Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời

Sách xưa kể rằng đã có một thời chính bầu trời bị vỡ. Lửa cháy không ai dập nổi, nước dâng mãi không rút, bốn góc thế giới chẳng còn gì để đứng vững. Phải có người sửa lại. Người ấy là Nữ Oa.

1 Câu Chuyện

1-1 Vá Trời

Hoài Nam Tử kể thế này. Thuở xa xưa, bốn cột chống ở bốn cực thế giới sụp đổ, chín châu nứt toác. Trời không còn che khắp, đất không còn chở hết. Lửa cháy ngùn ngụt không tắt, nước tràn mênh mông không dứt, mãnh thú ăn thịt dân lành, chim dữ quắp người già trẻ yếu.

Nữ Oa bèn bắt tay vào việc:

• luyện đá ngũ sắc để vá trời xanh;
• chặt chân con rùa lớn Ngao dựng làm bốn cột chống trời;
• giết con rồng đen để cứu đất Ký Châu;
• chất tro lau sậy để ngăn nước lũ.

Thế là trời lành lại, cột trời đứng thẳng, nước lũ rút cạn, và muôn dân được sống.

1-2 Nặn Người Từ Đất Vàng

Câu chuyện thứ hai đến từ Phong tục thông nghĩa của Ứng Thiệu. Khi trời đất vừa mở ra, chưa có loài người, Nữ Oa lấy đất vàng nặn thành người. Việc quá nhiều, sức bà không kham nổi, nên bà kéo một sợi dây qua bùn rồi vung lên, mỗi giọt bùn rơi xuống liền thành một người. Sách giải thích rằng vì thế người giàu sang là người nặn từ đất vàng, còn kẻ nghèo hèn là người sinh ra từ sợi dây.

1-3 Những Việc Khác

• Hoài Nam Tử còn kể rằng các vị thần khác đã giúp tạo nên từng bộ phận cơ thể người, và đó là cách Nữ Oa làm nên “bảy mươi lần biến hóa”.
• Sơn hải kinh nhắc đến mười vị thần gọi là “ruột của Nữ Oa”, đã hóa thành thần và sống ở một cánh đồng xa xôi.
• Lễ ký có nói đến “cây sênh của Nữ Oa”, và một số sách cổ ghi bà là người làm ra loại nhạc cụ hơi bằng ống trúc này.
• Mãi về sau, sách Lộ sử đời Tống coi bà là người làm mối đầu tiên, được thờ như nữ thần hôn nhân (Cao Môi).

2 Nữ Oa Có Thật Là Mình Rắn?

Sách cổ nhất không nói gì. Hoài Nam Tử, chuyện nặn người và chính Sơn hải kinh đều không tả thân thể bà. Thiên vấn, một bài thơ toàn những câu hỏi thời Chiến Quốc, chỉ hỏi: “Nữ Oa có thân thể, ai đã tạo ra nó?”

Hình rắn xuất hiện vào thế kỷ II. Hai tác giả đời Đông Hán là những người đầu tiên nói thẳng ra điều đó:

• Vương Diên Thọ, khi tả các bức bích họa trong một tòa điện, viết: “Phục Hy thân có vảy, Nữ Oa mình rắn.”
• Vương Dật, chú giải Thiên vấn, viết: “Tương truyền Nữ Oa đầu người mình rắn, một ngày biến hóa bảy mươi lần.” Chính ông cũng chỉ thuật lại như lời đồn.

Về sau, Hoàng Phủ Mật ở thế kỷ III và Tư Mã Trinh đời Đường đều lặp lại mô tả “mình rắn đầu người”.

Tranh khắc trong mộ cũng vậy:

• Từ đường họ Vũ (Vũ Lương từ), Sơn Đông (giữa thế kỷ II). Trên vách phía tây, hàng các vị vua thượng cổ mở đầu bằng Phục Hy và Nữ Oa: đầu người, mình rắn, đuôi quấn vào nhau. Theo mô tả của Viện Trung ương Nghiên cứu (Academia Sinica), bà cầm cái compa (quy), ông cầm cái thước thợ (củ); có nguồn lại ghi ngược.
• Mộ Bặc Thiên Thu ở Lạc Dương (thế kỷ I TCN). Tranh trên trần mộ vẽ một đôi đuôi rắn: Phục Hy với mặt trời, Nữ Oa với mặt trăng. Tên gọi là do bảo tàng xác định.
• Các mộ ở Astana, Turfan (thế kỷ VI–VIII). Những bức họa trên lụa và vải gai lại vẽ đôi thần: nửa trên là người, nửa dưới là rắn, đuôi cuộn vào nhau, tay cầm compa và thước thợ, xung quanh là mặt trời, mặt trăng và sao. Nay các bức này nằm ở Đại học Ryukoku và Bảo tàng Tenri (Nhật Bản), Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc, Bảo tàng Quốc gia New Delhi và Bảo tàng Tân Cương.
• Tấm phướn Mã Vương Đôi (khoảng năm 168 TCN). Hình đuôi rắn ở phía trên đôi khi được cho là Nữ Oa, nhưng cách xác định này còn tranh cãi.

Không phải ai cũng đồng tình. Năm 1167, học giả Hồng Quát khi chép lại các bức chạm ở từ đường họ Vũ đã phản đối rằng vẽ Phục Hy với nửa thân dưới là rắn là sai.

Rồi bà thành người. Trong Phong thần diễn nghĩa (thế kỷ XVI), Trụ Vương nhà Thương thấy tượng Nữ Oa trong đền đẹp quá mức nên đề một bài thơ khinh nhờn lên vách. Bà nổi giận và trả thù qua một hồ ly tinh, khởi đầu cho toàn bộ câu chuyện. Pho tượng ấy không có chút dáng rắn nào. Còn Hồng lâu mộng (thế kỷ XVIII) mở đầu bằng hòn đá duy nhất còn thừa lại sau khi bà vá trời.

Vậy câu trả lời trung thực là: Nữ Oa chưa bao giờ đơn giản là “một con rắn”. Từ đời Hán đến đời Đường, bà là thần nửa người nửa rắn (có khi gọi là thân rồng) và thường được vẽ bên cạnh Phục Hy. Hình ảnh nữ thần hoàn toàn mang dáng người thuộc về tiểu thuyết thời cuối phong kiến và tranh ảnh hiện đại.

3 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thời Chiến Quốc: Sở từ, thiên “Thiên vấn”, chỉ có một câu hỏi về thân thể bà.
• Khoảng năm 139 TCN: Hoài Nam Tử, thiên “Lãm minh huấn”, kể chuyện vá trời và gọi Phục Hy, Nữ Oa là những bậc thánh vương thời thượng cổ.
• Khoảng năm 80: Luận hành của Vương Sung thuật lại chuyện Cộng Công làm gãy trời và Nữ Oa vá lại, rồi gạt đi là “e là lời hư vọng”.
• Thế kỷ II: Vương Diên Thọ và Vương Dật tả thân rắn.
• Khoảng năm 195: Phong tục thông nghĩa của Ứng Thiệu kể chuyện nặn người từ đất vàng. Đoạn này chỉ còn lại nhờ được dẫn trong bộ bách khoa Thái Bình ngự lãm (năm 983).
• Thế kỷ III–IV: trong Liệt Tử, bà vá trời trước, sau đó Cộng Công mới húc núi.
• Thế kỷ VIII: Tam Hoàng bản kỷ của Tư Mã Trinh kể dị bản phổ biến nhất, trong đó Nữ Oa trị vì sau Phục Hy và trước Thần Nông.
• Thế kỷ IX: Độc dị chí của Lý Nhũng kể chuyện hai anh em kết duyên vào thuở khai thiên lập địa.

4 Những Dị Bản

• Vì sao trời vỡ?
  • Hoài Nam Tử không nêu lý do. Chuyện Cộng Công húc núi Bất Chu nổi tiếng được kể ở một thiên khác, không có Nữ Oa, để giải thích vì sao trời nghiêng về tây bắc và sông chảy về đông nam.
  • Hai chuyện lần đầu được ghép với nhau trong lời thuật của Vương Sung khoảng năm 80, còn Liệt Tử thậm chí xếp theo thứ tự ngược lại.
  • Bản đời Đường của Tư Mã Trinh, trong đó Cộng Công đánh nhau với Chúc Dung, làm gãy cột trời rồi Nữ Oa vá trời, là bản mà phần lớn các bản kể ngày nay đi theo. Bản này thường bị gán cho Hoài Nam Tử hoặc Sử ký của Tư Mã Thiên, nhưng thật ra không có trong cả hai.
• Bạn đồng trị vì, vợ, hay em gái?
  • Sách đời Hán xếp Phục Hy và Nữ Oa là thánh vương, tranh đời Hán vẽ đuôi họ quấn vào nhau. Trong các sách đời Hán mà chúng tôi đã đối chiếu, không sách nào gọi họ là vợ chồng hay anh em.
  • Sang đời Đường, nhà thơ Lư Đồng gọi Nữ Oa là “vợ Phục Hy”.
  • Độc dị chí của Lý Nhũng kể về hai anh em, những người duy nhất còn sống, ở một mình trên núi Côn Lôn. Họ khấn rằng nếu trời muốn họ thành vợ chồng thì khói của hai đống lửa sẽ nhập làm một. Khói nhập lại, và cô em lấy quạt cỏ che mặt, nghe nói đó là lý do cô dâu cầm quạt. Người anh không được gọi tên là Phục Hy.
• Hai anh em trong nạn hồng thủy ở phương nam:
  • Trong những năm 1930, nhà nhân học Nhuế Dật Phu ghi lại ở người Miêu miền tây Hồ Nam chuyện hai anh em sống sót qua trận đại hồng thủy, thường là nhờ trốn trong một quả bầu, rồi sinh ra loài người lần nữa.
  • Đôi anh em này được thờ làm Na thần nam và nữ, và đã được liên hệ với Phục Hy, Nữ Oa.
  • Học giả Văn Nhất Đa cho rằng cả hai cái tên vốn đều có nghĩa là “quả bầu”.

5 Nữ Oa Ở Việt Nam Và Nhật Bản

• Việt Nam:
  • Nữ Oa vá trời được dạy như một thần thoại Trung Hoa trong chương trình Ngữ văn lớp 10.
  • Bên cạnh đó còn có một truyện dân gian Việt kể Nữ Oa là một nữ thần khổng lồ. Bà thi đắp núi trong ba ngày với thần khổng lồ Tứ Tượng; Tứ Tượng thua, cứ đắp núi mãi từ bắc vào nam cho đến khi bà chịu lấy ông. Ngọn núi của bà được cho là núi Nam Giới ở Hà Tĩnh, có người lại nói là núi Bà Đen.
  • Chúng tôi mới chỉ tìm thấy truyện này trong các bản kể phổ thông, chưa thấy trong một tuyển tập truyện dân gian có tính học thuật, nên cần thận trọng.
• Nhật Bản:
  • Tên bà đọc là Joka (じょか), đã thấy trong một tập thơ haikai của nhóm Bashō năm 1689.
  • Những bức họa Astana vẽ bà hiện được lưu ở Đại học Ryukoku và Bảo tàng Tenri.
  • Nhiều độc giả biết bà qua vai phản diện cuối cùng trong bộ manga Hōshin Engi của Fujisaki Ryū, phỏng theo Phong thần diễn nghĩa.

6 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: một đôi thần đi vòng quanh cây cột trước khi thành vợ chồng, và đứa con đầu lòng của họ không thành. Các học giả đã so sánh chuyện này với thần thoại hai anh em trong nạn hồng thủy ở miền nam Trung Hoa.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: truyền thống Việt nối dòng dõi Lạc Long Quân về Thần Nông, vị vua kế sau Nữ Oa trong danh sách của Tư Mã Trinh.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: ở Ấn Độ, một con rùa lớn cũng đỡ thế giới, ở đây là ngọn núi mà các vị thần dùng để khuấy biển.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: nhà sư Nhất Nhiên mở đầu phần kể về các vị thủy tổ của Triều Tiên bằng sự ra đời kỳ lạ của Phục Hy.
• Bàn Cổ: Người khổng lồ lớn lên giữa trời và đất: một khởi đầu khác của Trung Hoa. Tên Bàn Cổ chỉ xuất hiện từ thế kỷ 3, muộn hơn Nữ Oa nhiều thế kỷ, và trong chuyện của ông, con người sinh ra từ những con vật nhỏ trên thân người khổng lồ chứ không phải từ đất vàng.

7 Nguồn Tham Khảo

• Hoài Nam Tử, các thiên “Lãm minh huấn”, “Thiên văn huấn”, “Thuyết lâm huấn”: Wikisource
• Sở từ, “Thiên vấn”, có chú giải của Vương Dật: Wikisource
• Thái Bình ngự lãm, quyển 78 (dẫn Phong tục thông nghĩa, Hoàng Phủ Mật, Thế bản): Wikisource
• Sơn hải kinh, “Đại hoang tây kinh”: Wikisource
• Liệt Tử, “Thang vấn”: Wikisource
• Vương Sung, Luận hành, “Đàm thiên”: Wikisource
• Tư Mã Trinh, Tam Hoàng bản kỷ: Wikisource
• Vương Diên Thọ, Lỗ Linh Quang điện phú: Wikisource
• Lý Nhũng, Độc dị chí: Wikisource
• Viện Lịch sử Ngữ ngôn, Academia Sinica: bản dập vách tây từ đường họ Vũ, Nữ Oa và Phục Hy
• Ueno Aki, “アスタナ出土の伏羲女媧図について（上）” (Tranh Phục Hy – Nữ Oa xuất thổ ở Astana, phần 1), Bijutsu Kenkyū 292 (1974)
• Phong thần diễn nghĩa, hồi 1; Hồng lâu mộng, hồi 1 (Wikisource)
• Đặng Quốc Minh Dương, bài viết về truyện Nữ Oa và Tứ Tượng, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hồng Đức 72A (2025)

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.