Thor: Vị thần sấm đánh mất chiếc búa

Snorri Sturluson gọi Thor là vị đứng đầu các thần, “mạnh nhất trong mọi thần linh và loài người”. Người thời Viking đeo trên cổ những chiếc búa nhỏ phỏng theo búa của ông, và khoảng một nghìn chiếc như thế đã được tìm thấy. Vậy mà trong bài thơ nổi tiếng nhất về ông, Thor ở dưới tấm khăn cô dâu gần suốt câu chuyện.

1 Câu Chuyện

Phần này đi theo hai văn bản Iceland thời trung cổ. Chuyện rèn búa và chuyện đôi dê theo Edda của Snorri Sturluson (Edda văn xuôi), tham khảo bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur (1916). Chuyện mất búa theo bài thơ Þrymskviða (Bài ca về Þrymr); các câu trích được dịch từ tiếng Bắc Âu cổ và từ bản dịch của Henry Adams Bellows (1923). Số khổ thơ theo bản Neckel–Kuhn, kèm số của Bellows trong ngoặc vuông khi hai bản khác nhau.

1-1 Cuộc Đánh Cược Của Người Lùn

Snorri kể chuyện này trong Skáldskaparmál (Ngôn ngữ thi ca), để giải thích vì sao các nhà thơ gọi vàng là “tóc của Sif”. Loki vì muốn chơi ác đã cắt trụi tóc của Sif, vợ Thor. Thor tóm lấy Loki, định đập gãy hết xương trong người hắn, cho đến khi Loki thề sẽ nhờ những tiên đen làm cho Sif bộ tóc bằng vàng mọc được như tóc thật. Những người lùn gọi là các con trai của Ívaldi làm ra bộ tóc ấy, cùng với con thuyền Skíðblaðnir và ngọn giáo Gungnir của Odin.

Rồi Loki đem đầu mình ra cược với một người lùn tên Brokkr rằng Sindri, anh em ruột của Brokkr, không thể làm được ba báu vật tốt bằng thế. Sindri đặt một tấm da lợn vào lò, bảo Brokkr kéo bễ và không được ngừng. Một con ruồi đậu lên tay Brokkr mà đốt, nhưng anh vẫn kéo bễ, và từ lò ra một con lợn rừng lông bờm bằng vàng. Tiếp theo Sindri bỏ vàng vào lò. Con ruồi cắn vào cổ Brokkr “mạnh gấp rưỡi lần trước”, và từ lò ra chiếc vòng vàng Draupnir.

1-2 Cán Búa Ngắn

Cuối cùng Sindri bỏ sắt vào lò và dặn rằng nếu ngọn gió tắt thì mọi thứ sẽ hỏng. Con ruồi đậu giữa hai mắt Brokkr, đốt vào mí mắt cho đến khi máu chảy vào mắt khiến anh không nhìn thấy gì. Brokkr buông bễ chỉ trong khoảnh khắc để gạt nó đi. Người thợ rèn quay lại, nói rằng suýt nữa thì mọi thứ trong lò đều hỏng cả, rồi lấy ra một chiếc búa.

Odin, Thor và Freyr ngồi phân xử. Brokkr trao búa cho Thor và nói: ông muốn đánh mạnh bao nhiêu cũng được, búa không bao giờ hỏng; ném ra thì không bao giờ trượt, và dù bay xa đến đâu cũng quay về tay ông; muốn thì có thể thu nhỏ để giắt trong áo. “Nhưng chiếc búa có một khuyết điểm: phần cán hơi ngắn.” Các thần phán đó là báu vật quý nhất, “thứ phòng thân tốt nhất chống lại bọn khổng lồ băng giá”. Loki mang đôi giày chạy được trên không và trên nước mà trốn, nhưng Thor bắt được hắn. Loki bảo người lùn được lấy đầu nhưng không được đụng đến cổ, thế là Brokkr lấy dây da khâu môi hắn lại.

1-3 Chiếc Búa Biến Mất

Thor thức dậy giận dữ: búa của ông đã mất. “Ông rung râu, tóc dựng ngược lên” (1). “Búa của chúng ta bị đánh cắp rồi,” ông bảo Loki (2). Họ mượn chiếc áo lông vũ của Freyja, và Loki bay đến xứ người khổng lồ (3–5 [3–4]). Ở đó Þrymr, chúa tể người khổng lồ, ngồi trên một gò đất, bện dây vàng cho đàn chó và vuốt bờm cho đàn ngựa (6 [5]). Phải, chính hắn giấu chiếc búa, “sâu tám dặm dưới lòng đất”, và không ai lấy lại được trừ khi đem Freyja đến làm vợ hắn (8 [7]). Loki bay về, và Thor bắt hắn kể tin ngay khi còn chưa đáp xuống, vì “người ngồi xuống hay quên chuyện” (10 [9]).

1-4 Tấm Khăn Cô Dâu

“Freyja, hãy trùm khăn cô dâu vào,” Thor nói (12 [11]). Freyja khịt mũi giận dữ đến nỗi điện của các thần rung chuyển, và chuỗi vòng cổ lớn của nàng, chuỗi vòng của người Brísingar, bung đứt. Nếu cùng ông đến xứ người khổng lồ, nàng sẽ bị coi là người đàn bà ham trai nhất đời (13 [12]).

Các thần và các nữ thần họp bàn. Heimdallr, “người trắng nhất trong thần tộc Æsir”, đưa ra cách: hãy cho Thor mặc đồ cô dâu. Hãy để chùm chìa khóa leng keng bên hông, váy phụ nữ buông đến đầu gối, đá quý to bản trên ngực và một chiếc mũ xinh trên đầu (15–16 [14–15]). Thor từ chối, và Loki bảo ông im đi (17–18 [16–17]). Thế là họ mặc cho ông, cả chuỗi vòng của Freyja, còn Loki đi theo làm người hầu gái (19–20). Đôi dê được dắt đến và thắng vào xe: “Núi non vỡ vụn, mặt đất bốc lửa, và con trai Odin lên đường đến xứ người khổng lồ” (21).

1-5 Tiệc Cưới

Þrymr sai rải rơm lên các băng ghế để đón con gái của Njörðr. Hắn có bò sừng vàng, bò đực đen tuyền và vô số của báu; chỉ thiếu mỗi Freyja (22–23). Trong tiệc, cô dâu ăn trọn một con bò, tám con cá hồi và mọi món ngon dọn cho các bà, rồi uống cạn ba thùng rượu mật ong (24). Þrymr chưa từng thấy cô dâu nào ăn khỏe đến thế. “Cô hầu khôn ngoan” có ngay câu đáp: Freyja đã nhịn ăn tám đêm vì quá nóng lòng muốn đến (25–26). Þrymr vén khăn định hôn thì giật lùi đến tận cuối sảnh: sao mắt Freyja dữ dội thế, như có lửa cháy ra từ trong ấy? Nàng đã thức trắng tám đêm, cô hầu đáp (27–28). Rồi chị gái của người khổng lồ bước vào, đòi cô dâu tặng những chiếc vòng vàng đỏ (29).

“Hãy đem búa vào để làm lễ cho cô dâu,” Þrymr nói. “Đặt Mjölnir lên đầu gối thiếu nữ” (30). Thấy lại chiếc búa, trái tim Thor cười vang trong ngực. Ông giết Þrymr trước tiên, rồi cả họ hàng hắn. Bà chị “nhận một nhát búa thay cho đồng bạc”, và bài thơ khép lại: “Thế là con trai Odin lấy lại được búa” (31–32 [31–33]).

1-6 Đôi Dê

Trong chương 21 của Gylfaginning, Snorri kể những gì Thor sở hữu: đôi dê Tanngnjóstr và Tanngrísnir (“kẻ nghiến răng” và “kẻ nhe răng”), kéo cỗ xe của ông, vì thế ông được gọi là Öku-Þórr, “Thor đánh xe”; Mjölnir; chiếc đai sức mạnh; và đôi găng sắt, thiếu nó thì ông không cầm nổi cán búa. Sảnh Bilskirnir của ông có 540 gian.

Ở chương 44, Thor và Loki xin ngủ nhờ một đêm ở nhà một nông dân. Thor giết cả hai con dê, cho nấu chín rồi mời cả nhà cùng ăn, dặn họ ném xương lên tấm da dê. Con trai nhà nông là Þjálfi lấy dao chẻ một khúc xương đùi để ăn tủy. Trước bình minh, Thor giơ Mjölnir lên làm phép cho hai tấm da, và đôi dê đứng dậy, nhưng một con bị què chân sau. Thor nhíu mày sụp xuống mắt, các khớp ngón tay trắng bệch trên cán búa. Cả nhà van xin tha mạng, và ông nhận hai đứa con của họ, Þjálfi và Röskva, làm người hầu. “Từ đó đến nay hai người vẫn theo ông.” Từ trang trại ấy, Snorri cho Thor đi tiếp đến chỗ vua khổng lồ Útgarða-Loki, nơi ông tưởng như thua mọi cuộc đọ sức (Gylfaginning 45–47); trong một chuyện khác, ông chèo thuyền ra khơi với gã khổng lồ Hymir và móc được Con Rắn Thế Giới (Gylfaginning 48, và bài thơ Hymiskviða). Hai chuyện ấy dành cho những bài viết sau.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Þrymskviða chỉ còn trong Codex Regius của Edda thơ, chép ở Iceland khoảng năm 1270. Không bài thơ Edda nào khác nhắc đến vụ mất búa, Edda của Snorri cũng không, các nhà thơ skald thời ngoại giáo cũng không (Pettit). Bellows đã nhận thấy Snorri bỏ qua chuyện này, “khá là lạ”. Bài thơ ra đời khi nào thì không ai biết, “các ý kiến trải từ thế kỷ IX đến giữa thế kỷ XIII” (Pettit). Bellows theo số đông các nhà phê bình đặt nó vào “khoảng năm 900”; John McKinnell thì cho rằng nó được sáng tác ở vùng Danelaw bên Anh rồi được chỉnh sửa ở Iceland vào thế kỷ XII hoặc XIII.
• Các bài thơ Edda khác. Thor câu con rắn trong Hymiskviða, đấu khẩu với người lái đò chính là Odin cải trang trong Hárbarðsljóð, và dọa Loki bằng Mjölnir cho đến khi hắn bỏ tiệc ra đi trong Lokasenna. Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) khổ 56 kể trận đánh cuối cùng: “con trai Fjörgyn bước đi chín bước”. Bellows giải thích rằng Fjörgyn ở đây “có lẽ là Jörð”, Đất, mẹ của ông.
• Edda của Snorri (khoảng 1220–1230): Gylfaginning chương 21 và 44 cho đôi dê, Skáldskaparmál chương 35 cho chuyện rèn búa (chương XXXV trong bản Brodeur; chương 43 trong bản Guðni Jónsson). Anthony Faulkes, người biên tập hiện đại, viết rằng chuyện tóc của Sif và các báu vật của thần linh “không có tương đồng trong các nguồn còn lại, và khó biết nó lấy từ những bài thơ đã mất hay từ truyện kể truyền miệng”. Chuyện đôi dê sống lại cũng chỉ có ở Snorri.
• Thơ skald. Snorri trích những nhà thơ thời ngoại giáo nói thẳng với Thor. Vetrliði: “Ngài đã bẻ gãy chân Leikn … đã đứng trên xác Gjálp.” Þorbjörn dísarskáld kể tên các nữ khổng lồ Thor đã giết (Skáldskaparmál, chương IV trong bản Brodeur).
• Adam xứ Bremen, thầy giáo đứng đầu các trường ở Bremen, viết xong bộ lịch sử giáo hội Hamburg và các giám mục của nó khoảng năm 1075, theo người biên tập thế kỷ XIX là J. M. Lappenberg. Quyển 4 mô tả ngôi đền ở Uppsala (mục 4).
• Saxo Grammaticus, người viết bộ sử Đan Mạch bằng tiếng Latin, có lẽ hoàn thành khoảng năm 1208 (lời giới thiệu bản dịch của Elton), cho Thor cầm chùy thay vì búa (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Ai làm ra chiếc búa? Trong bản Brodeur và bản tiếng Bắc Âu cổ của Guðni Jónsson, đó là Sindri, anh em ruột của Brokkr. Bản biên tập của Faulkes cho thấy vì sao cái tên không thống nhất: trong Codex Regius của Edda của Snorri, người chép để trống chỗ ấy và một bàn tay đời sau điền vào “Sindri”, còn Codex Wormianus gọi người thợ rèn là Eitri. Trong Codex Regius, ngay cả chữ “búa” cũng do một bàn tay đời sau viết thêm ở lề.
• Vì sao con dê bị què? Theo Snorri, vì Þjálfi chẻ xương. Hymiskviða khổ 37 (38 trong Bellows) cũng biết chuyện con dê què, nhưng bảo đó là việc của “Loki xảo quyệt”, và khổ sau kể một “kẻ ở vùng dung nham” (hraunbúi) phải đền bằng cả hai đứa con. Bellows ghi chú rằng Snorri “không hề cho thấy Loki có lỗi gì”.
• Búa hay chùy? Ở quyển 3 của Saxo, Thor đứng về phía Baldr đánh Hotherus bằng một cây chùy. Hotherus “chặt đứt chùy ngay ở cán, khiến nó vô dụng”, và các thần bỏ chạy. Lời giới thiệu bản dịch của Elton chú thích vũ khí ấy là “chùy (búa)”.
• Thor có râu đỏ không? Thơ Edda và Snorri không nói râu ông màu gì; Þrymskviða chỉ kể ông rung râu. Bộ râu đỏ đến từ các saga. Trong Flóamanna saga (chương 21), Thor hiện ra trong giấc mơ của một người cải đạo như một người đàn ông “to lớn, râu đỏ” (mikill ok rauðskeggjaðr). Jacob Grimm dẫn những saga về các vị vua, nơi Thor là “một chàng trai cao lớn, đẹp đẽ, râu đỏ”, và cho rằng bộ râu đỏ ám chỉ tia chớp.
• Chuyện cô dâu ngoài Edda. Chùm thơ vần Iceland Þrymlur, “có thể được sáng tác từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV”, cùng những bài ballad Scandinavia được ghi lại vào cuối thế kỷ XIX, đều kể lại chuyện này. Pettit nói chúng “có quan hệ không rõ ràng với bài thơ Edda”, và thêm rằng “những thần thoại tương tự thuộc về truyền thống vùng Baltic”. Bách khoa toàn thư quốc gia Litva ghi lại những truyện quỷ đánh cắp hòn đá hoặc chiếc rìu của thần sấm Perkūnas, và có bản giải thích ngày thứ Năm là ngày cưới không thành vì quỷ đã cướp cô dâu của Perkūnas.
• Chiếc búa làm gì trong đám cưới? Bellows: “ý nghĩa chính xác thì không rõ”. Pettit gọi Mjölnir là “một vật rõ ràng mang tính dương vật”, việc đặt nó lên lòng cô dâu “có thể tượng trưng cho sự viên mãn của hôn nhân”, và lưu ý rằng cùng động từ vígja, “làm phép, thánh hóa”, được dùng khi Thor làm phép cho đôi dê và cho giàn hỏa táng của Baldr.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cái tên. Chữ Þórr trong tiếng Bắc Âu cổ bắt nguồn từ một từ tiếng German nguyên thủy nghĩa là sấm, và từ torden (sấm) của tiếng Đan Mạch vốn là tor-dyn, “tiếng nổ của Thor” (Finn Stefánsson và Jens Peter Schjødt, Den Store Danske). Mjölnir có lẽ nghĩa là “kẻ nghiền nát” (Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển).
• Thursday, ngày thứ Năm trong tiếng Anh, cũng như Donnerstag của tiếng Đức, là bản dịch sang tiếng German của chữ Latin dies Iovis, “ngày của Jupiter”, vì người German đồng nhất Jupiter với Thor (Den Store Danske).
• Uppsala. Adam xứ Bremen viết rằng người Thụy Điển thờ ba vị thần trong một ngôi đền dát toàn bằng vàng, “sao cho vị mạnh nhất là Thor ngự ngai ở chính giữa”, hai bên là Wodan và Fricco. “Thor, họ nói, cai quản bầu trời, điều khiển sấm và chớp, gió và mưa, trời quang và mùa màng”, và khi dịch bệnh hay nạn đói đe dọa thì họ dâng lễ cho Thor. “Thor cầm vương trượng, trông giống Jupiter” (quyển 4, chương 26–27; chúng tôi dịch từ tiếng Latin).
• Bùa hộ mệnh. Khoảng một nghìn mặt dây hình búa đã được tìm thấy, nhất là trong mộ phụ nữ, ở Bắc Âu, quần đảo Anh, vùng Baltic và Nga. Chỉ một chiếc có khắc chữ rune: tìm được ở Købelev trên đảo Lolland năm 2014, đọc là hmar is, “đây là búa” (Den Store Danske). Một khuôn đúc bằng đá xà phòng từ Trendgården ở bắc Jutland, nửa sau thế kỷ X, nay ở Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch, đúc được búa và thánh giá cạnh nhau. Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển trưng bày một chiếc búa bạc từ Skåne có gương mặt chim săn mồi ở khoen treo, và những vòng sắt xâu búa nhỏ thường được đặt trên cùng trong các bình tro hỏa táng quanh hồ Mälaren.
• Bia đá rune và địa danh. Dấu búa xuất hiện trên một số bia đá rune thế kỷ XI, như để đối lại cây thánh giá Kitô giáo. Torsåker, “ruộng của Thor”, là địa danh phổ biến ở miền đông Thụy Điển (Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển); Torslunde, “lùm cây của Thor”, Thorsager và Tórshavn là những ví dụ khác, dù Thor cũng là tên đàn ông phổ biến nên không phải địa danh nào cũng liên quan đến vị thần (Den Store Danske).
• Iceland. Trong Eyrbyggja saga (chương 4), Þórólfr Mostrarskegg hỏi ý “Thor, người bạn thân yêu của ông” xem nên giảng hòa với nhà vua hay rời bỏ xứ sở. Ông dỡ ngôi đền, chở gỗ của nó sang Iceland, ném các cột ghế cao xuống biển, một cây có khắc hình Thor, rồi định cư ở nơi Thor đưa chúng dạt vào bờ. Mũi đất ấy “về sau được gọi là Þórsnes”.
• Những thần sấm khác. Các học giả, “nhất là Georges Dumézil”, đã so sánh Thor với thần Indra của Ấn Độ, vị thần dùng tia sét vajra đánh quỷ Vṛtra, và với Zeus, Jupiter (Stefánsson và Schjødt). Jacob Grimm nối Fjörgyn, mẹ của Thor, với chữ fairguni, “núi”, của tiếng Goth, và với thần sấm Litva Perkūnas; ông cũng thấy cùng cái tên ấy trong thần Perun của người Slav. Từ nguyên vẫn chưa ngã ngũ. Tên Perkūnas được giải thích hoặc từ một gốc nghĩa là “đánh”, hoặc từ perkʷu-, “cây sồi” (theo Nijolė Laurinkienė, qua bài điểm sách của Daiva Vaitkevičienė), và từ điển Ấn-Âu của Đại học Texas xếp Fjörgyn vào chính gốc “sồi” ấy.
• Ngày nay. Ásatrúarfélagið ở Iceland, hội tôn kính các vị thần cổ, được thành lập năm 1972 và được chính thức công nhận năm 1973. Mặt dây hình búa lại được đeo ngày nay, bởi những người theo Ásatrú hiện đại lẫn những người yêu thích quá khứ Bắc Âu (Store norske leksikon).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Loki: Kẻ biến hình giữa thần linh và người khổng lồ: kẻ đã cắt tóc Sif, đem đầu ra cược rồi trả giá bằng đôi môi bị khâu, và trong Þrymskviða là người bay đi tìm búa, cứu cô dâu bằng những câu đáp nhanh trí.
• Freyja: Nữ thần khóc ra vàng và chọn một nửa số người tử trận: nữ thần mà gã khổng lồ thèm muốn. Lời từ chối của nàng trong Þrymskviða làm rung chuyển điện các thần và bung đứt chuỗi vòng cổ, chính chuỗi vòng mà Thor đeo đến đám cưới.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: nơi diễn ra trận đánh cuối cùng của chiếc búa. Ở khổ 56 của Völuspá, Thor đánh Con Rắn Thế Giới và bước đi chín bước rồi ngã xuống.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: Zeus nhận tia sét làm quà từ các Cyclops, như Thor nhận chiếc búa từ người lùn. Adam xứ Bremen thấy Thor ở Uppsala “trông giống Jupiter”, vị thần La Mã tương ứng với Zeus, và các học giả, trong đó có Dumézil, đã so sánh Thor với Zeus và Jupiter.

6 Nguồn Tham Khảo

• Þrymskviða, Hymiskviða, Völuspá và Hárbarðsljóð, nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ, Gustav Neckel biên tập, Hans Kuhn hiệu đính (in lần thứ 5, 1983): TITUS; bản của Guðni Jónsson: heimskringla.no
• Henry Adams Bellows (dịch), The Poetic Edda (1923), “Thrymskvitha”, “Hymiskvitha”, “Lokasenna”, “Voluspo”: Wikisource
• Edward Pettit (biên tập và dịch), The Poetic Edda: A Dual-Language Edition (Open Book Publishers, 2023), lời giới thiệu và “Þrymskviða”: Open Book Publishers
• Snorri Sturluson, The Prose Edda, bản dịch của Arthur Gilchrist Brodeur (1916), Gylfaginning XXI, XLIV–XLVIII và Skáldskaparmál IV, XXXV: Wikisource
• Nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ, bản của Guðni Jónsson: Skáldskaparmál, Eyrbyggja saga chương 4, Flóamanna saga chương 21: heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no; Snorri Sturluson, Skáldskaparmál 1, Anthony Faulkes biên tập (Viking Society for Northern Research, 1998), tr. xxiv, 41–42 và phần chú thích văn bản: Viking Society
• Adam xứ Bremen, Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum 4.26–27, J. M. Lappenberg biên tập (in lần thứ 2, Hannover, 1876): archive.org
• Saxo Grammaticus, The Danish History, Books I–IX, bản dịch của Oliver Elton (Norroena Society, 1905), quyển 3: Project Gutenberg
• Jacob Grimm, Teutonic Mythology, bản dịch của James Steven Stallybrass, tập 1, chương VIII “Donar, Thunar (Thorr)”: archive.org
• Den Store Danske: Finn Stefánsson và Jens Peter Schjødt, “Thor”; Else Roesdahl và cộng sự, “thorshammer”; Vibeke Dalberg và Jørgen Nørby Jensen, “torsdag”: lex.dk, lex.dk, lex.dk
• Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển, “Tor – Åskguden” và “Torshammarringar”: historiska.se, historiska.se
• Store norske leksikon, Ellen Næss, “Mjølner”: snl.no; Visuotinė lietuvių enciklopedija, “Perkūnas”: vle.lt; Daiva Vaitkevičienė, điểm sách The God Perkūnas of the Ancient Lithuanians của Nijolė Laurinkienė, FF Network Bulletin 59 (2025): Folklore Fellows; Indo-European Lexicon, “perku̯u-s”: Đại học Texas tại Austin; Ásatrúarfélagið: asatru.is

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.