Đại Vũ: Người trị nạn hồng thủy

Sách xưa kể rằng có một thời nước dâng lên tận trời. Nước ôm lấy núi, tràn qua đồi, người ta phải làm tổ trên cây hoặc đào hang trên chỗ cao mà ở. Một người cha tìm cách chặn nước và bị giết vì việc ấy. Người con bỏ ra nhiều năm đào cho nước một con đường ra biển, và sử sách đã biến ông thành người mở đầu nhà Hạ, triều đại đầu tiên của Trung Hoa.

1 Câu Chuyện

Không có văn bản nào kể trọn câu chuyện. Phần của Cổn chủ yếu lấy từ Sơn hải kinh và Thiên vấn, công việc của Vũ từ Kinh Thư và Sử ký, còn những chuyện kỳ lạ xung quanh thì từ các sách đời sau, nguồn nào sẽ được nêu ở chỗ ấy.

1-1 Thứ Đất Tự Sinh Sôi

Sơn hải kinh khép lại ở thiên “Hải nội kinh” bằng toàn bộ thần thoại chỉ trong vài dòng: “Nước lụt dâng ngập trời. Cổn lấy trộm tức nhưỡng của Thượng Đế để lấp nước lụt, không chờ lệnh Thượng Đế. Thượng Đế sai Chúc Dung giết Cổn ở ngoại ô núi Vũ Sơn (羽山, núi Lông Vũ). Từ Cổn sinh ra Vũ. Thượng Đế bèn sai Vũ rải đất cho xong, để định chín châu.”

Tức nhưỡng (息壤), theo lời chú của Quách Phác đầu thế kỷ IV, là “đất tự sinh sôi mãi không ngừng, cho nên có thể lấp được nước lụt”. Quách Phác còn dẫn một sách bói cổ, mà học giả đời Thanh Nghiêm Khả Quân xếp vào các mảnh còn lại của bộ Quy tàng đã thất truyền: “Cổn chết, ba năm không rữa. Lấy dao nước Ngô mổ ra, hóa thành rồng vàng.” Trong một lời dẫn khác mà Nghiêm Khả Quân thu thập, lấy từ bộ loại thư đời Đường Sơ học ký, câu ấy kết thúc: “từ đó sinh ra Vũ”.

Thiên vấn, một bài thơ toàn những câu hỏi thời Chiến Quốc, hỏi những điều thần thoại bỏ trống: “Nếu đã làm theo ý mọi người mà nên việc, sao Thượng Đế lại trừng phạt?” “Bị giam mãi ở núi Vũ Sơn, sao ba năm không được tha?” “Cổn đã toan tính gì, Vũ đã làm nên gì?”

1-2 Mười Ba Năm Xa Nhà

Thiên “Hạ bản kỷ” trong Sử ký của Tư Mã Thiên biến thần thoại thành lịch sử, phần lớn bằng chính lời của Kinh Thư. Vào thời vua Nghiêu, nước “dâng ngập trời, ôm núi tràn đồi”. Triều đình tiến cử Cổn; vua Nghiêu nghi ngại nhưng vẫn cho thử. Chín năm nước không rút, Thuấn, khi ấy thay vua Nghiêu lo việc nước, xử tử Cổn ở núi Vũ Sơn. Rồi Thuấn cất nhắc con Cổn là Vũ để nối tiếp công việc.

Vũ đau lòng vì cha không nên việc mà bị phạt. “Ông nhọc thân khổ trí, ở ngoài mười ba năm, đi qua cổng nhà mà không dám vào.” “Tay trái cầm thước thủy và dây mực, tay phải cầm compa và thước vuông”, ông mở chín châu, thông chín đường, đắp bờ chín đầm, đo chín núi.

Mạnh Tử cho biết Vũ đã làm gì với nước: Vũ “đào đất mà dẫn nước ra biển”. Khi có người khoe mình trị nước giỏi hơn Vũ, Mạnh Tử đáp: “Vũ trị nước là theo đạo của nước, cho nên Vũ lấy bốn biển làm chỗ chứa. Nay ông lại lấy nước láng giềng làm chỗ chứa.”

1-3 Đuôi Rồng

Ở một bản chép của Thiên vấn có câu hỏi: “Ứng Long đã vạch gì?” Lời chú của Vương Dật ở thế kỷ II trả lời bằng một chuyện mà ông chỉ ghi là lời đồn: “Có người nói khi Vũ trị lụt, có thần long lấy đuôi vạch xuống đất, chỉ chỗ nào cần khơi cho nước chảy, Vũ theo đó mà trị.” Thập di ký của Vương Gia (thế kỷ IV) cho rồng thêm một bạn đồng hành: “Rồng vàng kéo đuôi đi trước, rùa đen cõng bùn xanh theo sau.” Chỗ nào Vũ đào xẻ, ông đều lấy bùn ấy niêm lại, và rùa đóng dấu lên. Trong Ngô Việt xuân thu của Triệu Diệp (Đông Hán), một con rồng vàng còn đội cả thuyền của Vũ giữa sông Trường Giang, rồi buông thuyền mà đi khi thấy Vũ cười trước hiểm nguy.

1-4 Người Con Gái Đồ Sơn

Trong thiên “Ích Tắc” của Kinh Thư, chính Vũ kể: “Ta lấy vợ ở Đồ Sơn, chỉ ở nhà các ngày tân, nhâm, quý, giáp. Con ta là Khải khóc oe oe, ta cũng không nuôi nấng, chỉ dốc sức lo việc đất đai.” Lã thị xuân thu cho nàng một giọng nói: nàng sai thị nữ chờ Vũ ở phía nam núi Đồ, còn mình thì hát “Chờ người chừ, ôi!”, mà sách ấy bảo là khúc hát đầu tiên của âm nhạc phương Nam.

Một chuyện khắc nghiệt hơn gắn với một hòn đá trên núi Tung. Hai cuốn sách đời Tống dẫn chuyện này từ Hoài Nam Tử, dù bản Hoài Nam Tử truyền đến nay không có: lời bổ chú Thiên vấn của Hồng Hưng Tổ, và Lô phố bút ký của Lưu Xương Thi, chép lại một lời chú Hán thư của nhà chú giải đời Đường Nhan Sư Cổ. Khi khơi đường qua núi Hoàn Viên, Vũ hóa thành gấu. Ông đã dặn vợ hễ nghe tiếng trống thì mang cơm đến; nhưng ông nhảy lên một hòn đá và lỡ chạm vào trống. Nàng đến, thấy một con gấu, xấu hổ bỏ chạy, và đến chân núi Tung thì hóa đá, đúng lúc sắp sinh. Vũ kêu: “Trả con cho ta!”, hòn đá nứt ra ở phía bắc, và Khải ra đời. Một chiếu chỉ năm 110 TCN của Hán Vũ Đế ghi rằng vua đã thấy “hòn đá mẹ của Hạ hậu Khải”.

1-5 Triều Đại Đầu Tiên

Thiên “Vũ cống” (“Cống phẩm của Vũ”) trong Kinh Thư là bản ghi công việc đã hoàn thành. Thiên này đi qua từng châu trong chín châu, ghi sông ngòi, chất đất và cống phẩm dâng về triều: Ký Châu đất trắng mịn, Ung Châu đất vàng mịn, Dương Châu và Kinh Châu đất bùn lầy, Dương Châu dâng ba loại kim. Cuối thiên, với tấm ngọc khuê đen, Vũ báo công việc đã xong.

Vua Thuấn chọn Vũ nối ngôi. Theo Sử ký, Vũ lên ngôi thiên tử, đặt quốc hiệu là Hạ, rồi mười năm sau mất ở Cối Kê trong một chuyến đi tuần phương đông. Ông đã chọn bề tôi là Ích nối ngôi, nhưng chư hầu lại tìm đến con ông mà nói: “Đây là vua ta, con của vua Vũ.” Thế là Khải lên ngôi, và lần đầu tiên ngôi vua truyền từ cha sang con. Trong Tả truyện, một quan nhà Chu nhắc đến những chiếc đỉnh đồng mà nhà Hạ đúc “khi còn có đức”, bằng kim loại chín châu dâng lên, khắc hình muôn vật; đỉnh về sau chuyển sang nhà Thương, rồi sang nhà Chu.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Bình Bân công (豳公盨). Một đồ đựng thức ăn bằng đồng, được Bảo tàng Nghệ thuật Poly (Bảo Lợi) ở Bắc Kinh mua vào mùa hè năm 2002; đây không phải hiện vật khai quật, và có học giả ngờ là đồ giả. Sarah Allan xếp nó vào giữa thời Tây Chu, Constance Cook định niên đại thế kỷ IX TCN, còn Hình Văn (邢文) thấy nét chữ gần với cuối thời Tây Chu hơn. Minh văn mở đầu: “Trời sai Vũ rải đất, xẻ núi, khơi sông” (天命禹敷土，墮山濬川).
• Kinh Thi. Bài “Trường phát” trong phần Thương tụng: “Nước lụt mênh mang, Vũ rải đất khắp các phương dưới.” Allan lưu ý rằng bài này ca ngợi tổ tiên nhà Thương và không hề nhắc đến nhà Hạ.
• Kinh Thư. Các thiên “Nghiêu điển”, “Ích Tắc”, “Vũ cống” và “Hồng phạm”: “xưa Cổn lấp nước lụt, làm rối loạn ngũ hành; Thượng Đế nổi giận, không ban cho Hồng phạm cửu trù”, rồi Trời ban điều ấy cho Vũ. Câu mở đầu thiên “Vũ cống” gần như trùng với minh văn trên đồ đồng, nhưng thiên này ở dạng hiện nay có lẽ thuộc thời Chiến Quốc (Allan; Ogura Yoshihiko trong Nipponica).
• Thời Chiến Quốc: Thiên vấn, Mạnh Tử, Mặc Tử, Tả truyện và Quốc ngữ; Sơn hải kinh, được biên soạn trong khoảng từ thời Chiến Quốc đến đời Hán.
• Khoảng năm 94 TCN: Sử ký, thiên “Hạ bản kỷ” và thiên “Hà cừ thư” về sông ngòi kênh rạch, mở đầu bằng lời dẫn “Hạ thư”: “Vũ ngăn nước lụt mười ba năm.”
• Về sau: Ngô Việt xuân thu của Triệu Diệp; lời chú của Quách Phác và Thập di ký của Vương Gia (thế kỷ IV); lời chú Hán thư của Nhan Sư Cổ (thế kỷ VII), mà chúng tôi đọc qua lời dẫn trong Lô phố bút ký của Lưu Xương Thi đời Tống.

3 Những Dị Bản

• Ai giết Cổn, và Cổn ra sao? Thượng Đế, qua tay Chúc Dung (Sơn hải kinh); vua Nghiêu (Tả truyện, Quốc ngữ); vua Thuấn (Kinh Thư, Sử ký). Trong Tả truyện, hồn Cổn “hóa thành gấu vàng, vào vực Vũ Uyên”, và cả ba đời Hạ, Thương, Chu đều tế ông. Trong mảnh Quy tàng, Cổn hóa rồng vàng; trong Thập di ký, ông tự gieo mình xuống vực và hóa thành cá đen.
• Con của ai? Với Sử ký, Vũ là chút (huyền tôn) của Hoàng Đế, qua Xương Ý, Chuyên Húc và Cổn. Sơn hải kinh chép một dòng khác: “Hoàng Đế sinh Lạc Minh, Lạc Minh sinh Bạch Mã; Bạch Mã chính là Cổn.” Vũ sinh ra từ thân Cổn trong Sơn hải kinh và Quy tàng, và trong một bản Thiên vấn là từ “bụng Cổn”; trong Ngô Việt xuân thu, mẹ ông nuốt hạt ý dĩ mà có thai, rồi sinh ông qua mạn sườn.
• Chặn hay khơi? Thiên “Hồng phạm” coi việc lấp nước là lỗi của Cổn. Trong Quốc ngữ, Thái tử Tấn nói Cổn lặp lại tội của Cộng Công, kẻ muốn đắp tường chặn trăm sông, còn Vũ thì “nâng chỗ cao, hạ chỗ thấp, khơi sông, tháo nước ứ”. Thế nhưng cũng bài nói ấy và thiên “Vũ cống” lại cho Vũ đắp bờ chín đầm; Sơn hải kinh chép “Vũ lấp nước lụt” và giết Tương Diêu, bề tôi chín đầu của Cộng Công; còn trong thiên “Địa hình huấn” của Hoài Nam Tử, chính Vũ “lấy tức thổ lấp nước lụt, làm thành các núi lớn”.

• Ai đúc đỉnh? Nhà Hạ (Tả truyện); Vũ, người “thu kim loại của chín châu mục” (Sử ký, “Phong thiện thư”); con ông là Khải, cho đúc ở Côn Ngô (Mặc Tử). Sử ký chép rằng khi nhà Chu suy, đỉnh chìm xuống sông Tứ; năm 219 TCN, Tần Thủy Hoàng sai nghìn người lặn tìm mà không thấy.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thần trước khi thành vua? Năm 1865, James Legge viết rằng “công trình của Vũ không phải lịch sử, mà là thần thoại”. Trong một bức thư đăng tháng 5 năm 1923, nhà sử học Cố Hiệt Cương lưu ý rằng Thuyết văn giải tự giảng chữ 禹 là “loài trùng”, và cho rằng Vũ “có lẽ là một loài như thằn lằn”, có thể là một con vật được đúc trên cửu đỉnh. Như lời nhà sử học Dương Khoan, câu “Đại Vũ là con sâu” thành chuyện người ta bàn tán khắp nơi, và Lỗ Tấn đã chế giễu trong truyện “Lý thủy” (理水, 1935), với một học giả khăng khăng “‘Vũ’ là một con sâu”. Các học giả về sau trở lại với vị thần bằng những con đường khác: Constance Cook đọc minh văn trên đồ đồng như một bài ca dâng Vũ, vị thủy tổ và thần đất; Allan cho rằng công việc của Vũ vốn là một thần thoại về việc làm cho thế gian ở được, và chỉ về sau mới gắn với việc lập nhà Hạ.
• Nhà Hạ và Nhị Lý Đầu. Chưa tìm thấy chữ viết nào của thời nhà Hạ. Các nhà khảo cổ hướng về văn hóa Nhị Lý Đầu ở Hà Nam (khoảng 1900–1550 TCN theo Allan), nhưng đó có phải là nhà Hạ hay không thì vẫn còn tranh luận. Năm 2016, Ngô Khánh Long (吳慶龍) và cộng sự công bố trên tạp chí Science một trận lũ vỡ đập tự nhiên ở thượng nguồn Hoàng Hà vào khoảng năm 1920 TCN, và cho đó là trận lụt của Vũ; năm 2017, tạp chí này đăng ba bài bình luận phản bác chứng cứ, cùng lời đáp của nhóm tác giả. Allan phản bác rằng sách xưa chưa bao giờ coi trận lụt của Vũ là lụt sông Hoàng Hà: Vũ đào lòng cho mọi dòng sông.
• Lăng ở Cối Kê. Mặc Tử chép Vũ được chôn ở núi Cối Kê với ba lớp áo và quan tài gỗ ngô đồng dày ba tấc. Năm 210 TCN, Tần Thủy Hoàng lên Cối Kê tế Vũ, còn Tư Mã Thiên năm hai mươi tuổi “lên Cối Kê, tìm hang Vũ”. Ở Thiệu Hưng, “Đại Vũ tế điển” tại Đại Vũ lăng nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đợt đầu tiên (2006): từ năm 1995, cứ năm năm có một lễ công tế, còn lễ của dân địa phương và của con cháu thì năm nào cũng có.
• Vũ bộ. Thi Tử chép rằng vì làm lụng quá sức, nửa thân Vũ khô héo, “bước chân không vượt qua nhau, người ta gọi là Vũ bộ”. Dương Hùng đời Hán viết: “Bước của đồng cốt phần nhiều là bước Vũ”, và Bão Phác Tử của Cát Hồng dạy cách bước, bảo rằng ai làm “trăm thuật” cũng phải biết. Ở Nhật Bản, Vũ bộ (đọc là uho) trở thành henbai, điệu bước mà các âm dương sư thực hiện để trừ tà khi bậc quý nhân xuất hành; ví dụ sớm nhất trong Nihon Kokugo Daijiten là năm 1284.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: Hoài Nam Tử có hai lời đáp cho nạn lụt: Nữ Oa chất tro lau sậy, còn Vũ lấy tức thổ lấp nước. Cộng Công, kẻ mà trong các dị bản về sau làm gãy cột trời trước khi Nữ Oa vá trời, trong Quốc ngữ là tấm gương cho lỗi lầm của Cổn.
• Hoàng Đế: Người thắng trận Trác Lộc và cưỡi rồng lên trời: Tư Mã Thiên coi Vũ là chút (huyền tôn) của Hoàng Đế, còn Sơn hải kinh coi Cổn là cháu nội của Hoàng Đế. Cũng trong Sơn hải kinh, Ứng Long đánh Xi Vưu giúp Hoàng Đế.
• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: ở đồng bằng sông Hồng, năm nào nước cũng trở lại và núi phải chống đỡ; ở Trung Hoa, Vũ đào cho nước một lối thoát. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: ở Lưỡng Hà, các vị thần gửi lụt xuống và một người vượt qua trên con thuyền. Còn Kinh Thư, như Legge đã nhận xét năm 1865, chẳng hề nói trận lụt của mình là để trừng phạt ai, và Vũ không trốn nước: ông tháo cạn nó. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sơn hải kinh, các thiên “Hải nội kinh”, “Đại hoang Bắc kinh”: Wikisource, Wikisource; có chú của Quách Phác (Tứ bộ tùng san, in chụp bản khắc đời Minh năm 1470, quyển 18): Wikisource
• Sở từ, “Thiên vấn”, có chú của Vương Dật và bổ chú của Hồng Hưng Tổ (Tứ bộ tùng san): Wikisource; Nghiêm Khả Quân, Toàn thượng cổ tam đại văn, quyển 15 (các mảnh Quy tàng): Wikisource
• Kinh Thư (Thượng thư), các thiên “Nghiêu điển”, “Ích Tắc”, “Vũ cống”, “Hồng phạm”: Wikisource; bản dịch tiếng Anh của James Legge, The Chinese Classics, tập III (1865), kèm phần dẫn luận: Internet Archive, Internet Archive
• Mạnh Tử, “Đằng Văn Công thượng, hạ”, “Cáo Tử hạ”: Wikisource; bản dịch của Legge, The Chinese Classics, tập II (1861): Internet Archive
• Tư Mã Thiên, Sử ký, “Hạ bản kỷ”, “Tần Thủy Hoàng bản kỷ”, “Phong thiện thư”, “Hà cừ thư”, “Thái sử công tự tự”: Wikisource; Hán thư, “Vũ Đế kỷ”: Wikisource; lời chú của Nhan Sư Cổ được dẫn trong Lưu Xương Thi, Lô phố bút ký, quyển 7: Wikisource
• Tả truyện, năm thứ 3 đời Lỗ Tuyên công, năm thứ 7 đời Lỗ Chiêu công; Quốc ngữ, “Chu ngữ hạ”; Mặc Tử, “Canh Trụ”, “Tiết táng hạ”; Lã thị xuân thu, “Âm sơ”; Kinh Thi, “Trường phát”; Hoài Nam Tử, “Địa hình huấn”; Thi Tử (bản Uông Kế Bồi tập hợp); Dương Hùng, Pháp ngôn, “Trùng Lê”; Triệu Diệp, Ngô Việt xuân thu, chương 6; Vương Gia, Thập di ký, quyển 2; Cát Hồng, Bão Phác Tử, nội thiên quyển 11 và 17; Thuyết văn giải tự, quyển 14; Lỗ Tấn, “Lý thủy” (Wikisource)
• Edward L. Shaughnessy, “Newest Sources of Western Zhou History: Inscribed Bronze Vessels, 2000–2010” (chương đọc thử): Nhà xuất bản Đại học Trung văn Hồng Kông; Constance A. Cook, “Sage King Yu and the Bin Gong Xu”, và Hình Văn (Wen Xing), “The Suigong Xu Calligraphy and Inscription”, Early China 35 (2013): Cambridge, Cambridge
• Sarah Allan, “The Jishi Outburst Flood of 1920 BCE and the Great Flood Legend in Ancient China”, Journal of Chinese Humanities 3 (2017): PDF; Ngô Khánh Long và cộng sự, Science 353 (2016), tr. 579–582, cùng ba bài bình luận và lời đáp của nhóm tác giả trên Science 355 (2017): doi
• Trương Việt (张越) về bức thư năm 1923 của Cố Hiệt Cương: aisixiang.com; Lý Trường Ngân (李长银), Khổng Tử nghiên cứu 2021, số 4, dẫn Cố Hiệt Cương và Dương Khoan: rujiazg.com; Giang Nhược Thủy (江弱水) về Cố sự tân biên của Lỗ Tấn: aisixiang.com
• Mạng Di sản Văn hóa Phi vật thể Trung Quốc, “大禹祭典”: ihchina.cn
• “禹”, “夏”, “禹歩”, Nipponica, Sekai Daihyakka Jiten, Yamakawa Sekaishi Shōjiten, Nihon Kokugo Daijiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.