Na Tra: Cậu bé thần lóc thịt trả mẹ, lóc xương trả cha

Trong các đền miếu, Na Tra là một đứa trẻ quàng dải lụa đỏ, đeo vòng vàng, tay cầm cây thương đầu bốc lửa, mỗi chân đạp một bánh xe gió lửa. Câu chuyện của cậu thuộc loại kỳ lạ nhất trong các vị thần: một cậu bé giết hoàng tử rồng, tự kết liễu đời mình để cha mẹ được tha, sống lại trong thân hoa sen và truy đuổi chính cha mình. Mỗi chi tiết ấy đều có lịch sử riêng, và những chi tiết cổ nhất không phải của người Trung Hoa.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện theo Phong thần diễn nghĩa, hồi 12 đến hồi 14. Tiểu thuyết lấy bối cảnh lúc nhà Thương sụp đổ, và Na Tra sinh ra để làm tiên phong cho đạo quân sẽ lật đổ triều đại ấy.

1-1 Bọc Thịt

Lý Tịnh làm tổng binh trấn giữ Trần Đường quan dưới thời ông vua cuối cùng nhà Thương. Thuở trẻ ông từng học đạo, rồi bỏ dở để ra làm quan. Vợ ông là Ân phu nhân đã sinh hai con trai là Kim Tra và Mộc Tra, nay lại mang thai đã ba năm sáu tháng mà chưa sinh. Lý Tịnh nói: “Mang thai hơn ba năm chưa đẻ, chẳng phải yêu thì cũng là quái.”

Một đêm, phu nhân mơ thấy một đạo sĩ bước vào phòng, ấn một vật vào lòng bà: “Phu nhân mau nhận lấy lân nhi!” Bà tỉnh dậy thì trở dạ, các thị nữ chạy báo với Lý Tịnh rằng phu nhân đẻ ra yêu quái. Lý Tịnh cầm gươm chạy vào, thấy trong phòng đầy khí đỏ và hương lạ, một bọc thịt đang xoay tròn như bánh xe. Ông chém một nhát, bọc thịt tách ra, một bé trai nhảy ra, cổ tay phải đeo vòng vàng, quanh bụng quấn một tấm lụa đỏ.

Người kể chuyện giải thích: chiếc vòng là Càn Khôn quyển, tấm lụa là Hỗn Thiên lăng, đều là báu vật của động Kim Quang, còn đứa bé là Linh Châu Tử đầu thai xuống trần. Hôm sau, đạo sĩ Thái Ất Chân Nhân đến xem, đặt tên cho bé là Na Tra và nhận làm đệ tử.

1-2 Hoàng Tử Rồng

Bảy năm sau, vào một ngày nóng nực tháng Năm, Na Tra ra ngoài quan ải, ngồi tắm ở sông Cửu Loan, nơi sông đổ ra biển Đông. Cậu nhúng tấm Hỗn Thiên lăng xuống nước. Dòng sông đỏ rực và rung chuyển, và sâu dưới đáy biển, Thủy Tinh cung của Ngao Quang, Long Vương Đông Hải, chao đảo.

Long Vương sai một dạ xoa tuần biển, mặt xanh, cầm búa, lên xem. Dạ xoa bổ búa vào cậu bé, Na Tra ném Càn Khôn quyển đánh chết hắn. Tiếp đó con trai thứ ba của Long Vương là Ngao Bính cưỡi thủy thú, tay cầm kích, xông lên. Na Tra dùng lụa quấn Ngao Bính kéo lên bờ rồi giáng vòng xuống. Ngao Bính hiện nguyên hình là một con rồng, và Na Tra rút gân rồng để bện đai thắt áo giáp cho cha.

1-3 Thịt Và Xương

Ngao Quang hóa làm thư sinh đến gặp Lý Tịnh, thấy gân con mình thì thề sẽ tâu lên Ngọc Hoàng. Lý Tịnh khóc: cả nhà sẽ bị giết. Na Tra chạy đến chỗ thầy, được thầy vẽ lên ngực một lá bùa tàng hình, rồi ra cửa trời chặn đánh Long Vương, bắt ông hóa thành con rắn xanh nhỏ bỏ vào tay áo mang về.

Họa này nối họa kia. Trên lầu thành của quan ải, Na Tra thấy một bộ cung tên đã trấn giữ nơi này từ khi Hoàng Đế đánh bại Xi Vưu, chưa ai nhấc nổi. Cậu bắn thử một mũi, trúng chết đồ đệ của nữ tiên Thạch Cơ nương nương. Khi Thạch Cơ đuổi tới, Thái Ất Chân Nhân nhốt bà trong một chiếc lồng lửa, và bà hiện lại nguyên hình là một hòn đá.

Rồi Thái Ất báo cho Na Tra biết bốn vị Long Vương đã bắt cha mẹ cậu. Cậu chạy về nhà, kêu lớn: “Một người làm thì một người chịu.” Cậu sẽ trả thịt xương cho cha mẹ, để cha mẹ khỏi bị liên lụy. Ngao Quang đáp: “Thôi được! Cứu cha mẹ thì cũng có tiếng hiếu.” Na Tra cầm kiếm tự sát. Các Long Vương thả vợ chồng Lý Tịnh ra, và Ân phu nhân chôn cất con.

1-4 Thân Hoa Sen

Hồn Na Tra trôi dạt đến núi của thầy. Thái Ất Chân Nhân bảo hồn về báo mộng cho mẹ: hãy dựng cho cậu một ngôi miếu trên núi Thúy Bình, cách quan ải bốn mươi dặm; hưởng hương khói ba năm thì cậu lại có thể đứng giữa cõi người. Lý Tịnh không chịu nghe, Ân phu nhân bèn lén cho dựng miếu. Na Tra ở đó cầu gì được nấy, người đi lễ đông “như kiến”.

Nửa năm sau, Lý Tịnh đi ngang qua và biết đó là miếu của ai. “Sống thì quấy phá cha mẹ, chết lại còn lừa dối dân!” Ông lấy roi đập nát tượng và sai đốt miếu.

Thế là Thái Ất Chân Nhân tự tay làm cho Na Tra một thân thể. Ông sai hái hai bông sen và ba lá sen trong ao, xếp cánh hoa theo hình tam tài trời, đất, người, bẻ cuống thành ba trăm đốt xương, đặt lá sen làm phần trên, giữa và dưới, rồi đặt một viên kim đan vào chính giữa. Ông đẩy hồn cậu bé vào đó, quát: “Na Tra, không thành hình người lúc này thì còn đợi đến bao giờ?” Một thiếu niên cao một trượng sáu thước nhảy dậy, “mặt trắng như thoa phấn, môi đỏ như tô son”. Thái Ất truyền cho cậu phép Hỏa Tiêm thương (thương đầu lửa), trao Phong Hỏa luân (bánh xe gió lửa) để đạp dưới chân, và một túi da báo đựng Càn Khôn quyển, Hỗn Thiên lăng cùng một viên gạch vàng.

1-5 Ngôi Tháp

Na Tra đạp Phong Hỏa luân đến Trần Đường quan: “Thịt xương ta đã trả cho ông rồi. Sao ông lại đốt miếu ta?” Lý Tịnh bỏ chạy. Người con thứ hai là Mộc Tra chặn đường, quát rằng con giết cha là đại nghịch, liền bị Na Tra ném gạch vàng quật ngã. Văn Thù Quảng Pháp Thiên Tôn trói Na Tra vào một cột vàng, và Thái Ất thừa nhận chính mình đã đưa cậu tới đó để mài bớt tính sát sinh. Nhưng vừa được thả về, Na Tra lại đuổi theo Lý Tịnh ngay.

Cuối cùng Nhiên Đăng đạo nhân che cho Lý Tịnh đứng sau lưng mình trên một ngọn đồi. Na Tra xông tới, Nhiên Đăng liền chụp xuống cậu một ngôi tháp Linh Lung nhỏ rồi cho lửa bốc lên trong tháp, đến khi cậu kêu xin tha mạng. “Có nhận cha không?” “Con nhận!” Nhiên Đăng nhấc tháp lên, Na Tra thấy mình không hề bị cháy; nhưng cậu vẫn phải quỳ trước Lý Tịnh và gọi “cha”. Nhiên Đăng trao ngôi tháp vàng cho Lý Tịnh, để giơ lên mỗi khi đứa con chống lại. Người kể chuyện thêm rằng về sau cha con đều thành thánh bằng xác thịt, và Lý Tịnh chính là Thác Tháp Thiên Vương.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Cái tên Ấn Độ. Ở Ấn Độ, Nalakūbara là con của Kubera, thần của cải, vị thần được Phật giáo tiếp nhận thành Tỳ Sa Môn (Vaiśravaṇa), Thiên Vương phương Bắc. Bản dịch chữ Hán của tác phẩm về cuộc đời Đức Phật do Mã Minh soạn, Phật sở hành tán, tương truyền do Đàm Vô Sấm dịch ở thế kỷ V, so niềm vui khi Phật đản sinh với niềm vui của chư thiên “khi Tỳ Sa Môn Thiên Vương sinh Na La Cưu Bà” (那羅鳩婆). Các bản dịch Khổng tước vương chú kinh kể ông trong hàng dạ xoa: bản dịch đời Lương thế kỷ VI viết 那羅鳩婆羅, bản của Bất Không viết 那吒矩韈囉. Nhà Hán học Meir Shahar lần theo các bản dịch ấy để chỉ ra cái tên rút gọn dần thành 那吒, rồi về sau được thêm bộ khẩu thành 哪吒.
• Các nghi quỹ đời Đường tương truyền do Bất Không (705–774) dịch. Trong một nghi quỹ, “Na Tra thái tử” cầm kích đứng trước Phật, nguyện dùng chày kim cương đánh kẻ ác; ở đây ông là cháu nội của Tỳ Sa Môn. Trong một nghi quỹ khác ông là con: “con thứ ba của Thiên Vương là Na Tra thái tử, nâng tháp, luôn theo Thiên Vương”. Cũng nghi quỹ ấy kể rằng năm 742, thiên binh của Thiên Vương đã giải vây thành An Tây, chuột vàng cắn đứt dây cung của quân địch, và triều đình ra lệnh đặt tượng Thiên Vương trong các doanh trại.
• Thiền tông. Cảnh Đức truyền đăng lục do Đạo Nguyên biên soạn năm 1004 chép hai câu hỏi dâng lên các thiền sư. Hỏi Đầu Tử Đại Đồng: Na Tra thái tử tách xương trả cha, tách thịt trả mẹ; “thế nào là bản lai thân của Na Tra?” Thiền sư đặt cây gậy trong tay xuống. Hỏi Thiên Thai Đức Thiều: thái tử trả xương thịt xong “rồi ngồi trên hoa sen thuyết pháp cho cha mẹ”. Ngũ đăng hội nguyên về sau chép lại câu ấy.
• Tô Triệt (1039–1112) có bài thơ “Na Tra”: “Thiên Vương phương Bắc có đứa con cuồng, chỉ biết lạy Phật mà không lạy cha. Phật biết nó ngu khó dạy bảo, bèn bảo người cha tay trái giơ cao bảo tháp.” Bài thơ nói tiếp: lạy Phật thì cũng gần như lạy cha.
• Tam giáo sưu thần đại toàn, một bộ sách về các vị thần có tranh minh họa, in vào đời Minh. Diệp Đức Huy, người khắc in lại sách năm 1909, cho rằng đó là một sách đời Nguyên đổi tên, có thêm phần bổ sung đời Minh. Mục “Na Tra thái tử” trong sách cho Na Tra vốn là một vị Đại La tiên dưới trướng Ngọc Hoàng, ba đầu, chín mắt, tám tay, được sai xuống trần trừ ma bằng cách đầu thai làm con thứ ba của Lý Tịnh.
• Tây du ký (bản Thế Đức Đường năm 1592): hồi 4 Na Tra giao chiến với Tôn Ngộ Không; hồi 83 kể lại quá khứ của Na Tra.
• Phong thần diễn nghĩa, bộ tiểu thuyết một trăm hồi cuối đời Minh. Tác giả chưa rõ: có thuyết cho là Hứa Trọng Lâm, có thuyết cho là đạo sĩ Lục Tây Tinh.

3 Những Dị Bản

• Na Tra bao nhiêu tuổi? Trong Sưu thần đại toàn, mới sinh được năm ngày cậu đã tắm ở biển Đông và giẫm lên Thủy Tinh cung, bảy ngày tuổi đã giết chín con rồng. Trong Tây du ký là ba ngày tuổi. Trong Phong thần diễn nghĩa cậu bảy tuổi.
• Cậu đã giết ai? Sưu thần đại toàn để cậu giết chính Long Vương ở cửa trời, rồi dùng cung tên của Như Lai bắn chết con trai Thạch Ký nương nương, và giết luôn cả bà. Trong Phong thần diễn nghĩa, lão Long Vương sống sót; con rồng chết là con trai ông.
• Vì sao cậu chết? Trong Sưu thần đại toàn, người cha nổi giận vì Thạch Ký là thủ lĩnh của bầy ma, giết bà thì quân ma sẽ kéo đến; Na Tra bèn cắt thịt khắc xương “trả cha”. Trong Tây du ký, Lý Tịnh định giết con, và Na Tra cắt thịt trả mẹ, lóc xương trả cha. Trong Phong thần diễn nghĩa, cậu chết để cứu cha mẹ.
• Ai cho cậu thân hoa sen? Trong Sưu thần đại toàn là Phật: cuống sen và củ ấu làm xương, ngó sen làm thịt, lá làm áo. Trong Tây du ký cũng là Phật: ngó sen biếc làm xương, lá sen làm áo. Trong Phong thần diễn nghĩa đổi thành đạo sĩ Thái Ất Chân Nhân.
• Ai cầm tháp, và vì sao? Trong nghi quỹ đời Đường, Na Tra nâng tháp cho cha. Trong thơ Tô Triệt và trong Tây du ký, Phật trao cho người cha một ngôi tháp có tượng Phật bên trong, để đứa con lạy tháp tức là lạy cha: Na Tra phải lấy Phật làm cha. Trong Phong thần diễn nghĩa, ngôi tháp đã thành vũ khí. Ngôi tháp vốn là của Tỳ Sa Môn: Thái Bạch âm kinh, một sách binh pháp đời Đường của Lý Thuyên, tả vị thần này “tay trái nâng tháp”, và ở Nhật Bản, tượng Bishamonten cũng đặt bảo tháp trên lòng bàn tay.
• Lý Tịnh là ai? Đó là tên một danh tướng đầu đời Đường (571–649). Theo Shahar, ở Trung Hoa, Tỳ Sa Môn Thiên Vương được đồng nhất với vị tướng này: tiểu thuyết giữ lại ngôi tháp của Thiên Vương và gán cho nó tên của vị tướng.
• Gốc rễ Ấn Độ sâu đến đâu? Nalakūbara của Ấn Độ không phải trẻ con. Trong Bhāgavata Purāṇa, ông và người anh em, hai con trai của Kubera, vì kiêu ngạo mà bị hiền triết Nārada nguyền hóa thành hai cái cây, cho đến khi cậu bé Kṛṣṇa làm gãy cây và giải thoát họ. Shahar cho rằng có thể vị thần trẻ con của Trung Hoa đã mượn ít nhiều từ cậu bé Kṛṣṇa, người mà theo ông cũng mở đầu sự nghiệp bằng việc giết một con rồng, một nāga.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Vị thần của Đạo giáo và của dân gian. Sưu thần đại toàn đã cho Na Tra một phẩm vị Đạo giáo: Ngọc Hoàng phong cậu đứng đầu ba mươi sáu vị thiên tướng, đời đời trấn giữ cửa trời. Ở Đài Loan, cậu là Trung Đàn Nguyên Soái, được gọi thân mật là Thái Tử gia, và có những ngôi miếu riêng: năm 2017, Tân Doanh Thái Tử cung cùng sở văn hóa thành phố Đài Nam đã xuất bản một tập nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cậu.
• Đồng cốt và nghề vận tải. Leo Yuan, viết trên International Journal of Intangible Heritage năm 2014, ghi nhận rằng những người lên đồng Na Tra nói năng như trẻ con, rằng Na Tra là thần hộ mệnh của trẻ nhỏ, và vì là vị thần cưỡi bánh xe nên cậu phù hộ các công ty vận tải, nơi người ta lập bàn thờ cậu ngay trong văn phòng.
• Na Tra nhạc điện tử. Trong các đám rước của đền miếu, những người hóa trang thành Na Tra nhảy múa ở đầu đoàn, mở đường cho các vị thần. Theo Yuan, nhạc techno được đưa vào đám rước ở lễ hội pháo hoa Diêm Thủy năm 2005, và tại lễ khai mạc Đại hội Thể thao Thế giới (World Games) ở Cao Hùng năm 2009, bốn mươi Na Tra đeo kính râm, găng tay trắng, có người cưỡi xe máy, đã nhảy theo một bài nhạc pop. Ngày nay các đoàn “Tam Thái tử điện âm” xuất hiện ở lễ hội và sự kiện khắp Đài Loan.
• Nhật Bản. Tỳ Sa Môn là Bishamonten, được tạc với bảo tháp trên lòng bàn tay trái. Bản thân Na Tra trở nên quen thuộc nhờ bản Phong thần diễn nghĩa tiếng Nhật của An Nō Tsutomu (Kōdansha Bunko, 1988–1989) và bộ truyện tranh Fujisaki Ryū vẽ dựa theo bản ấy (Hōshin Engi, từ năm 1996).
• Việt Nam. Cậu là Na Tra, theo âm Hán Việt của tên. Bộ tiểu thuyết đã được xuất bản ở Hà Nội với tên Phong thần diễn nghĩa (Nhà xuất bản Văn học, 1994 và 2003).
• Trên màn ảnh. Phim hoạt hình Ne Zha (哪吒之魔童降世, 2019) vẽ cậu với quầng mắt thâm và mang lại cho cậu một thế hệ người hâm mộ mới.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Rồng Trung Hoa: Linh vật làm mưa và biểu tượng của hoàng đế: Ngao Quang, người bị Na Tra giết con, là Long Vương Đông Hải, “vị chính thần làm mây làm mưa”, như chính ông tự xưng trong Phong thần diễn nghĩa.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: ở hồi 4 Tây du ký, Na Tra hóa ba đầu sáu tay giao chiến với con khỉ, bị đánh trúng cánh tay và phải rút lui.
• Côn Lôn: Ngọn núi của các vị tiên: trong Phong thần diễn nghĩa, chiếc Càn Khôn quyển của Na Tra là báu vật cung Ngọc Hư trên núi Côn Lôn ban cho thầy cậu, và chính cậu cũng giáng sinh theo lệnh của cung ấy.
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: một vị thần trẻ con khác mất thân thể vì xung đột với người ở vị trí người cha, rồi được ban thân mới: cậu bé bị Shiva chém đầu được ban đầu voi, còn Na Tra trả lại thịt xương và được ban thân hoa sen. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai vị; chúng tôi đặt họ cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Phong thần diễn nghĩa, hồi 12–14, bản một trăm hồi trên Wikisource tiếng Trung (không ghi rõ bản in): Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Tây du ký, hồi 4 và hồi 83: Wikisource, Wikisource
• Tam giáo nguyên lưu sưu thần đại toàn, quyển 7, mục “Na Tra thái tử”, bản khắc lại của Diệp Đức Huy (tựa năm 1909), bản chụp từ toàn tập của ông: Internet Archive
• CBETA: Phật sở hành tán (T192), Khổng tước vương chú kinh (T984), Phật mẫu đại khổng tước minh vương kinh (T982), Bắc phương Tỳ Sa Môn Thiên Vương tùy quân hộ pháp nghi quỹ (T1247), Tỳ Sa Môn nghi quỹ (T1249), Cảnh Đức truyền đăng lục quyển 15 và 25 (T2076), Ngũ đăng hội nguyên quyển 2 (X1565): CBETA, CBETA, CBETA, CBETA, CBETA, CBETA
• Tô Triệt, “Na Tra”, Loan Thành tam tập, quyển 1 (Tứ bộ tùng san): Wikisource; Lý Thuyên, Thái Bạch âm kinh, quyển 7: Wikisource
• Bhāgavata Purāṇa 10.10, bản dịch tiếng Anh của A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda: Vedabase
• Meir Shahar, tài liệu hội thảo về Na Tra và Nalakūbara, Đại học Haifa: Internet Archive; Shahar, Oedipal God: The Chinese Nezha and His Indian Origins (Nhà xuất bản Đại học Hawai’i, 2015): UH Press
• Leo Yuan, “Marshal Nezha ‘transformed’: Techno Nezha in Taiwan”, International Journal of Intangible Heritage 9 (2014): ijih.org
• Tạ Quốc Hưng (謝國興), “謁水請將：臺南五塊寮慶和宮中壇元帥的請水儀式”, trong 哪吒與太子爺信仰文化研究 (Đài Nam, 2017): Viện Trung ương Nghiên cứu
• “毘沙門天”, “封神演義”, “景徳伝灯録”, “蘇轍”, “李靖”, “不空”, Sekai Daihyakka Jiten, Nipponica, Digital Daijisen: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• An Nō Tsutomu dịch, Hōshin engi (Kōdansha Bunko, 1988–1989), và Fujisaki Ryū, Hōshin Engi (Shūeisha, từ 1996): NDL, NDL, NDL
• Phong thần diễn nghĩa (Nhà xuất bản Văn học, 1994; 2003), thư viện Trường Đại học Văn hóa Hà Nội: HUC, HUC
• Tông Hợp, “古代文物上的百變哪吒”, báo Tây An vãn báo, 13/8/2019: chinawriter.com.cn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.