quân”), bản Khai Trí (Sài Gòn, 1973): Wikisource tiếng Việt
• Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, quyển I, truyện 21 “Sự tích ông đầu rau” và phần khảo dị, in lần thứ tám (Hà Nội: Giáo dục, 2000): archive.org
• “Sự tích táo quân”, bản kể hiện đại khuyết danh, không rõ năm: Wikisource tiếng Việt
• A. Landes, Contes et légendes annamites (Sài Gòn, 1886), mục lục: archive.org
• Phan Khôi, “Ông bình vôi” (1956): Wikisource tiếng Việt; Nguyễn Khuyến, “Lụt”, bài 102 trong Việt thi của Trần Trọng Kim: Wikisource tiếng Việt
• Nabeta Naoko, “Thờ cúng ông Táo ở Việt Nam qua nghiên cứu tư liệu và điều tra so sánh”, Tạp chí Khoa học Đại học Thăng Long A1(1) (2021): 111–122, có trích Bento Thiện, Thecla, Đoàn Triển, Lược khảo của Nguyễn Đổng Chi, Trịnh Hoài Đức, H.V.V., Henri Oger, Trần Đại Vinh và Huỳnh Ngọc Trảng: Đại học Thăng Long
• Trần Hạnh Nguyên, “Nghiên cứu so sánh tín ngưỡng thờ Táo quân của người Việt ở Việt Nam và người Hán ở Trung Quốc”, Nghiên cứu Tôn giáo, số 1 (2014): 98–116: VJOL
• Adriano di St. Thecla, Opusculum de Sectis apud Sinenses et Tunkinenses, Olga Dror dịch (Ithaca: Southeast Asia Program, Cornell University, 2002), dẫn qua Nabeta
• Cát Hồng, Bão Phác tử, nội thiên quyển 6, thiên “Vi chỉ”: Wikisource (Hán văn)
• Phạm Thành Đại, “Tế táo từ” và lời tựa Thôn điền nhạc phủ, trong Thạch Hồ cư sĩ thi tập, quyển 30: Wikisource (Hán văn)
• Thái Bình quảng ký, quyển 466, mục “Long Môn”, dẫn Tam Tần ký: Wikisource (Hán văn)
• Vạn Xuân, “Sự tích ông Công ông Táo gắn liền huyền tích ‘hai ông một bà’”, Báo Thế giới và Việt Nam, ngày 9/1/2023: baoquocte.vn
• Phương Nga, “Vì sao cúng ông Công ông Táo phải có cá chép?”, VOH, ngày 1/2/2024: voh.com.vn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.