Quan Âm: Vị Bồ Tát từ bi đã trở thành nữ thần như thế nào

Từ Bắc Kinh đến Hà Nội, trong chùa cũng như trong nhà, Quan Âm đứng trong tấm áo trắng, một tay cầm cành dương liễu, tay kia cầm bình nước tịnh. Thế nhưng các bộ kinh đưa vị Bồ Tát này đến Trung Hoa lại nói về một người nam, và cách đây hơn một nghìn năm, họa sĩ Trung Hoa vẫn vẽ ngài có râu. Chuyện “ông” trở thành “bà” trước hết được kể bằng chữ khắc trên đá.

1 Câu Chuyện

Quan Âm không có một thần thoại duy nhất. Ở đây là bộ kinh đã cho ngài cái tên, hòn đảo mà kinh điển dành cho ngài, nàng công chúa có chuyện được khắc vào đá năm 1100, kể theo bản mà nhà sư Tổ Tú đời Nam Tống chép lại trong bộ biên niên Phật giáo của mình, và pho tượng không chịu rời biển.

1-1 Bậc Lắng Nghe Tiếng Kêu

Trong phẩm thứ 25 của Kinh Pháp Hoa, Bồ Tát Vô Tận Ý hỏi Phật: vì sao vị Bồ Tát này tên là Quán Thế Âm, “bậc quán sát âm thanh của thế gian”? Phật đáp: nếu vô lượng chúng sinh đang chịu khổ não nghe đến vị Bồ Tát này mà nhất tâm xưng danh, thì Bồ Tát “tức thời quán sát âm thanh ấy, khiến tất cả đều được giải thoát”. Ai giữ danh hiệu ngài thì vào lửa lớn lửa không đốt được; bị nước lớn cuốn trôi, xưng danh hiệu ngài liền đến chỗ nước cạn.

Người phụ nữ muốn cầu con trai mà lễ bái cúng dường Quan Âm thì sinh con trai phúc đức trí tuệ; muốn cầu con gái thì sinh con gái đoan trang xinh đẹp. Và ngài hiện bất cứ thân nào để cứu độ từng người: thân Phật, thân Phạm vương, thân vua, thân tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thân vợ của trưởng giả hay quan lại, thân đồng nam, đồng nữ, thân rồng. Truyền thống đếm được ba mươi ba ứng thân. Phật nói: “Cõi thế giới này đều gọi ngài là bậc Thí Vô Úy”, bậc ban cho sự không sợ hãi.

1-2 Hòn Đảo Phổ Đà Lạc Già

Kinh Hoa Nghiêm kể cậu bé hành hương Thiện Tài đi từ thầy này đến thầy khác. Một vị thầy chỉ cậu về phương nam: “Ở phương nam có núi tên là Bổ-đát-lạc-ca, nơi ấy có vị Bồ Tát tên là Quán Tự Tại.” Bài kệ tiếp theo tả một hòn đảo làm bằng châu báu, đầy cây hoa trái, suối và ao, nơi “bậc trượng phu dũng mãnh Quán Tự Tại vì lợi ích chúng sinh mà ở núi này”.

Nhà sư hành hương Huyền Trang đặt ngọn núi ấy ở miền nam Ấn Độ. Ông viết rằng Phổ Đà Lạc Già nằm ở phía đông núi Mạt-lạt-da, đường núi hiểm trở, trên đỉnh có hồ, có cung trời bằng đá là nơi Quán Tự Tại qua lại. Rất ít người vượt nước leo núi mà đến được nơi ấy. Với dân dưới chân núi cầu xin được thấy ngài, ngài có khi hiện thân Tự Tại thiên, có khi hiện làm một người tu khổ hạnh bôi tro khắp mình.

1-3 Công Chúa Diệu Thiện

Nhà sư đời Đường là luật sư Đạo Tuyên có lần hỏi một vị thiên thần về nguồn gốc của Quan Âm, và thiên thần đáp. Thuở xa xưa có một ông vua tên là Trang Nghiêm, hoàng hậu là Bảo Ứng, sinh được ba người con gái: Diệu Nhan, Diệu Âm và con út là Diệu Thiện. Khi mang thai nàng, hoàng hậu mộng thấy mình nuốt mặt trăng; đêm nàng ra đời, mặt đất rung chuyển, hương lạ và hoa trời tràn khắp cung điện. Cô bé lớn lên hiền hậu, nhân từ, mỗi ngày chỉ ăn một bữa vào giờ ngọ, và trong cung gọi nàng là “nàng Phật tâm”.

Khi vua định gả chồng cho nàng, Diệu Thiện thưa rằng nàng sẽ vâng lời nếu vua giúp nàng thoát được ba nỗi khổ: già đi, bệnh tật, và cái chết mà cha dù thương con đến đâu cũng không chết thay được. Bằng không, nàng thà xuất gia cầu đạo. Vua nổi giận, bắt nàng làm vườn và bớt cơm nước. Hai chị và mẹ khuyên cũng vô ích, cuối cùng chính họ xin vua cho nàng đi tu. Vua gọi các ni đến, dặn phải làm cho nàng khổ sở để nàng bỏ ý định. Các ni giao cho nàng việc kiếm củi, gánh nước, giã gạo và trồng rau. Giữa mùa đông, rau trong vườn mọc tốt tươi, và một dòng suối phun lên ngay cạnh bếp.

Nghe chuyện suối và rau lạ, vua giận dữ sai quân đến lấy đầu nàng và giết các ni. Quân sắp tới nơi thì mây mù nổi lên như núi, khi tan đi thì Diệu Thiện đã biến mất. Một vị thần đã mang nàng đi; thần bảo đất cằn, dời chỗ ba lần mới cho nàng ở yên trên Hương Sơn, “núi Thơm”. Ở đó nàng ăn quả cây, uống nước suối.

1-4 Tay Và Mắt

Rất lâu sau, vua mắc bệnh ca-ma-la, tức bệnh vàng da: khắp thân thể lở loét, không ăn không ngủ được, thái y không ai chữa nổi. Một nhà sư nói mình chữa được, nhưng phải có tay và mắt của một người không biết giận, và người ấy đang tu ở Hương Sơn. Vua sai một nội thị lên núi. Diệu Thiện nói: “Cha ta không kính Tam Bảo, hủy diệt chánh pháp, giết những ni cô vô tội; đó là quả báo.” Rồi nàng vui lòng tự khoét mắt, chặt tay trao cho sứ giả, và nhắn cha hãy quay về đường thiện.

Nhà sư làm thuốc, vua uống vào khỏi ngay. Vua tạ ơn nhà sư, nhà sư đáp: “Sao lại cảm ơn tôi? Hãy cảm ơn người đã dâng tay và mắt,” rồi biến mất. Vua cùng hoàng hậu và hai cô con gái lớn lên núi. Chưa nói lời nào, hoàng hậu đã nhận ra con mình. “Con nhớ ơn cha, nên lấy tay và mắt mà đền,” Diệu Thiện nói. Hoàng hậu vừa định liếm mắt con thì mây lành phủ kín, nhạc trời vang lên, mặt đất rung chuyển, hoa trời rơi xuống, và Thiên Thủ Thiên Nhãn Quan Âm, nghìn tay nghìn mắt, hiện ra giữa không trung cùng hàng vạn tùy tùng. Chốc lát sau, Bồ Tát trở lại thân cũ rồi tịch. Cha mẹ và các chị làm lễ hỏa táng, thu xá lợi và dựng tháp trên núi. Núi ấy, thiên thần bảo Đạo Tuyên, chính là Hương Sơn ở Nhữ Châu, cách Tung Sơn hai trăm dặm về phía nam.

1-5 Pho Tượng Quan Âm Không Chịu Đi

Phật Tổ thống kỷ, một bộ sử Phật giáo đời Tống, chép câu chuyện tiếp theo vào năm 858. Huệ Ngạc, một nhà sư Nhật Bản, có được một pho tượng Quan Âm ở Ngũ Đài Sơn và lên đường về nước qua Tứ Minh, vùng Ninh Ba ngày nay. Đến ngoài khơi đảo Phổ Đà, thuyền mắc vào đá, không đi được nữa. Mọi người khấn rằng: nếu duyên của pho tượng với các xứ phía đông chưa chín, xin hãy ở lại đảo này. Thuyền liền nổi lên. Huệ Ngạc không nỡ rời tượng, bèn dựng một căn lều bên biển để thờ.

Sách ấy coi hòn đảo chính là núi Phổ Đà Lạc Già của Kinh Hoa Nghiêm. Ở động Triều Âm trên đảo, người đến cầu nguyện có khi thấy Đại Sĩ ngồi thiền, có khi thấy Thiện Tài cúi chào, có khi chỉ thấy chiếc bình ngọc, hoặc một con chim ca-lăng-tần-già múa giữa không trung.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kinh Pháp Hoa: Trúc Pháp Hộ dịch kinh này năm 286, gọi vị Bồ Tát là Quang Thế Âm, “ánh sáng của âm thanh thế gian”. Bản dịch năm 406 của Cưu-ma-la-thập làm cho tên Quán Thế Âm trở nên phổ biến. Phẩm này còn được lưu hành riêng thành Kinh Quan Âm. Phần kệ của phẩm, như Đại Chính tạng in, là của Xà-na-quật-đa, lấy từ một bản dịch năm 601.
• Các kinh Tịnh độ đặt Quan Âm và Đại Thế Chí hai bên Phật A Di Đà. Quán Vô Lượng Thọ kinh, mà bách khoa thư Heibonsha cho là được soạn ở Trung Hoa, tả kỹ thân hình và mũ báu của Quan Âm; còn Kinh Pháp Hoa hoàn toàn không nói ngài trông ra sao.
• Huyền Trang, sau khi từ Ấn Độ trở về, dịch là Quán Tự Tại, trong Đại Đường Tây Vực ký (646) cũng như ở câu mở đầu bản Bát-nhã tâm kinh do ông dịch.
• Truyện linh nghiệm: Cao tăng truyện (519) kể nhà sư Trúc Pháp Nghĩa năm 372 lâm bệnh, “thường niệm Quan Âm”, nằm mộng thấy có người rửa ruột cho mình, tỉnh dậy thì khỏi bệnh.
• Tấm bia năm 1100: đầu năm ấy, Tưởng Chi Kỳ (1031–1104), tri châu Nhữ Châu, đến chùa Hương Sơn gần Bảo Phong, và trụ trì Hoài Trú trao cho ông một bản truyện Diệu Thiện mà một nhà sư bí ẩn vừa mang đến mấy ngày trước. Văn bản tự nhận là ghi lại lời một vị thiên thần kể cho nhà sư đời Đường Đạo Tuyên (596–667). Tưởng Chi Kỳ chép lại, thêm lời tựa của mình, nhà chính trị Thái Kinh viết chữ, và bia được khắc ngay năm ấy. Năm 1104, một tấm bia cùng truyện được dựng ở chùa Thượng Thiên Trúc, Hàng Châu. Tấm bia ở Hương Sơn được khắc lại năm 1304 theo Wilt Idema, hay năm 1308 theo Chün-fang Yü.
• Bộ biên niên của Tổ Tú: nhà sư Tổ Tú đời Nam Tống kể lại truyện, dưới dạng câu hỏi của Đạo Tuyên với một vị thiên thần, trong bộ biên niên Phật giáo Trung Hoa Long Hưng Phật giáo biên niên thông luận. Truyện kể ở trên là theo bản ấy.
• Phật Tổ thống kỷ của nhà sư Chí Bàn (1269) chép chuyện Huệ Ngạc và chuyện vợ chàng họ Mã (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Quan Âm hay Quán Thế Âm? Người ta thường nói tên gọi tắt bỏ chữ “Thế” (世) vì kiêng tên húy của Đường Thái Tông Lý Thế Dân. Trần Trọng Kim cũng nêu thuyết này năm 1940. Chün-fang Yü bác bỏ: tên 觀音 đã có trong danh sách các Bồ Tát của một bộ kinh dịch năm 185, rất lâu trước Cưu-ma-la-thập. Cao tăng truyện năm 519 cũng viết 觀音, và phần kệ đời Tùy thêm vào phẩm Phổ Môn cũng vậy, đều trước đời Đường.
• Âm thanh hay chúa tể? Bách khoa thư Nipponica nêu hai tên tiếng Phạn: Avalokitasvara, “bậc quán sát âm thanh”, và Avalokiteśvara, “đấng chúa tể quán sát”. Huyền Trang theo tên thứ hai, và cho các tên dịch cũ “đều sai”. Bách khoa thư Heibonsha cho rằng các dịch giả thời đầu chỉ “có lẽ đã tin” rằng trong tên có chữ “âm thanh”.
• Gia đình công chúa. Tổ Tú chép tên vua là Trang Nghiêm, hoàng hậu là Bảo Ứng; trong Hương Sơn bảo quyển và các bản về sau, vua là Diệu Trang Vương. Cái tên gợi nhớ vua Diệu Trang Nghiêm trong Kinh Pháp Hoa, người được hai con trai dẫn về với Phật pháp; theo Wilt Idema, Kinh Pháp Hoa là một trong những nền tảng của truyền thuyết mà Glen Dudbridge đã khảo cứu.
• Chuyến đi xuống âm phủ. Trong bản của Tổ Tú, công chúa được mang đi trước khi lưỡi đao hạ xuống, và theo Idema, bản đầu tiên chưa có chuyến đi xuống âm phủ. Trong câu chuyện hoàn chỉnh về sau, mà Yü tóm tắt theo Hương Sơn bảo quyển, nàng bị hành hình, và trong khi thần núi giữ gìn thân xác, hồn nàng đi khắp địa ngục cứu độ chúng sinh. Dudbridge thấy đoạn này lần đầu trong một bản gắn với tên nữ họa sĩ Quản Đạo Thăng (1262–1319). Hương Sơn bảo quyển có lời tựa đề năm 1103, nhưng theo Yü, sách rõ ràng được viết vào đời Minh.
• Được mặc khải hay được bịa ra? Văn bản tự nhận là lời đệ tử ghi lại những gì thiên thần kể cho Đạo Tuyên, một nhà sư nổi tiếng hay thấy linh ảnh. Theo Idema, Dudbridge ngụ ý rằng vị trụ trì đã đặt ra câu chuyện; nhưng cũng có người cho rằng văn bản có thể thật sự được mặc khải, dù không phải vào đời Đường.
• Lời phản bác của một nhà sư. Nhà sư đời Minh Châu Hoằng (1535–1615) phê phán một cuốn Quan Âm Hương Sơn quyển coi Quan Âm là con gái Diệu Trang Vương. Theo ông, Quan Âm là một vị cổ Phật “có khi hiện thân nữ”, chứ không phải “lấy thân nữ mà bắt đầu tu rồi thành đạo”.
• Vợ chàng họ Mã. Phật Tổ thống kỷ, ở năm 809, chép chuyện một thiếu nữ ở Thiểm Tây bắt những người cầu hôn học thuộc kinh, sau cùng là cả bộ Kinh Pháp Hoa trong ba ngày. Chỉ chàng họ Mã làm được, nhưng nàng chết ngay ngày cưới; về sau một nhà sư già mở mộ, chỉ cho mọi người bộ xương vàng nối như chuỗi xích. Ông nói nàng chính là Bồ Tát Phổ Hiền. Truyền thống về sau lại coi nàng là Quan Âm, tức Ngư Lam Quan Âm, Quan Âm xách giỏ cá.
• Pho tượng đầu tiên ở Phổ Đà. Phật Tổ thống kỷ chép chuyện thuyền của Huệ Ngạc vào năm 858. Sách địa chí Phổ Đà đời Minh xếp chuyện ấy vào thời Hậu Lương (907–923), còn bộ địa chí thời Dân Quốc ghi năm 916.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Từ “ông” thành “bà”. Một bức tranh Đôn Hoàng khoảng năm 800–900, nay ở Bảo tàng Nghệ thuật châu Á San Francisco, vẽ Quan Âm cầm cành liễu và bình nước, để ria mép mảnh. Bảo tàng cho biết từ đời Tống trở đi, phần lớn tượng và tranh ở Trung Hoa thể hiện ngài là nữ. Chün-fang Yü đặt sự chuyển đổi này từ thời Ngũ Đại, khoảng thế kỷ X. Bà lưu ý rằng Thủy Nguyệt Quan Âm, hình tướng đầu tiên sinh ra ở Trung Hoa, vẫn mang dáng nam hoặc không rõ nam nữ, còn Bạch Y Quan Âm thì rõ ràng là phụ nữ.
• Những hình tướng mới. Bạch Y Quan Âm bên bờ nước, Ngư Lam Quan Âm và, đến đời Thanh, Quan Âm Lão Mẫu là những hình tướng sinh ra ở Trung Hoa: theo Yü, từ thế kỷ X trở đi, các truyện linh nghiệm kể Quan Âm hiện thành người phụ nữ áo trắng, rồi người phụ nữ xách giỏ cá. Quan Âm Tống Tử bế bé trai, đúng như Kinh Pháp Hoa đã hứa ban con trai con gái. Các ngày vía Quan Âm rơi vào mười chín tháng Hai, tháng Sáu và tháng Chín âm lịch; theo Yü, ngày vía tháng Sáu là ngày ngài thành đạo.
• Phổ Đà Sơn trở thành một trong bốn danh sơn Phật giáo lớn của Trung Hoa. Trong Tây du ký, chính Quan Âm trao cho Đường Tam Tạng chiếc vòng kim cô để thu phục Tôn Ngộ Không.
• Nhật Bản. Pho tượng Kannon cổ nhất còn lại ở Nhật Bản có ghi niên đại là một tượng đồng mạ vàng năm 651. Cuộc hành hương ba mươi ba chùa Kannon miền tây Nhật Bản, mỗi chùa ứng với một hình tướng, có ghi chép chắc chắn nhất từ năm 1161. Chùa Sanjūsangendō ở Kyoto thờ 1.001 tượng Thiên Thủ Kannon, cùng thần gió và thần sấm. Thời Kitô giáo bị cấm, tín đồ ở Urakami thờ những tượng Quan Âm bằng sứ trắng lò Đức Hóa của Trung Hoa như tượng Đức Mẹ, gọi là “Hantamaruya”, tức Santa Maria. Theo Hioki Naoko, “Maria Kannon” là tên gọi về sau, được các mục lục bảo tàng dùng từ thập niên 1920.
• Triều Tiên. Tam quốc di sự (thập niên 1280) của Nhất Nhiên kể nhà sư Nghĩa Tương (Uisang), từ nhà Đường trở về, đặt tên nơi có hang đá bên biển là Lạc Sơn (Naksan), theo tên Phổ Đà Lạc Già, “nơi chân thân Bạch Y Đại Sĩ ngự”. Sau hai lần trai giới bảy ngày, ông được thấy chân dung của Bồ Tát. Nhà sư Nguyên Hiểu (Wonhyo) đến sau gặp một người phụ nữ áo trắng đang gặt lúa, mãi sau mới hiểu người ấy chính là Quan Âm.
• Việt Nam. Trong Phật lục (1940), Trần Trọng Kim viết rằng kinh điển và tranh vẽ từ đời Đường trở về trước không hề cho thấy Quan Âm có tướng đàn bà, vậy mà người ta vẫn gọi là Phật Bà. Ông kể thêm rằng truyện Phật Bà Quan Âm của người Việt nói ngài tu ở động Hương Tích. Truyện thơ Nôm khuyết danh Quan Âm Thị Kính mở đầu bằng việc Quan Âm kiếp trước vốn là đấng nam nhi, bị đức Phật thử lòng nên đầu thai làm con gái. Thị Kính cầm dao định xén sợi râu mọc ngược dưới cằm người chồng đang ngủ nên bị đuổi về, giả trai đi tu với pháp danh Kính Tâm, rồi bị Thị Mầu đổ oan là cha đứa con của mình, và nuôi đứa trẻ ấy. Đến khi bà mất, nỗi oan mới được tỏ, và bà thăng làm Phật Quan Âm, đứa bé đứng trên tay. Theo Trần Trọng Kim, tượng của bà thường được gọi là tượng Quan Âm Tống Tử.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: trong Tây du ký, Quan Âm hóa thành một bà lão, trao cho Đường Tam Tạng chiếc mũ có vòng kim cô cùng câu thần chú để siết vòng.
• Raijin và Fūjin: Thần sấm và thần gió: ở chùa Sanjūsangendō, thần sấm và thần gió đứng ở hai đầu tòa điện thờ Thiên Thủ Kannon.
• Ganesha: Vì sao vị thần của những khởi đầu lại có đầu voi: theo một thuyết ở Nhật Bản, Kannon hóa thân thành nữ để kết làm vợ thủ lĩnh các Vināyaka, biến ông thành Kangiten đầu voi. Thêm một thân nữ nữa của vị Bồ Tát có ba mươi ba ứng thân.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: Tam quốc di sự của Nhất Nhiên, nguồn cổ nhất kể về Đàn Quân, cũng là cuốn sách kể chuyện Nghĩa Tương và Nguyên Hiểu đến Lạc Sơn tìm gặp Quan Âm.
• Công chúa Bari: Nàng công chúa bị bỏ rơi dẫn đường cho người chết: công chúa Bari cũng là con gái một vị vua, bị cha ruồng bỏ, rồi cứu cha khỏi căn bệnh hiểm nghèo. Shin Yeon-woo, khi so sánh nàng với Diệu Thiện, thấy hai chuyện giống nhau ở lòng hiếu thảo, sự ruồng bỏ, sự hy sinh và yếu tố Phật giáo, nhưng khác nhau ở chuyến đi sang thế giới khác, nước sự sống và việc người chết sống lại.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kinh Pháp Hoa, bản dịch của Cưu-ma-la-thập, quyển 7, phẩm 25 (Đại Chính tạng số 262), và Chính Pháp Hoa kinh của Trúc Pháp Hộ, quyển 10, phẩm 23 (số 263); trích dẫn do chúng tôi dịch: CBETA, CBETA
• Kinh Hoa Nghiêm, bản dịch của Thật-xoa-nan-đà, quyển 68 (số 279); Quán Vô Lượng Thọ kinh, bản dịch của Cương-lương-da-xá (số 365); Bát-nhã tâm kinh, bản dịch của Huyền Trang (số 251); Huyền Trang, Đại Đường Tây Vực ký, quyển 3 và 10 (số 2087): CBETA, CBETA, CBETA
• Huệ Hạo, Cao tăng truyện, quyển 4 (số 2059); Tăng Hựu, Xuất tam tạng ký tập, quyển 2 (số 2145); Chí Bàn, Phật Tổ thống kỷ, quyển 41–42 (số 2035); Tổ Tú, Long Hưng Phật giáo biên niên thông luận, quyển 13 (Tục tạng kinh số 1512): CBETA, CBETA
• Châu Hoằng, Chánh ngoa tập, mục “Quan Âm Hương Sơn quyển”, trong Vân Thê pháp vựng, quyển 15 (Gia Hưng tạng B277): CBETA; Chu Ứng Tân, Trùng tu Phổ Đà Sơn chí (đời Minh), quyển 2, và Vương Hanh Ngạn, Phổ Đà Lạc Già tân chí (thời Dân Quốc), quyển 1: CBETA, CBETA
• Chün-fang Yü, “Ambiguity of Avalokiteśvara and Scriptural Sources for the Cult of Kuan-yin in China”, Trung Hoa Phật học học báo số 10 (1997), và “Miracle Tales and the Domestication of Kuan-yin”, cùng tạp chí, số 11 (1998): Thư viện số Phật học, Đại học Quốc lập Đài Loan, Thư viện số Phật học, Đại học Quốc lập Đài Loan
• Wilt L. Idema, “Glen Dudbridge, 1938–2017”, Biographical Memoirs of Fellows of the British Academy 17 (2018), về cuốn The Legend of Miao-shan của Dudbridge (1978, bản sửa 2004): Viện Hàn lâm Anh
• Tây du ký, hồi 8 và 14: Wikisource; Nhất Nhiên, Tam quốc di sự, quyển 3, “Lạc Sơn nhị đại thánh”: Wikisource
• Bảo tàng Nghệ thuật châu Á San Francisco, “The bodhisattva Avalokiteshvara (Guanyin) with willow sprig” (B62D10): Google Arts & Culture
• “観音”, “観世音菩薩”, “白衣観音”, “魚籃観音”, “馬郎婦観音”, “三十三身”, “三十三間堂”, “普陀山”, Sekai Daihyakka Jiten, Nipponica, Nihon Kokugo Daijiten, Britannica Kokusai Daihyakka Jiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Hioki Naoko, “マリア観音をさがして”, Bản tin Viện Nghiên cứu Tôn giáo và Văn hóa Nanzan số 27 (2017): Đại học Nanzan; Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa Nagasaki, “日本の聖母マリア像展” (2019): nmhc.jp
• Quan Âm Thị Kính (truyện thơ Nôm khuyết danh), cùng phần tóm tắt của Dương Quảng Hàm trong Quốc văn trích diễm; Trần Trọng Kim, Phật lục (1940), “Quan-thế-âm Bồ-tát”: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.