Ngọc Hoàng: Đấng cai quản thiên đình

Từ nửa đêm đến rạng sáng mùng 9 tháng Giêng âm lịch, các gia đình ở Đài Loan bày hai chiếc bàn hướng lên trời. Bàn trên dành cho Ngọc Hoàng, vì hôm ấy là ngày sinh của ngài, có trái cây, đồ chay, mì sợi buộc chỉ đỏ và ba chén trà; bàn dưới, có thịt và bánh rùa đỏ, dành cho các vị thần hầu cận ngài. Ngọc Hoàng là đấng cai quản thiên đình, trị vì chư thần như hoàng đế trị vì bá quan.

1 Câu Chuyện

Ở đây có hai câu chuyện. Chuyện thứ nhất là cuộc đời mà chính bộ kinh của ngài kể, Cao Thượng Ngọc Hoàng bản hạnh tập kinh (高上玉皇本行集經), theo bản trong Chính Thống Đạo tạng đời Minh. Chuyện thứ hai là một truyện dân gian về lịch, được kể dưới danh nghĩa ngài.

1-1 Ông Vua Không Con

Kinh mở đầu ở cõi trời Thanh Vi, nơi Nguyên Thủy Thiên Tôn đang thuyết pháp cho một hội chúng đông không kể xiết. Ngọc Hoàng phóng ánh sáng soi khắp chư thiên, rồi rời tòa đứng dậy, quỳ quay mặt về hướng bắc, hướng của bề tôi trước quân vương. Bấy giờ Nguyên Thủy Thiên Tôn mới kể cho hội chúng nghe ngài từ đâu mà đến.

Thuở xưa có một nước tên là Quang Nghiêm Diệu Lạc. Vua nước ấy là Tịnh Đức, tuổi đã cao mà chưa có con trai, lo không biết giao xã tắc và cửu miếu cho ai. Vua bèn sai các đạo sĩ lập đàn khắp các cung điện, hành lễ sáu thời ngày đêm, cầu đảo suốt nửa năm.

Một đêm, hoàng hậu Bảo Nguyệt Quang nằm mộng thấy Thái Thượng Đạo Quân ngự xe rồng năm sắc mà đến, tay bế một hài nhi, khắp lỗ chân lông tỏa ra ánh sáng. Hoàng hậu quỳ xuống xin đứa bé làm người nối ngôi, và Đạo Quân ban cho. Tỉnh dậy, hoàng hậu đã có mang; một năm sau, bà sinh con trai trong cung, vào giờ ngọ ngày mùng 9 tháng Giêng năm Bính Ngọ.

1-2 Vị Thái Tử Cho Đi Tất Cả

Thái tử từ nhỏ đã thông minh, lớn lên lại nhân từ. Ngài đem hết của cải trong kho nước phân phát cho người nghèo khổ, góa bụa, mồ côi, đói khát và tàn tật, tiếng nhân đức lan ra tận phương xa. Vua cha băng hà, thái tử lên coi việc nước. Rồi nghĩ đến kiếp người phù du, ngài dặn các đại thần lo việc nối ngôi, bỏ nước mà đi, vào núi Phổ Minh Hương Nghiêm tu đạo.

Từ đó trôi qua nhiều kiếp, tức những thời kỳ của thế giới. Tám trăm kiếp ngài nhiều lần bỏ nước; tám trăm kiếp tiếp theo ngài cho thuốc chữa bệnh; tám trăm kiếp nữa ngài mở kho kinh Đạo giáo mà giảng dạy; và tám trăm kiếp sau cùng ngài hy sinh thân mạng, “xả bỏ máu thịt của mình” để tu hạnh nhẫn nhục. Qua ba nghìn hai trăm kiếp, ngài chứng quả kim tiên, hiệu là Thanh Tịnh Tự Nhiên Giác Vương Như Lai, dạy dỗ các bồ tát. Lại trải thêm ức kiếp, ngài mới thành Ngọc Đế. Bộ kinh vay mượn nhiều từ Phật giáo: một thái tử bỏ ngai vàng, những kiếp số không đếm xuể, một danh hiệu kết thúc bằng chữ “Như Lai”.

1-3 Triều Đình Trên Trời

Kinh vẽ nên một bậc thầy giảng đạo; tiểu thuyết lại vẽ nên một hoàng đế. Trong Tây du ký (in năm 1592), Ngọc Hoàng ngự ở điện Linh Tiêu giữa các tiên khanh. Khi đôi mắt của con khỉ đá mới sinh bắn hai luồng kim quang lên tận phủ Bắc Đẩu, ngài sai Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ ra Nam Thiên Môn xem xét, rồi phán: “Vật dưới hạ giới là do tinh hoa trời đất sinh ra, chẳng có gì lạ” (hồi 1).

Trong buổi chầu sớm ở hồi 3, tấu chương từ hạ giới gửi lên: một bản của Ngao Quảng, Long Vương Đông Hải, một bản từ âm phủ, do Tần Quảng Vương dâng thay Địa Tạng Bồ Tát. Ngọc Hoàng đọc từng bản “từ đầu đến cuối”. Sao Kim là Thái Bạch Kim Tinh tâu xin triệu con khỉ lên trời, ban cho một chức quan, và từ đó trở đi là câu chuyện của Tôn Ngộ Không.

Phong thần diễn nghĩa cuối đời Minh thì cho thiên đình có các bộ. Ở hồi 99, những anh hùng và tiên nhân tử trận trong cuộc chiến diệt nhà Thương được phong làm thần của Lôi bộ, Hỏa bộ, Ôn bộ (bộ dịch bệnh) và Đẩu bộ, chia nhau khắp vòm trời để “xét soi điều thiện điều ác của nhân gian”. Lời tâu cũng từ mỗi nhà mà lên trời: ở Việt Nam, hằng năm các vị Táo quân cưỡi cá chép về trời tâu với Ngọc Hoàng chuyện cả năm của gia đình.

1-4 Cuộc Đua Của Mười Hai Con Giáp

Vì sao chuột đứng đầu mười hai con giáp, và vì sao không có mèo? Trong dị bản lưu truyền giữa người Mân Nam và người Khách Gia ở Đài Loan, theo tóm tắt của Từ điển văn học Đài Loan, người làm giám khảo thường là Ngọc Hoàng. Ngài mở một cuộc đua, mười hai con vật đến trước sẽ lần lượt được dùng làm tên năm.

Mèo và chuột rủ nhau cùng đi, nhờ trâu chở qua sông. Đến giữa dòng, chuột đẩy bạn mình xuống nước. Nấp trong tai trâu, chuột nhảy xuống ngay trước đích và về nhất. Sau đó mới đến trâu, hổ, thỏ, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó và lợn. Con mèo bị rơi xuống sông từ đó cứ thấy chuột là đuổi.

Mỗi nơi kể một khác. Trong một dị bản, mèo nhờ chuột sáng hôm ấy gọi mình dậy sớm, và chuột lừa mèo. Trong một dị bản ghi lại ở Nago, Okinawa, năm 1984, người sai chuột đi gọi các con vật chỉ là “Thần”; chuột báo cho tất cả trừ mèo, cưỡi trên sừng trâu mà về nhất, và rắn habu thế chỗ con rắn trong mười hai con giáp.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Trước Ngọc Hoàng. Theo Kominami Ichirō trong Bách khoa toàn thư thế giới của nhà Heibonsha, trong giáp cốt văn nhà Thương, vị thần tối cao là Đế hay Thượng đế, cai quản mưa và mùa màng, cho phép xây dựng thành ấp, nhưng tác động qua các sứ giả và không được cúng tế trực tiếp. Nhà Chu dùng chữ Thiên thay cho Đế, và từ đó phát triển các ý niệm thiên mệnh, thiên tử. Đến đời Hán, trên năm vị Đế của năm phương có một vị thần tối cao gọi là Hạo Thiên Thượng đế.
• Thơ Đường. Cái tên đã được dùng vào thế kỷ VIII. Bài “Thanh Đô quán đáp Ấu Hà” của Vi Ứng Vật mở đầu: “Tiêu dao tiên gia tử, nhật tịch triều Ngọc Hoàng” (Người con nhà tiên thong dong, sớm chiều vào chầu Ngọc Hoàng).
• Tống sử, quyển 104, “Lễ chí”:
  • Tống Chân Tông, người đã làm lễ phong thiện ở Thái Sơn năm 1008, đến năm 1012 kể với các đại thần rằng mình mộng thấy thần nhân truyền “mệnh của Ngọc Hoàng”.
  • Tháng 9 năm 1014, tượng Ngọc Hoàng được rước vào thờ, và vua xuống chiếu sẽ dâng tôn hiệu vào năm sau.
  • Ngày mồng một tháng Giêng năm 1015, tại cung Ngọc Thanh Chiêu Ứng, vua dâng tôn hiệu “Thái Thượng Khai Thiên Chấp Phù Ngự Lịch Hàm Chân Thể Đạo Ngọc Hoàng Đại Thiên Đế”. Ngày mồng một Tết năm 1017, vua dâng thêm sách ngọc và áo cổn.
  • Năm 1116, Huy Tông đổi phần cuối tôn hiệu thành “Hạo Thiên Ngọc Hoàng Thượng đế”.
• Cao Thượng Ngọc Hoàng bản hạnh tập kinh, ba quyển, trong Chính Thống Đạo tạng, không rõ tác giả. Cơ sở dữ liệu Đạo giáo của Bồng Doanh Tiên Quán (Hồng Kông), dựa theo Trung Hoa Đạo giáo đại từ điển (1995), cho rằng xét văn tự thì kinh có lẽ ra đời trong khoảng Đường, Tống, và từ đời Tống, Nguyên đã thành một trong những bộ kinh đạo sĩ phải tụng trong khóa lễ hằng ngày.
• Mộng Lương lục của Ngô Tự Mục, hồi ức về Hàng Châu thời Nam Tống (lời tựa đề năm 1274), ghi “ngày mùng 9 tháng Giêng, ngày sinh của Ngọc Hoàng Thượng đế”, khi các nhà giàu trong thành tụ họp trên lầu quán Thừa Thiên dâng hương.
• Tây du ký và Phong thần diễn nghĩa đã dẫn ở trên, cùng Tam giáo nguyên lưu sưu thần đại toàn, bộ truyện các thần thành sách đời Nguyên và hoàn chỉnh đời Minh, kể lại chuyện thái tử theo bộ kinh.

3 Những Dị Bản

• Ai cúi lạy ai? Trong kinh, Ngọc Hoàng quỳ trước Nguyên Thủy Thiên Tôn, còn đứa trẻ là do Thái Thượng Đạo Quân ban cho: cả hai vị đều thuộc Tam Thanh, những vị thần tối cao trong giáo lý Đạo giáo. Trong Phong thần diễn nghĩa, các vị thần mới cũng được phong theo sắc lệnh của Nguyên Thủy Thiên Tôn. Tây du ký thì đảo ngược trật tự: Thái Thượng Lão Quân, tức Lão Tử, cũng là một vị trong Tam Thanh, lại “tâu” với Ngọc Đế như một bề tôi (hồi 7), và khi Phật Tổ đã cứu thiên đình khỏi con khỉ, Ngọc Đế sai các thần Lôi bộ đi mời Tam Thanh đến dự tiệc như khách.
• Một vị hay hai vị? Huy Tông nhập Ngọc Hoàng với Hạo Thiên Thượng đế “vì các nhà bàn luận tách Ngọc Hoàng Đại Thiên Đế với Hạo Thiên Thượng đế mà nói, không thể quy về một”. Thế nhưng theo Miura Kunio, tại Thiên Đàn ở Bắc Kinh, các hoàng đế Minh, Thanh tế Trời với danh xưng Hạo Thiên Thượng đế mà không hề có tượng. Trong Đài Loan thông sử (lời tựa đề năm 1918), Liên Hoành phản bác rằng thời xưa chỉ thiên tử mới được tế Trời, và đàn Thiên Công ở Đài Nam là do dân chúng tự dựng.
• Năm nào? Bách khoa toàn thư của Heibonsha ghi tôn hiệu của Chân Tông vào năm 1014, năm mà Tống sử chép là vua quyết định việc ấy. Tống sử chép tôn hiệu được dâng vào ngày đầu năm 1015. Tam giáo nguyên lưu sưu thần đại toàn, dẫn thực lục đời Chân Tông, lại ghi năm 1017, và tôn hiệu ở đó đã có chữ “Hạo Thiên”, trong khi theo Tống sử thì chữ ấy chỉ có từ đời Huy Tông.
• Ngài tu bao lâu? Theo kinh, ba nghìn hai trăm kiếp, rồi thêm ức kiếp. Trong Tây du ký (hồi 7), Phật Tổ bảo con khỉ rằng Ngọc Đế tu hành từ nhỏ, trải qua một nghìn bảy trăm năm mươi kiếp, “mỗi kiếp mười hai vạn chín nghìn sáu trăm năm”. Con khỉ đáp bằng một câu tục ngữ: “Hoàng đế thay phiên làm, sang năm đến nhà ta.”
• Vì sao là ngày mùng 9? Kinh lấy ngày ấy làm ngày sinh của ngài. Liên Hoành cho rằng đó là điều các phương sĩ gán ghép, mượn chữ “Sơ cửu”, tên hào đầu của quẻ đầu tiên trong Kinh Dịch.
• Cuộc đua có từ bao giờ? Các con vật thì có từ lâu: thẻ tre Nhật thư thời Tần, đào được ở Hồ Bắc năm 1975, đã gán con vật cho mười hai địa chi, và Luận hành của Vương Sung (khoảng năm 80) cũng ghép như vậy: “Dần là mộc, con vật của nó là hổ”. Nhưng chúng tôi chưa tìm thấy cuộc đua trong văn bản nào trước thời cận đại. Một trong những lời giải thích ngày nay cho việc thiếu mèo là người Trung Hoa chỉ biết đến mèo từ thời Đông Hán, khi mười hai con vật đã được định sẵn.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngày sinh Thiên Công. Ở Phúc Kiến và Đài Loan, Ngọc Hoàng được gọi là Thiên Công (天公), và mùng 9 tháng Giêng là Thiên Công sinh (天公生), ngày sinh của ngài. Từ điển Trùng biên Quốc ngữ từ điển tu đính bản của Bộ Giáo dục Đài Loan mô tả lễ cúng: từ nửa đêm đến bốn giờ sáng; bàn trên bày năm thứ quả và sáu món chay, mì sợi buộc chỉ đỏ và ba chén trà; bàn dưới, dành cho các vị thần tùy tùng, bày ngũ sinh và bánh rùa đỏ; cúng xong thì đốt vàng mã, đốt pháo.
• Vị thần không có tượng. Theo Ủy ban Sự vụ Khách Gia, các miếu hiếm khi tạc tượng ngài: một lư hương trước cổng miếu, gọi là “lư Thiên Công”, đại diện cho ngài, và người đến lễ phải vái lư hương ấy trước khi vào chính điện. Khi được vẽ trên đàn Đạo giáo, ngài là một vị đế vương đội mũ chín tua ngọc, khoác hà bí màu vàng, tay cầm hốt.

• Đón Ngọc Hoàng. Cơ sở dữ liệu của Bồng Doanh Tiên Quán ghi lại tục tin rằng ngày 25 tháng Chạp Ngọc Hoàng đi tuần khắp thiên hạ, thưởng thiện phạt ác, nên nhà nhà bày hương án, dọn cỗ chay đón ngài; vùng nam Giang Tô gọi việc này là “trai thiên”.
• Trên biển. Từ Bảo Quang, người sang Lưu Cầu làm phó sứ sách phong của nhà Thanh, chép trong Trung Sơn truyền tín lục (1721) lịch bão mà thủy thủ trông chờ. Ngày mùng 9 tháng Giêng là “bão Ngọc Hoàng”: nếu hôm ấy có bão thì những trận bão về sau đều ứng nghiệm. Có những ngày khác là ngày các Long Vương vào chầu Ngọc Hoàng.
• Việt Nam. Mỗi năm Ngọc Hoàng nhận lời tâu của Táo quân, và Thánh Mẫu Liễu Hạnh là con gái ngài, bị đày xuống trần vì lỡ tay đánh rơi chén ngọc. Ở Sài Gòn, chùa Ngọc Hoàng ở Đa Kao do Lưu Minh, một người Quảng Đông, dựng nên. Theo cuốn sách nhỏ về chùa mà A.-E. Lelièvre và Ch.-A. Clouqueur in ở Sài Gòn năm 1914, như Henri Cordier tóm tắt trong một bài điểm sách năm sau, chùa đặt móng năm 1900 và khánh thành năm 1906. Năm 1982 chùa gia nhập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, năm 1984 đổi tên là Phước Hải tự. Ngày nay chính điện vẫn thờ Ngọc Hoàng Thượng đế giữa thiên binh thiên tướng, còn một điện khác thờ Thập Điện Diêm Vương.
• Triều Tiên. Với tên Okhwang Sangje (옥황상제), ngài là một vị thần của các thầy cúng (mudang). Một bức tranh thờ của đạo mudang, vẽ trong thế kỷ XX, ở Bảo tàng Lịch sử Seoul cho thấy ngài ngồi ghế giữa mây, mặt trời và mặt trăng ở phía trên, đội mũ miện có tua ngọc, cầm sách và hốt, có một viên quan hầu bên cạnh.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: con khỉ muốn chiếm ngai của Ngọc Hoàng. Hai lần thiên đình ban chức để giữ nó yên: lần đầu nó bỏ về, lần sau nó đại náo thiên cung.
• Ngưu Lang Chức Nữ: Thất tịch Trung Hoa, Tanabata Nhật Bản và mưa ngâu tháng Bảy: lời chú đời Tùy cho Kinh Sở tuế thời ký dẫn một sách Đạo giáo: Ngưu Lang vay của Thiên Đế hai vạn tiền làm sính lễ, lâu không trả, nên bị đuổi sang một chòm sao xa. Vị Thiên Đế ấy là vị thần cổ hơn, mà về sau Ngọc Hoàng thế chỗ.
• Táo quân: Những vị thần bếp về chầu trời: các vị thần bếp, một tuần trước Tết về trời tâu với Ngọc Hoàng chuyện của mỗi nhà.
• Liễu Hạnh: Công chúa bị đày xuống trần và trở thành Thánh Mẫu: con gái Ngọc Hoàng theo truyền thống Việt Nam. Trong Đạo Mẫu, chỉ có Ngọc Hoàng đứng trên bà.

6 Nguồn Tham Khảo

• Cao Thượng Ngọc Hoàng bản hạnh tập kinh, quyển thượng, “Thanh Vi thiên cung thần thông phẩm”, bản Chính Thống Đạo tạng: Wikisource; về niên đại, Cơ sở dữ liệu của Trung tâm Văn hóa Đạo giáo Bồng Doanh Tiên Quán, dẫn Hồ Phu Sâm chủ biên, Trung Hoa Đạo giáo đại từ điển (1995): daoinfo.org
• Tống sử, quyển 104, “Lễ chí” 7: Wikisource
• Vi Ứng Vật, “Thanh Đô quán đáp Ấu Hà”: Wikisource
• Ngô Tự Mục, Mộng Lương lục, quyển 19, bản Tứ khố toàn thư: Wikisource
• Tây du ký, hồi 1, 3 và 7 (văn bản trên Wikisource không ghi bản gốc): Wikisource, Wikisource, Wikisource; Phong thần diễn nghĩa, hồi 99: Wikisource; Tam giáo nguyên lưu sưu thần đại toàn, quyển 1, “Ngọc Hoàng Thượng đế”: Wikisource
• Vương Sung, Luận hành, thiên “Vật thế”: Wikisource; Tông Lẫm, Kinh Sở tuế thời ký, chú của Đỗ Công Chiêm: Wikisource
• Từ Bảo Quang, Trung Sơn truyền tín lục, quyển 1, “Phong bạo nhật kỳ”: Wikisource; Liên Hoành, Đài Loan thông sử, quyển 22, “Tông giáo chí”: Wikisource
• “玉皇” (Sunayama Minoru), “天帝” (Kominami Ichirō), “天” (Miura Kunio), “三清” (Yoshikawa Tadao), Heibonsha, Sekai Daihyakka Jiten; “玉皇大帝”, Britannica Kokusai Daihyakka Jiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Cơ sở dữ liệu của Trung tâm Văn hóa Đạo giáo Bồng Doanh Tiên Quán, “玉皇大帝” và “四御”: daoinfo.org, daoinfo.org
• Bộ Giáo dục Đài Loan, Trùng biên Quốc ngữ từ điển tu đính bản, “天公生”: pedia.cloud.edu.tw; Ủy ban Sự vụ Khách Gia, Hakka Cloud, “玉皇大帝天公生”: cloud.hakka.gov.tw
• Giản Tề Nho, “十二生肖的由來”, Từ điển văn học Đài Loan, Bảo tàng Văn học Quốc gia Đài Loan: bản lưu trữ; Bảo tàng Nago, “十二支の由来” (ghi năm 1984): jmapps.ne.jp; “十二生肖里为什么没有猫”, Văn trích báo, 4/3/2021: gmw.cn
• Henri Cordier, bài điểm cuốn Pagode de Dakao của A.-E. Lelièvre và Ch.-A. Clouqueur (Sài Gòn, C. Ardin, 1914), Journal des savants (1915), bản dịch tiếng Anh: historicvietnam.com; “Chùa Ngọc Hoàng - Phước Hải tự có từ khi nào?”, Phật giáo Việt Nam, 23/7/2024: phatgiao.org.vn; Thanh Hằng, “Chùa Ngọc Hoàng và sự kết hợp giữa Đạo giáo và Phật giáo”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 16/10/2024: tapchinghiencuuphathoc.vn
• Bảo tàng Lịch sử Seoul, “무속도(일월성신옥황상제도)” (Seoul History 028932): museum.seoul.go.kr

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.