Raijin và Fūjin: Thần sấm và thần gió

Câu chuyện đầu tiên trong tập truyện Phật giáo cổ nhất của Nhật Bản không kể về một nhà sư. Nó kể về một người cưỡi ngựa, cầm cờ đỏ, đi đón thần sấm về cho thiên hoàng, rồi đưa sấm về cung trên một chiếc kiệu. Trong sách xưa, sấm là con rắn trên đồi, là một luồng sáng, là một vị thần có thể bắt được. Hình ảnh mà nhiều người hình dung ngày nay, một vị thần có sừng giữa vòng trống bên cạnh một vị thần vác túi gió, đến muộn hơn nhiều.

1 Câu Chuyện

Đây là truyện đầu tiên của Nihon Ryōiki, do nhà sư Kyōkai chùa Yakushi-ji soạn ít lâu sau năm 822. Chúng tôi theo bản dịch tiếng Nhật hiện đại trong bộ Shinpen Nihon koten bungaku zenshū của nhà xuất bản Shogakukan (1995), như Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Quốc gia Nara đã trích dẫn, có đối chiếu với nguyên văn chữ Hán trong Kōhon Nihon ryōiki do Masamune Atsuo biên soạn (1929).

1-1 Việc Vua Giao

Chiisakobe no Sugaru là thị vệ và người hầu thân tín của Thiên hoàng Yūryaku, vị vua trị vì hai mươi ba năm ở cung Asakura vùng Hatsuse. Một lần, khi thiên hoàng còn ở cung Iware, Sugaru bước vào mà không biết thiên hoàng và hoàng hậu đang nằm cùng nhau. Thiên hoàng ngượng ngùng, đành bỏ dở.

Đúng lúc ấy, trên trời sấm nổ. Thiên hoàng hỏi Sugaru có thể mời sấm về đây không. Sugaru đáp: “Thần xin đi đón.” Thiên hoàng bèn ra lệnh: “Vậy hãy mang sấm về.”

Sugaru rời cung, buộc một dải đỏ trên trán, cầm ngọn kích treo lá cờ nhỏ màu đỏ, lên ngựa phi từ con đường trước Yamada ở Abe đến con đường trước chùa Toyura-dera. Tới ngã tư Karu no Morokoshi, ông lớn tiếng gọi: “Hỡi thần sấm trên trời, thiên hoàng cho đòi!” Rồi ông quay ngựa trở về, vừa đi vừa nói rằng dù là thần sấm cũng không thể khước từ lời triệu của thiên hoàng.

1-2 Thần Sấm Trên Kiệu

Trên đường về, ông thấy sấm đã rơi xuống, ở khoảng giữa chùa Toyura-dera và Iioka. Sugaru lập tức gọi các thần quan, đặt sấm lên kiệu, khiêng về cung và tâu: “Thần đã đón được thần sấm về.”

Sấm tỏa sáng rực rỡ. Thiên hoàng thấy vậy thì sợ hãi, dâng rất nhiều lễ vật rồi cho đưa sấm về đúng chỗ đã rơi. Nơi ấy đến nay vẫn gọi là Ikazuchi-no-oka, Đồi Sấm, ở phía bắc cung Owarida thuộc kinh đô cũ Asuka.

1-3 Cây Cột Trên Mộ

Nhiều năm sau, Sugaru qua đời. Thiên hoàng cho quàn thi hài ông bảy ngày bảy đêm, khen tấm lòng trung tín của ông, rồi cho xây mộ ngay chỗ sấm đã rơi. Trên cây cột bên mộ, ngài cho viết: “Mộ của Sugaru, người đã bắt sấm.”

Sấm căm ghét dòng chữ ấy. Nó gầm vang lao xuống, đá và giẫm lên cây cột, rồi bị kẹp vào kẽ nứt của gỗ. Nghe tin, thiên hoàng cho kéo sấm ra và thả đi. Sấm không chết, nhưng nằm ngẩn ngơ trên mặt đất suốt bảy ngày bảy đêm. Thiên hoàng cho dựng lại cây cột, lần này ghi: “Mộ của Sugaru, người bắt sấm khi sống và cả khi đã chết.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kojiki (năm 712). Ở cõi chết, khi Izanagi thắp sáng một chiếc răng lược, tám vị thần sấm đã sinh ra trên thân thể Izanami. Bộ chú giải trong Kojiki Viewer của Đại học Kokugakuin giải thích ikazuchi là “linh hồn đáng sợ”, và cho rằng khó nói đây là những linh hồn ghê gớm, yêu quái hay chính là sấm. Trong các vị thần mà Izanagi và Izanami sinh ra sau các hòn đảo có thần gió Shinatsuhiko, mà Chamberlain dịch là “Hoàng tử Gió Dài”: shi là một từ cổ chỉ gió, na nghĩa là dài.
• Nihon Shoki (năm 720). Trong các dị bản của quyển 1, đoạn 5 (ở đây đánh số theo thứ tự xuất hiện trong văn bản; bản dịch của Aston không đánh số), Izanagi thổi tan màn sương sớm phủ trên đất nước mới, và hơi thở của ông hóa thành một vị thần, Shinatobe, còn gọi là Shinatsuhiko: “Đây là thần gió” (dị bản thứ sáu, theo bản dịch của Aston). Ở dị bản thứ bảy, Izanagi chém thần lửa Kagutsuchi làm ba khúc, và một khúc hóa thành thần sấm. Sách cũng kể chuyện Sugaru theo một cách khác (phần 3).
• Nihon Ryōiki (Nihon koku genpō zen’aku ryōiki), ba quyển gồm 116 truyện xếp gần theo thứ tự thời gian, từ đời Yūryaku đến năm 822. Truyện Sugaru mở đầu quyển thượng. Các bản chép tay còn lại có bản chùa Shinpuku-ji, bản chùa Kōfuku-ji và bản của dòng họ Maeda.
• Yamashiro Fudoki (Phong thổ ký xứ Yamashiro), nay đã mất, chỉ còn những đoạn được sách đời sau trích lại. Một đoạn như thế, trong Shaku Nihongi (Thích Nhật Bản kỷ), kể chuyện thần sấm Kamo ra đời.
• Man’yōshū (Vạn diệp tập), quyển 3, bài 235. Kakinomoto no Hitomaro làm bài này khi thiên hoàng ngự lên Đồi Sấm: “Đại vương là thần, nên dựng lều trên tầng sấm giữa mây trời.”
• Sách Trung Hoa. Sơn hải kinh (thiên “Hải nội đông kinh”) đặt một vị thần sấm ở đầm Lôi Trạch, “thân rồng đầu người, vỗ bụng mình”. Thiên “Lôi hư” trong Luận hành của Vương Sung tả chuỗi trống và người lực sĩ. Rất lâu sau, ở hồi 99 của tiểu thuyết đời Minh Phong thần diễn nghĩa, sấm có cả một bộ riêng trên trời, Lôi bộ, gồm hai mươi bốn vị thần dưới quyền một vị đứng đầu (xem Ngọc Hoàng).

3 Những Dị Bản

• Con rắn trên núi Miwa. Trong Nihon Shoki, năm thứ 7 đời Yūryaku (463), thiên hoàng muốn thấy hình dạng vị thần đồi Mimoro, bèn sai Sugaru, người “sức mạnh hơn người”, tự mình đi bắt. Sugaru mang về một con rắn lớn. “Tiếng sấm của nó rền vang, mắt nó rực lửa”: thiên hoàng, vốn chưa trai giới, che mắt, chạy vào trong cung, rồi cho thả rắn về đồi và ban cho nó tên mới là Ikazuchi, “sét” (theo Aston). Không có Đồi Sấm, cũng không có cây cột trên mộ. Sách còn kể năm trước đó, Sugaru được lệnh đi gom tằm (kahiko) khắp nước nhưng lại gom nhầm trẻ con (ko); thiên hoàng cười lớn, bảo ông tự nuôi lấy, và ban cho ông danh hiệu Chiisakobe, chiisako nghĩa là “đứa trẻ nhỏ” (Aston).
• Rắn, đứa trẻ, mũi tên. Suzuki Kentarō, trong Encyclopedia of Shinto, chỉ ra rằng sách cổ để sấm hiện ra dưới dạng con rắn hoặc đứa trẻ nhỏ, và từ khoảng thời Kamakura, tranh và tượng mới thể hiện thần sấm như một con quỷ cầm roi, quanh mình là vòng trống. Trong một truyện khác của Nihon Ryōiki, sấm rơi xuống trước mặt một nông dân xứ Owari dưới dạng một đứa trẻ, xin tha mạng và hứa ban cho ông một đứa con: đó là nhà sư lực sĩ Dōjō Hōshi (Izumoji Osamu, Heibonsha World Encyclopedia).
• Mũi tên đỏ của Kamo. Theo đoạn còn lại của Yamashiro Fudoki, Tamayori-hime đang chơi bên suối Semi-no-ogawa thì một mũi tên sơn đỏ trôi xuống. Nàng mang về đặt cạnh giường, rồi mang thai và sinh một bé trai. Khi cậu trưởng thành, ông ngoại là Kamo Taketsunumi mở tiệc bảy ngày bảy đêm và bảo cậu dâng chén rượu cho người mà cậu nghĩ là cha mình. Cậu nâng chén hướng lên trời, phá mái nhà mà bay lên trời. Đó là Kamo Wakeikazuchi, vị thần của đền Kamigamo. Theo Kanai Seiichi và những người khác giới thiệu, đoạn văn nói mũi tên chính là Ho-no-ikazuchi, “Sấm Lửa”, vị thần của đền ở Otokuni; còn lời kể của chính đền Kamigamo thì mở đầu bằng cảnh mũi tên rơi xuống từ trời giữa tiếng sấm. Theo Kanai Seiichi, mũi tên đỏ, cũng như con rắn và thanh kiếm, là hình dạng của thần sấm khi đến với một người phụ nữ trần gian.

• Thần gió ra đời. Kojiki để Shinatsuhiko sinh ra như mọi người con khác của Izanagi và Izanami; dị bản của Nihon Shoki lại cho thần sinh từ hơi thở của Izanagi. Nakayama Kaoru lưu ý rằng Nihon Shoki cũng gán cho thần một cái tên nữ, Shinatobe, và bài văn tế thần gió Tatsuta trong Engishiki (Diên Hỉ thức) gợi ý rằng hai cái tên vốn chỉ một cặp thần nam nữ.
• Thách thức thần sấm. Năm thứ 26 đời Suiko (618), Kahabe no Omi được sai đến xứ Aki lấy gỗ đóng thuyền, và được báo rằng có một cây là “cây của thần sấm”. “Lẽ nào thần sấm dám chống lại mệnh lệnh của thiên hoàng?”, ông nói, rồi dâng lễ vật và đứng chờ dưới cơn giông. Thần sấm nổ hơn mười lần mà không làm hại được ông, rồi hóa thành một con cá nhỏ mắc giữa các cành cây, và Kahabe bắt lấy mà đốt đi (theo Aston).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Túi gió và vòng trống. Theo Sadakata Akira, hai vị thần xuất hiện thành một cặp chủ yếu như một đề tài của nghệ thuật Phật giáo. Ông chỉ ra hình thần gió đang chạy, hai tay giơ cao túi gió, trên xu đồng của vua Kanishka nước Quý Sương (thế kỷ 2), và thần gió Hy Lạp Anemos trong dáng tương tự trên xu vàng của cùng vị vua ấy. Một hồ sơ tiền cổ của Đại học Wisconsin gọi vị thần Quý Sương này là Oado. Trong hang 249 ở Đôn Hoàng, được đào vào thế kỷ 6, cùng vị thần gió ấy xuất hiện bên một thần sấm có vòng trống bao quanh.
• Hộ vệ của Quan Âm. Trong Kinh Đại Bi Tâm Đà La Ni (bản dịch đời Đường của Già Phạm Đạt Ma), Quan Âm hứa sai “các thần nước, lửa, sấm, chớp” đến che chở người trì tụng thần chú. Từ điển mỹ thuật JAANUS ghi rằng đôi thần không có gốc trong kinh điển sơ kỳ, nhưng đã được thêm vào Nhị thập bát bộ chúng, đoàn hộ vệ của Thiên Thủ Quan Âm. Ở Nhật Bản, họ xuất hiện trong một cuốn kinh có tranh minh họa thế kỷ 8, giữa đám ma quỷ đến dọa Đức Phật.
• Sanjūsangendō. Ngôi điện ở Kyoto, dựng năm 1164 cho Thượng hoàng Go-Shirakawa và xây lại sau một trận hỏa hoạn, thờ tượng Fūjin cao 123 cm và tượng Raijin cao 105 cm, tác phẩm thời Kamakura, nay là Quốc bảo. Chùa gọi hình tượng này là “đã hoàn toàn Nhật Bản hóa” và nói chúng đã định hình hình ảnh hai vị thần cho đời sau; nhà điêu khắc Tankei, người chỉ đạo việc tạc tượng khi xây lại, được cho là đã góp tay. Năm 2018, chúng cùng các tượng hộ vệ được xếp lại theo vị trí ban đầu, dựa trên một bản khắc gỗ thời Kamakura.
• Bình phong của Sōtatsu. Tawaraya Sōtatsu (mất khoảng năm 1640) vẽ đôi thần trên một cặp bình phong hai cánh dát vàng toàn bộ, Fūjin bên phải, Raijin bên trái. Tranh không có chữ ký hay ấn, nhưng được xem là kiệt tác cuối đời ông. Tranh thuộc chùa Kennin-ji, được gửi ở Bảo tàng Quốc gia Kyoto, còn chùa trưng bày một bản sao độ phân giải cao. Ogata Kōrin chép lại trung thành, nhưng đổi ánh mắt Raijin từ nhìn xuống trần gian sang nhìn thẳng Fūjin; bình phong của Kōrin nay ở Bảo tàng Quốc gia Tokyo. Sakai Hōitsu cũng chép lại, và trên mặt sau bình phong của Kōrin vẽ cỏ hè dưới mưa sau lưng Raijin, cỏ thu trong gió sau lưng Fūjin. Theo Yamakawa Aki của Bảo tàng Quốc gia Kyoto, không ai là học trò của người đi trước: mỗi người tìm thấy bậc thầy của mình qua tranh.
• Cổng Sấm của Sensō-ji. Cổng Kaminarimon của chùa Sensō-ji ở Tokyo có tên chính thức là Fūraijin-mon, cổng của thần gió và thần sấm. Một bài senryū đầu thế kỷ 19 đã đùa rằng “thần gió ở trọ cổng Sấm”. Cổng cháy năm 1865, hai pho tượng chỉ còn lại phần đầu, phần thân được tạc lại năm 1874. Cổng hiện nay do Matsushita Kōnosuke cúng dường, dựng lại năm 1960.

• Người phối ngẫu của lúa. Inazuma, “tia chớp”, nghĩa là “chồng của lúa”: người xưa tin rằng chớp kết hợp với bông lúa và làm cho lúa chắc hạt, có lẽ vì chớp hay lóe lên đúng mùa lúa trổ bông. Kokin wakashū (Cổ kim hòa ca tập) đã có câu “tia chớp soi trên bông lúa ruộng thu”. Ở chỗ sét đánh xuống ruộng, nông dân dựng tre xanh và căng dây rơm thiêng; có nơi ở đồng bằng Kantō để đất ấy nghỉ một năm không trồng trọt.
• Những từ chỉ sấm. Kaminari là “thần gầm”; kandachi, chỉ sét đánh, là “thần đứng xuống”.
• Kẻ trộm rốn. Người ta nói thần sấm thích rốn người và lấy đi cái rốn nào để hở. Chúng tôi chưa truy được nguồn cổ nhất. Matsumoto Nobuhiro cho rằng đây là lời răn: cơn giông kéo không khí lạnh từ trên cao xuống, nên khi nghe sấm xa, người lớn quấn yếm bụng cho trẻ.
• “Kuwabara, kuwabara”. Người ta niệm câu này để tránh sét; ví dụ cổ nhất mà từ điển Nihon kokugo daijiten dẫn là vở Nō Dōjōji (khoảng 1516). Một cách giải thích nói sét chưa từng đánh xuống Kuwabara, thái ấp của Sugawara no Michizane, vị đại thần mà oan hồn được tin là giáng xuống thành sấm (câu chuyện của ông sẽ có bài riêng). Một truyền thuyết khác kể một thần sấm rơi xuống giếng nhà nông bị đậy nắp lại, bèn thề rằng mình ghét cây dâu, kuwa, và sẽ không bao giờ rơi xuống nơi người ta niệm “kuwabara”.
• Thần sấm hứa mưa. Trong vở kyōgen hài Kaminari, một thần sấm trượt chân rơi xuống đồng, đau lưng. Một thầy thuốc đi ngang chữa bằng kim châm, và để tạ ơn, thần hứa sẽ cho mưa vừa đủ để mùa màng tươi tốt.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: tám vị thần sấm của Kojiki, sinh ra trên thân thể Izanami ở cõi chết, bị sai đuổi theo Izanagi khi ông bỏ chạy.
• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: sau các hòn đảo, hai vị thần sinh ra thần biển, thần cây, thần núi, và cả thần gió Shinatsuhiko.
• Quan Âm: Vị Bồ Tát từ bi đã trở thành nữ thần như thế nào: vị Bồ Tát mà người Nhật gọi là Kannon, có hình tướng nghìn tay được Fūjin và Raijin hầu cận ở Sanjūsangendō.
• Thor: Vị thần sấm đánh mất chiếc búa: thần sấm Bắc Âu và chiếc búa của ông. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh ông với Raijin; chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nihon Ryōiki, quyển thượng, truyện 1, bản dịch tiếng Nhật hiện đại trong Shinpen Nihon koten bungaku zenshū 10 (Shogakukan, 1995), được trích trong “雷丘の発掘調査” (2005): Viện Nghiên cứu Di sản Văn hóa Quốc gia Nara; nguyên văn trong Masamune Atsuo (biên soạn), Kōhon Nihon ryōiki (Nihon koten zenshū kankōkai, 1929): Thư viện Quốc hội Nhật Bản, NDL Digital Collections
• Kojiki, quyển thượng, các đoạn “Kami-umi” và “Yomi no kuni” 1, cùng chú giải: Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin
• Basil Hall Chamberlain (dịch), Kojiki, 1882, §§VI và IX: Wikisource
• Nihon Shoki, quyển 1 và quyển 14 (nguyên văn): Wikisource, Wikisource
• W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, các quyển I, XIV và XXII: Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Man’yōshū, quyển 3, bài 235 (nguyên văn): Wikisource
• Vương Sung, Luận hành, thiên 23 “Lôi hư”; Sơn hải kinh, “Hải nội đông kinh”; Kinh Đại Bi Tâm Đà La Ni, Già Phạm Đạt Ma dịch; Phong thần diễn nghĩa, hồi 99 (nguyên văn): Wikisource, Wikisource, Wikisource, Wikisource
• Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng, “Hang Mạc Cao số 249”: Digital Dunhuang
• Encyclopedia of Shinto, Đại học Kokugakuin: Suzuki Kentarō, “Raijin”; Nakayama Kaoru, “Shinatsuhiko”; “Kazenokami”
• Nihon Daihyakka Zensho (Nipponica): Sadakata Akira, “風神・雷神”; Ōtō Tokihiko, “雷神”; Tada Kazuomi, “日本霊異記”: Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Heibonsha World Encyclopedia: Sekiguchi Masayuki, “風神・雷神”; Matsumoto Nobuhiro, “雷”; Kanai Seiichi, “火雷神”; Mutō Takemi, “賀茂伝説”; Ōyama Kyōhei, “賀茂別雷神社”; Izumoji Osamu, “道場法師”; Wada Atsumu, “雷丘”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Seisenban Nihon kokugo daijiten và Digital Daijisen: “稲妻”, “雷”, “桑原”, “風神雷神図”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• “Fūjin Raijin”, JAANUS: Đại học Columbia
• Thư viện Đại học Wisconsin–Madison, “Coin of the Kushan King Kanishka I”: UW Digital Collections
• Đền Kamigamo, “御神話”: kamigamojinja.jp
• Sanjūsangendō, “風神雷神像” và “歴史”: sanjusangendo.jp, sanjusangendo.jp
• Chùa Kennin-ji, “風神雷神図屏風”: kenninji.jp; Cục Văn hóa Nhật Bản, “風神雷神図屏風” (Ogata Kōrin): Cultural Heritage Online
• Yamakawa Aki, “琳派 京を彩る”, Bunkaru, Cục Văn hóa Nhật Bản: bunka.go.jp
• Chùa Sensō-ji, “雷門”: senso-ji.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.