Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung

Nó sinh ra từ đá, học được phép không chết, xóa tên mình khỏi sổ của cõi chết và đánh nhau ngang ngửa với thiên binh. Rồi nó mất mười bốn năm hộ tống một nhà sư sang Ấn Độ. Tôn Ngộ Không là nhân vật chính của tiểu thuyết đời Minh Tây du ký, và trong các miếu từ Phúc Kiến đến Singapore, ông là một vị thần: Tề Thiên Đại Thánh.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện theo bản tiểu thuyết một trăm hồi, ở các hồi 1 đến 8, 14 và 100. Những câu trích là bản dịch của chúng tôi từ nguyên văn chữ Hán.

1-1 Con Khỉ Đá

Bên kia biển, ở Đông Thắng Thần Châu, có nước Ngạo Lai, ngoài khơi nước ấy là núi Hoa Quả Sơn. Trên đỉnh núi có một tảng đá tiên, từ thuở khai thiên lập địa đã hấp thụ tinh khí của trời đất, mặt trời và mặt trăng. Một ngày kia, đá nứt ra, sinh một quả trứng đá; gió thổi vào trứng, trứng hóa thành một con khỉ đá. Khỉ vái bốn phương, hai mắt phóng ra hai luồng kim quang chiếu thấu cung trời. Ngọc Hoàng sai bộ hạ xem xét, rồi gạt đi: “Vật dưới hạ giới đều do tinh hoa trời đất sinh ra, không có gì lạ.”

Một ngày nắng nóng, bầy khỉ lần theo dòng suối đến một thác nước, và hứa sẽ tôn làm vua kẻ nào chui qua được thác mà trở ra vô sự. Khỉ đá nhảy vào. Sau màn nước có một cây cầu sắt, một ngôi nhà đá với giường đá, bát đá, và một tấm bia khắc “Hoa Quả Sơn phúc địa, Thủy Liêm Động động thiên”. Khỉ đá dẫn cả bầy vào, và chúng tôn nó làm Mỹ Hầu Vương.

1-2 Ngộ Ra Chữ Không

Ba, năm trăm năm sau, giữa một bữa tiệc, vua khỉ bỗng khóc. Một ngày kia nó sẽ già, và Diêm Vương sẽ bắt nó đi. Một con vượn già bảo rằng chỉ có Phật, tiên và thánh là thoát được vòng luân hồi, thế là vua khỉ kết một chiếc bè gỗ thông, một mình vượt biển đi tìm. Nhiều năm sau, ở động Tà Nguyệt Tam Tinh, nó gặp Bồ Đề Tổ Sư, và Tổ Sư đặt cho nó một họ. Trông nó giống con hồ tôn, tức con khỉ; bỏ bộ khuyển khỏi chữ 猻 thì còn chữ 孫, tôn, ghép từ “con trai” và “nhỏ bé”, Tổ Sư bảo đúng hợp với trẻ thơ. Trong môn phái của Tổ Sư, lớp đệ tử ấy lấy chữ ngộ, “tỉnh ngộ”, nên khỉ được đặt tên là Tôn Ngộ Không, “ngộ ra chữ không”. Theo truyền thống Phật giáo, Tu Bồ Đề là một trong mười đại đệ tử của Đức Phật, người hiểu lẽ không sâu nhất.

Được hỏi muốn học ba mươi sáu phép biến hóa hay bảy mươi hai, khỉ xin phép nhiều hơn, và học thành bảy mươi hai phép biến hóa. Thấy nó cất mình bằng một cú lộn nhào chứ không bay lên như các tiên khác, Tổ Sư dạy cho nó Cân Đẩu Vân: “lộn một cái là đi được mười vạn tám nghìn dặm”. Thế rồi, để khoe với các sư huynh, Ngộ Không hóa thành một cây thông. Tổ Sư vì thế đuổi nó đi, và cấm nó không bao giờ được nói mình là học trò của ai.

1-3 Cây Gậy Và Sổ Sinh Tử

Về đến núi, bầy khỉ cần binh khí. Tôn Ngộ Không xuống thủy cung của Đông Hải Long Vương Ngao Quảng, nhưng thấy món binh khí nào cũng nhẹ. Long bà và long nữ nhớ ra trong kho có một cột sắt thần, mà Long Vương gọi là cái quả dọi “Đại Vũ dùng để định độ sâu của sông biển khi trị thủy”. Gần hai đai vàng có khắc: “Như Ý Kim Cô Bổng, nặng một vạn ba nghìn năm trăm cân”. Gậy dài ngắn theo lời nó, thu nhỏ đến bằng cây kim thêu để giắt trong tai. Các Long Vương khác dâng giày bộ vân, áo giáp vàng và mũ lông phượng cho xong chuyện.

Ít lâu sau, hai quỷ sứ lôi nó xuống âm phủ khi nó đang ngủ. Nó đánh thẳng vào điện Thập Vương, bắt đem sổ sinh tử ra, và tìm thấy dòng ghi về mình: “Khỉ đá trời sinh, thọ ba trăm bốn mươi hai tuổi, chết lành.” Nó gạch xóa dòng ấy, cùng tên của mọi con khỉ nó tìm thấy. Tiểu thuyết kể rằng từ đó nhiều khỉ núi không già nữa. Long Vương và âm phủ đều dâng sớ kiện lên Ngọc Hoàng.

1-4 Tề Thiên Đại Thánh Và Vườn Đào

Thay vì sai binh, Ngọc Hoàng nghe lời sao Thái Bạch Kim Tinh, ban cho khỉ một chức trên trời. Nó được phong Bật Mã Ôn, coi ngựa nhà trời, và nuôi ngựa béo tốt, cho đến khi biết chức ấy “vị nhập lưu”, không có phẩm trật gì, thấp nhất trong các chức. Nó bỏ về núi, một ma vương bày cho một danh hiệu hay hơn, và nó dựng cờ: Tề Thiên Đại Thánh, “Đại Thánh ngang trời”. Thiên tướng đến bắt đều thua; trong số đó có chàng Na Tra trẻ tuổi, ba đầu sáu tay, bị khỉ cũng hóa ba đầu sáu tay đánh trả và đánh bị thương ở cánh tay. Rốt cuộc Ngọc Hoàng vẫn ban danh hiệu ấy, như Thái Bạch Kim Tinh khuyên: “có quan mà không có lộc”.

Đại Thánh rảnh rỗi kết bạn với khắp các vì sao, nên để có việc cho làm, Ngọc Hoàng giao cho trông coi vườn Bàn Đào. Thổ địa trong vườn giải thích: có ba nghìn sáu trăm cây, hàng trước ba nghìn năm mới chín, hàng giữa sáu nghìn năm, hàng sau chín nghìn năm, ăn vào thì “sống lâu ngang trời đất”. Nó đuổi hết người hầu rồi ăn những quả chín nhất. Đó là đào của Tây Vương Mẫu, bà có câu chuyện cổ hơn được kể trong bài Côn Lôn. Khi Tây Vương Mẫu sai bảy nàng tiên đi hái đào cho hội Bàn Đào, nó biết mình không được mời. Nó dùng phép định thân giữ các nàng tiên đứng yên, đến trước Dao Trì, làm cho kẻ hầu ngủ say và uống cạn rượu tiệc. Say rượu, nó lạc vào cung của Lão Tử, tức Thái Thượng Lão Quân, lúc ấy đang đi giảng đạo, thấy năm hồ lô kim đan và ăn sạch “như ăn đậu rang”. Rồi nó trốn về núi.

1-5 Lò Bát Quái Và Bàn Tay Phật

Mười vạn thiên binh vây núi mà không hạ được. Quan Âm, vốn đến dự hội Bàn Đào, tiến cử cháu của Ngọc Hoàng là Nhị Lang, vị thần được thờ ở Quán Giang Khẩu. Nhị Lang đấu phép biến hóa với khỉ: cá thì có chim ưng cá, rắn nước thì có hạc. Cuối cùng khỉ hóa thành một ngôi miếu nhỏ, miệng làm cửa, răng làm cánh cửa, mắt làm cửa sổ, còn cái đuôi giấu không được thì dựng phía sau làm cột cờ. Nhị Lang nhìn ra ngay. Lão Tử từ cửa trời ném chiếc vòng Kim Cương Trác trúng đầu khỉ, chó của Nhị Lang cắn vào chân, và khỉ bị bắt.

Đao, búa, lửa, sét đều không làm nó bị thương: nó đã ăn quá nhiều kim đan. Lão Tử bèn bỏ nó vào lò Bát Quái suốt bốn mươi chín ngày. Khỉ trốn vào góc quẻ Tốn, quẻ của gió, vì có gió thì không có lửa; nhưng khói hun đỏ mắt nó, và khi ra lò nó có hỏa nhãn kim tinh, mắt lửa ngươi vàng. Lò vừa mở, nó đạp đổ lò và đánh thẳng đến điện của Ngọc Hoàng.

Ngọc Hoàng cầu cứu Đức Phật ở phương Tây. Khỉ nói với Phật: “Hoàng đế thay phiên nhau làm, sang năm đến lượt nhà ta.” Phật đưa ra một cuộc đánh cuộc: nếu Tôn Ngộ Không lộn ra khỏi được lòng bàn tay phải của Ngài thì thiên cung thuộc về nó. Khỉ bay mãi, đến trước năm cột màu hồng thịt đỡ một luồng khí xanh, nơi tận cùng thế giới. Nó viết lên cột giữa “Tề Thiên Đại Thánh đến đây chơi”, tè một bãi dưới chân cột thứ nhất rồi bay về. Dòng chữ nằm trên ngón giữa của Đức Phật.

Khỉ chưa kịp nhảy lần nữa thì Đức Phật lật bàn tay, đẩy nó ra ngoài cửa tây của trời, và biến năm ngón tay thành năm ngọn núi liền nhau: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, tức Ngũ Hành Sơn. Khi đầu khỉ ló ra được, Phật sai dán lên đỉnh núi một lá bùa sáu chữ vàng “Án ma ni bát mê hồng”. Một vị thổ địa được đặt canh giữ, đói thì cho khỉ ăn viên sắt, khát thì cho uống nước đồng nung chảy.

1-6 Vòng Kim Cô

Năm trăm năm sau, trên đường sang phương đông tìm người đi thỉnh kinh cho Đức Phật, Quan Âm đi ngang qua núi. Khỉ nói nó đã hối hận, và Quan Âm hứa người thỉnh kinh sẽ cứu nó ra nếu nó làm đệ tử phò tá người ấy. Người đó là nhà sư Đường Tam Tạng, hình ảnh trong tiểu thuyết của nhà sư có thật Huyền Trang. Ở hồi 14, một người thợ săn dẫn Tam Tạng đến núi, nay gọi là Lưỡng Giới Sơn, mà theo lời người thợ săn nghe kể, đã từ trên trời rơi xuống khi Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán. Nhà sư bóc lá bùa, núi nứt ra và khỉ nhảy vọt ra ngoài. Tam Tạng gọi nó là Hành Giả.

Chỉ vài ngày sau, nó giết sáu tên cướp mang tên của sáu giác quan, Mắt Nhìn Mừng, Tai Nghe Giận và những đứa khác, và khi bị Tam Tạng mắng thì nổi giận bỏ đi. Một bà lão bèn gặp nhà sư, trao cho chiếc áo bông, chiếc mũ thêu hoa và một câu chú gọi là Định tâm chân ngôn. Bà chính là Quan Âm, và trong mũ có một trong ba chiếc vòng Đức Phật đã giao cho bà. Khi khỉ quay lại đội mũ, nhà sư niệm chú, vòng vàng siết chặt đến nỗi khỉ lăn lộn dưới đất. Vòng đã mọc rễ, nó không sao gỡ ra được.

Thêm hai đệ tử nữa là Trư Bát Giới và Sa Ngộ Tĩnh (Sa Tăng) ở sông Lưu Sa, thầy trò đi mười bốn năm, mười vạn tám nghìn dặm, qua tám mươi mốt kiếp nạn để thỉnh kinh. Ở hồi cuối, Đức Phật phong Tôn Ngộ Không làm Đấu Chiến Thắng Phật. Ngộ Không xin thầy đọc câu chú nới vòng để nó đập nát cái vòng. Tam Tạng đáp rằng nay đã thành Phật thì vòng tự mất: “con thử sờ xem”. Ngộ Không đưa tay lên đầu. Vòng đã không còn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Đại Đường Tam Tạng thủ kinh thi thoại. Nhà sư Huyền Trang có thật đã sang Ấn Độ từ năm 629 đến 645, và tập ký sự chuyến đi mà ông cho đệ tử Biện Cơ biên soạn đã trở thành một nguồn của tiểu thuyết; nhưng con khỉ, theo Sakurai Yukie trong Nipponica, xuất hiện lần đầu trong Thi thoại. Dòng cuối sách ghi tên hiệu sách “Trung Ngõa Tử Trương gia” ở Hàng Châu đời Tống, nhưng Lỗ Tấn lưu ý rằng hiệu sách ấy có thể còn đến đời Nguyên. Sách chỉ còn ở Nhật Bản, trong hai bản lưu ở chùa Kōzan-ji tại Kyoto: một bản nay thuộc Quỹ Văn hóa Okura và được xếp hạng Tài sản văn hóa quan trọng, bản kia về thư viện Seikidō của Tokutomi Sohō. Năm 1924 Lỗ Tấn nói sách này “ở Trung Quốc đã mất từ lâu”, và được “mang về từ Nhật Bản”. Ở đây con khỉ xuất hiện trong dáng một thư sinh áo trắng: “Ta là vua của tám vạn bốn nghìn con khỉ đầu đồng trán sắt ở động Tử Vân, núi Hoa Quả.” Thiên vương phương bắc ban cho nhà sư mũ tàng hình, tích trượng vòng vàng và bình bát, và khỉ dùng chúng; không có Bồ Đề Tổ Sư, cũng không có vòng kim cô.
• Bức tượng cổ nhất. Trên tháp phía tây của chùa Khai Nguyên ở Tuyền Châu, được xây lại bằng đá vào đầu thế kỷ XIII, một bức phù điêu ở tầng bốn khắc một vị thần hộ pháp đầu khỉ cầm tràng hạt, đại đao, hồ lô và cuộn kinh. Paul Demiéville đã mô tả bức phù điêu này năm 1935, như Hera Walker dẫn lại. Một bài báo ở Tuyền Châu viết về bức chạm cho biết thêm rằng đầu vị thần đã đeo vòng, và dòng chữ khắc là Hầu Hành Giả, “Khỉ Hành Giả”, đúng cái tên Thi thoại đặt cho nó.
• Các vở kịch. Trong vở tạp kịch Tây du ký đầu đời Minh của Dương Cảnh Hiền, con khỉ đã “trộm tiên tửu của Ngọc Hoàng, cắp kim đan của Lão Tử”, và “Vô Chi Kỳ là chị em của nó”. Một tư liệu Triều Tiên, Phác thông sự ngạn giải, tóm tắt một bộ Tây du ký đời Nguyên mà theo Nakano Miyoko, có vẻ đã đầy đủ gần bằng tiểu thuyết đời Minh.
• Bản in năm 1592, Tân khắc xuất tượng quan bản đại tự Tây du ký, do Thế Đức Đường, hiệu sách của họ Đường ở Kim Lăng (Nam Kinh), ấn hành. Đây là bản in cổ nhất còn lại của tiểu thuyết một trăm hồi. Theo Bảo tàng Cố cung Quốc gia ở Đài Bắc, nơi giữ một bản, cả thế giới chỉ biết có bốn bản, ba bản kia ở Nhật Bản. Bài tựa của Trần Nguyên Chi chỉ ghi năm theo can chi, năm Nhâm Thìn, và nói về bài tựa cũ ông đã đọc: “cũng không ghi họ tên.” Đa số học giả, theo Hồ Thích, hiểu đó là năm 1592; Hoàng Vĩnh Niên cho là năm 1532, như Tạ Minh Huân ghi lại.
• Từ Khâu Xứ Cơ đến Ngô Thừa Ân. Các bản in đời Thanh đề tên đạo sĩ Khâu Xứ Cơ, lẫn tiểu thuyết với Trường Xuân chân nhân Tây du ký, tập ký sự về chuyến đi có thật của ông đến chỗ Thành Cát Tư Hãn. Vào thế kỷ XVIII, Tiền Đại Hân nhận định đây là tác phẩm đời Minh, còn Kỷ Quân nhận ra các chức quan trong truyện là chức quan nhà Minh. Sau đó các học giả ở Sơn Dương (Hoài An) tìm thấy Ngô Thừa Ân trong địa chí quê mình; theo Lỗ Tấn, ông sống khoảng 1510–1580. Bài “Tây du ký khảo chứng” (1923) của Hồ Thích dùng những tư liệu Lỗ Tấn đã chép gửi cho ông. Với Satō Tamotsu, viết trong Nipponica, Ngô Thừa Ân có thể đã góp tay theo cách nào đó, nhưng “không thể gọi là tác giả”.
• Bản dịch. Trong tiếng Anh, Monkey (1942) của Arthur Waley dịch ba mươi trong một trăm hồi; bản dịch trọn vẹn đầu tiên là của Anthony C. Yu, hoàn thành năm 1983 và sửa lại năm 2012. Trong tiếng Nhật, bản dịch trọn vẹn đầu tiên của Ōta Tatsuo và Torii Hisayasu hoàn thành năm 1960; bộ mười tập của Nakano Miyoko trong tủ sách Iwanami Bunko dịch từ một bản in đời Minh có lời bình của Lý Trác Ngô.

3 Những Dị Bản

• Ai trộm đào? Trong Thi thoại, con khỉ kể với nhà sư rằng năm tám trăm tuổi nó đã trộm mười quả đào ở ao của Tây Vương Mẫu; bà bắt được, sai đánh bằng gậy sắt, tám trăm gậy vào sườn trái và ba nghìn gậy vào sườn phải, và “đến nay sườn vẫn còn đau”. Khi nhà sư bảo nó hái trộm vài quả, nó không dám. Lỗ Tấn nhận ra vai trò bị đảo ngược trong tiểu thuyết: ở đó chính con khỉ trộm quả nhân sâm, còn nhà sư thì ngăn cấm. Theo ông, người kể chuyện xưa là dân thị thành, còn tác giả tiểu thuyết là kẻ sĩ.
• Con khỉ từ đâu đến?
  • Hồ Thích (1923) ngờ rằng “con khỉ thần thông quảng đại này” không phải “hàng nội” mà là “hàng nhập từ Ấn Độ”: Hanuman trong Ramayana, con của thần gió, nhảy một cái sang Lanka, “có lẽ là cái bóng phía sau Tề Thiên Đại Thánh”. Ông theo gợi ý của nam tước A. von Staël-Holstein.
  • Lỗ Tấn thì chỉ ra Vô Chi Kỳ, thủy thần sông Hoài trong một truyện đời Đường của Lý Công Tá: hình như vượn, đầu trắng, mắt vàng, bị vua Vũ xích dưới chân núi Quy Sơn. Theo Lỗ Tấn, tiểu thuyết đã chuyển “dáng thần biến hung hăng mau lẹ” của Vô Chi Kỳ sang Tôn Ngộ Không. Hồ Thích ghi nhận đầu mối này là của Lỗ Tấn, và đáp rằng có khi chính chuyện Vô Chi Kỳ cũng được dựng theo ảnh hưởng Ấn Độ.
  • Nakano Miyoko, trong bộ bách khoa của nhà Heibonsha, thấy trong hình tượng Ngộ Không có sự pha trộn của truyện dân gian Trung Hoa về khỉ từ đời Hán, những con khỉ trong kinh Phật, Hanuman trong Ramayana và cả thần thông của loài rồng, “nhiều bí ẩn vẫn còn chờ được giải đáp”.
  • Hera Walker, khi tổng quan cuộc tranh luận năm 1998, dẫn Isobe Akira về một tín ngưỡng thờ khỉ ở Phúc Kiến từ cuối đời Đường, và kết luận Tôn Ngộ Không là “sản phẩm của cả yếu tố bản địa lẫn yếu tố ngoại lai”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Phúc Kiến. Bồ Tùng Linh (1640–1715) kể trong Liêu trai chí dị chuyện một thương nhân người Sơn Đông buôn bán ở Phúc Kiến được đưa đến một ngôi miếu Đại Thánh tráng lệ, tượng thần “đầu khỉ mình người”. Anh ta cười rằng Tôn Ngộ Không chỉ là “chuyện ngụ ngôn của ông Khâu”; rồi anh ta lâm bệnh, và cuối cùng thành tín đồ. Lời bình của Bồ Tùng Linh: “Nơi lòng người tụ lại, ắt có cái gì đó đến nương vào.”
• Đài Loan. Theo nghiên cứu điền dã của Ngô Tư Tuệ, ở Đài Loan không nhiều miếu thờ Tề Thiên Đại Thánh làm thần chính, nhưng ông được thờ như vị thần hộ mệnh trấn áp tà ma, giúp tránh điều dữ.
• Singapore. Tề Thiên Cung (Qi Tian Gong) ở Tiong Bahru được lập năm 1920 trong một túp lều lợp lá, đến năm 1938 dời về căn nhà phố hiện nay. Ban quản trị cho rằng đây là ngôi miếu đầu tiên ở Singapore thờ ông, và Cục Di sản Quốc gia Singapore ghi nhận hơn bốn mươi ngôi miếu khác ở đó có thờ ông. Ngày vía của ông là mười sáu tháng Tám âm lịch, khi các ông đồng nhập hồn.
• Việt Nam. Ông là Tôn Ngộ Không, hay Tề Thiên Đại Thánh. Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1896) giải thích thạch hầu là “Khỉ trong đá hóa ra, thì là Tôn-ngộ không, có tài phép bằng Trời cho nên cũng gọi là Tề thiên đại thánh”. Trong truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu ở thế kỷ XIX, một thầy pháp vừa “Mời ông Bàn Cổ” xong liền “Thỉnh ông đại thánh Tề thiên”.
• Nhật Bản. Ông là Son Gokū. Tiểu thuyết phổ biến qua bộ Tsūzoku Saiyūki bắt đầu in năm 1758, và trở thành trước hết là sách cho trẻ em; năm 1816, vở múa rối Go-Tenjiku đưa ông lên sân khấu ở Osaka. Bộ truyện tranh Dragon Ball (1984–1995) của Toriyama Akira lúc đầu được dựng dựa trên Tây du ký, và nhân vật chính lấy tên Son Gokū từ đó.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ngọc Hoàng: Đấng cai quản thiên đình: vị chúa tể mà Tôn Ngộ Không đòi ngai vàng, và triều đình của ngài đã ban cho khỉ trước một chức không phẩm trật, sau một danh hiệu không bổng lộc.
• Quan Âm: Vị Bồ Tát từ bi đã trở thành nữ thần như thế nào: trong tiểu thuyết, chính Quan Âm tiến cử Nhị Lang đánh khỉ, tìm thấy khỉ dưới chân núi và lừa cho khỉ đội vòng kim cô.
• Na Tra: Cậu bé thần lóc thịt trả mẹ, lóc xương trả cha: vị thiên tướng đầu tiên giáp mặt đánh tay đôi với Đại Thánh, ba đầu chọi ba đầu, ở hồi 4.
• Đại Vũ: Người trị nạn hồng thủy: cây gậy Tôn Ngộ Không lấy của Long Vương, theo tiểu thuyết, là quả dọi vua Vũ dùng đo độ sâu sông biển. Và Vô Chi Kỳ, con khỉ mà Lỗ Tấn thấy đứng sau Ngộ Không, là vị thủy thần bị vua Vũ xích dưới núi Quy Sơn.
• Hanuman: Thần khỉ nhảy qua biển cả: con khỉ trong Rāmāyaṇa. Năm 1923, Hồ Thích cho rằng Hanuman “có lẽ là cái bóng phía sau Tề Thiên Đại Thánh”. Lỗ Tấn thì chỉ ra một con khỉ của Trung Hoa, và câu hỏi đến nay vẫn còn bỏ ngỏ.

6 Nguồn Tham Khảo

• Tây du ký, các hồi 1–8, 14, 99 và 100, văn bản trên Wikisource tiếng Trung (một văn bản hiện đại, có ghi dị văn): Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Đại Đường Tam Tạng thủ kinh thi thoại, văn bản hiệu đính theo bản khổ nhỏ, đối chiếu với bản chữ lớn Thủ kinh ký: Wikisource; bản chụp lại bản in đời Tống của Quỹ Văn hóa Okura, Ōta Tatsuo dịch, Isobe Akira giới thiệu (Kyūko Shoin, 1997): CiNii
• Hồ Thích, “Tây du ký khảo chứng” (Độc thư tạp chí số 6, 1923): Wikisource; Lỗ Tấn, Trung Quốc tiểu thuyết sử lược, các thiên 9, 13 và 17, kèm chú thích của bản hiện đại: Wikisource, Wikisource, Wikisource; “Trung Quốc tiểu thuyết đích lịch sử đích biến thiên” (1924), bài giảng thứ tư: Wikisource; Bồ Tùng Linh, Liêu trai chí dị, “Tề Thiên Đại Thánh”: Wikisource
• Bảo tàng Cố cung Quốc gia, triển lãm ANiMAL, Tân khắc xuất tượng quan bản đại tự Tây du ký (bản Thế Đức Đường): npm.edu.tw; Tạ Minh Huân, “文學想像與歷史真實”, Đông Hoa Hán học số 42 (2025): PDF
• Hera S. Walker, “Indigenous or Foreign? A Look at the Origins of the Monkey Hero Sun Wukong”, Sino-Platonic Papers số 81 (1998), có dẫn Paul Demiéville, Isobe Akira và Victor Mair: PDF; Lý Ký Bình, về các phù điêu trên tháp chùa Khai Nguyên, Tuyền Châu vãn báo, 18/4/2024: PDF
• “西遊記”, “孫悟空”, “大唐三蔵取経詩話”, “聊斎志異”, “須菩提”, Nipponica, Sekai Daihyakka Jiten, Mypedia, Digital Daijisen: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank; Nakano Miyoko dịch, Saiyūki, Iwanami Bunko, 10 tập (2005): CiNii; Anthony C. Yu dịch, The Journey to the West, bản sửa chữa: Nhà xuất bản Đại học Chicago; Mangapedia, “ドラゴンボール”: mangapedia.com
• Roots.gov.sg, “Monkey God Temple”: roots.gov.sg; Ngô Tư Tuệ, 臺灣齊天大聖信仰研究 (luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Quốc gia Đài Loan, 2017): Airiti; Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, tập 2 (1896), mục thạch: Wikisource tiếng Việt; Nguyễn Đình Chiểu, Lục Vân Tiên, phần II: Wikisource tiếng Việt

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.