Ymir: Người khổng lồ băng giá có thân thể hóa thành thế giới

Vào thế kỷ XI, nhà thơ Iceland Arnórr, được gọi là “Nhà thơ của các bá tước”, có thể ca ngợi một vị vương hầu là người hào phóng nhất từng bước lên thuyền “dưới chiếc sọ cổ xưa của Ymir”, và tin chắc người nghe hiểu ông đang nói đến bầu trời. Hơn một thế kỷ sau, Snorri Sturluson giải thích cách nói ấy: thế giới đã được dựng nên từ thân thể một người khổng lồ.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Gylfaginning, “Gylfi bị lừa”, của Snorri Sturluson. Gylfi, một vị vua Thụy Điển, cải trang đến sảnh đường của thần tộc Æsir, xưng tên là Gangleri, rồi lần lượt hỏi ba nhân vật tên là Đấng Cao, Đấng Cao Ngang Bằng và Đấng Thứ Ba. Các trích dẫn được dịch từ bản tiếng Anh của Arthur Brodeur (1916), chương 4–9. Những chỗ Snorri đi xa hơn các bài thơ được chỉ ra ở mục 2 và 3.

1-1 Lửa, Băng Và Khe Hở Mênh Mông

Gangleri hỏi thuở ban đầu có gì. Đấng Cao đáp bằng một khổ thơ của Völuspá: “Thuở sơ khai, khi chưa có gì cả”, không cát, không biển, không đất, không trời, chỉ có “một Khe Hở Mênh Mông”: Ginnungagap.

Rồi Đấng Cao Ngang Bằng và Đấng Thứ Ba kể về những thế giới ở hai bên khe hở. Nhiều thời đại trước khi có đất, Niflheim, Thế giới Sương mù, đã được tạo ra, ở giữa có con suối Hvergelmir, từ đó nhiều dòng sông chảy ra. Nhưng trước hết thảy, ở phương nam, là Muspell, sáng rực và nóng bỏng. Surtr ngồi nơi biên giới của nó với một thanh kiếm lửa, và đến tận thế, hắn sẽ thiêu rụi mọi thứ.

Những dòng sông gọi là Élivágar, “Sóng băng”, mang theo một thứ nọc độc đông lại thành băng, rồi sương giá phủ lên, lớp này chồng lớp kia, tràn vào Khe Hở. Phía bắc của nó đầy băng và gió giật; phía nam được soi sáng bởi những tia lửa bay ra từ Muspell; còn ở giữa thì “êm dịu như không khí lặng gió”.

1-2 Người Khổng Lồ Trong Sương Giá

Nơi hơi nóng chạm vào sương giá, sương tan ra và nhỏ giọt, và “sự sống bừng lên từ những giọt ấy, nhờ sức mạnh của kẻ đã gửi hơi nóng đến”. Những giọt nước mang hình người. Đó là Ymir; người khổng lồ băng giá gọi hắn là Aurgelmir, và mọi dòng dõi người khổng lồ băng giá đều xuất phát từ hắn.

Được hỏi họ có coi hắn là thần không, Đấng Cao Ngang Bằng đáp: “Chúng ta tuyệt không thừa nhận hắn là thần; hắn là kẻ ác, cả dòng họ hắn cũng vậy.” Khi Ymir ngủ, hắn đổ mồ hôi, và dưới nách trái của hắn mọc ra một người nam và một người nữ, còn một bàn chân của hắn sinh ra một đứa con trai với bàn chân kia.

1-3 Con Bò Cái Và Tảng Băng Muối

Từ sương giá nhỏ giọt còn sinh ra một con bò cái, Auðumbla. Bốn dòng sữa chảy ra từ bầu vú nó, nuôi Ymir. Còn nó thì tự nuôi mình bằng cách liếm những tảng băng mặn. Chiều ngày đầu tiên, tóc một người nhô ra khỏi băng, ngày thứ hai là cái đầu, ngày thứ ba là cả một con người. Đó là Búri, “dung mạo đẹp đẽ, to lớn và mạnh mẽ”.

Búri có một con trai là Borr, người lấy Bestla, con gái của người khổng lồ Bölþorn. Họ có ba con trai: Odin, Vili và Vé.

1-4 Trận Lụt Máu

“Các con trai của Borr giết người khổng lồ Ymir.” Máu từ các vết thương của hắn chảy ra nhiều đến mức nhấn chìm cả dòng giống người khổng lồ băng giá, trừ một người là Bergelmir, kẻ cùng vợ trèo lên chiếc lúðr của mình (Brodeur dịch là “thuyền”) và thoát nạn. Mọi người khổng lồ băng giá về sau đều là con cháu của hai người ấy. Snorri dẫn một khổ thơ trong Vafþrúðnismál để làm chứng (mục 3).

1-5 Thế Giới Làm Từ Một Thân Thể

Ba anh em khiêng Ymir ra giữa Ginnungagap và lấy thân thể hắn làm nên thế giới:

• thịt hắn thành đất liền, xương thành vách núi, răng, răng hàm và những mảnh xương vỡ thành sỏi đá;
• máu hắn thành biển, được các thần đặt thành một vòng bao quanh mặt đất;
• sọ hắn thành bầu trời. Các thần úp nó lên mặt đất với bốn góc, dưới mỗi góc đặt một người lùn: Austri, Vestri, Norðri và Suðri, tức Đông, Tây, Bắc và Nam;
• những tia lửa bay ra từ Muspell được gắn lên trời để soi sáng trời đất, và được định cho đường đi.

Mặt đất tròn, có biển sâu bao quanh. Dọc bờ biển, các thần chia đất cho những người khổng lồ. Vào phía trong, để chống lại người khổng lồ, họ dựng một thành lũy bằng lông mày của Ymir và gọi là Midgard. Bộ óc hắn bị ném lên không trung và thành mây. Snorri kết đoạn bằng hai khổ của Grímnismál: “Từ thịt Ymir đất được tạo ra, và từ mồ hôi hắn là biển…”

1-6 Ask Và Embla

Đi dọc bờ biển, các con trai của Borr tìm thấy hai cái cây, nhặt lên và nặn thành người. Người thứ nhất ban cho họ “linh hồn và sự sống”, người thứ hai “trí khôn và cảm giác”, người thứ ba “hình dáng, tiếng nói, thính giác và thị giác”. Các thần cho họ quần áo và tên: người nam là Askr, người nữ là Embla, và loài người sinh ra từ họ, “được ban chỗ ở dưới Midgard”. Sau đó các thần xây cho mình một thành lũy ở giữa thế giới là Ásgard, và Snorri viết thêm: “người ta gọi đó là thành Troia”.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) là bài thơ mở đầu Codex Regius (GkS 2365 4to), chép vào nửa sau thế kỷ XIII; một dị bản khác còn trong Hauksbók, đầu thế kỷ XIV. Bellows cho rằng đó là tác phẩm của một nhà thơ ngoại giáo giữa thế kỷ X, có chịu ảnh hưởng ít nhiều từ tư tưởng Kitô giáo. (Số khổ thơ ở đây theo bản dịch của Bellows năm 1923; văn bản Bắc Âu cổ do Guðni Jónsson biên tập đánh số các khổ này giống hệt.) Khổ 3: “Thuở xa xưa, khi Ymir còn sống, chẳng có cát, có biển, có sóng lạnh; không có đất, cũng không có trời cao, chỉ có khe hở mênh mông, và cỏ chẳng ở đâu.” Khổ 4: “Rồi các con trai của Bur nâng mặt đất lên, dựng nên Midgard hùng vĩ.” Khổ 17–18 kể về Ask và Embla (mục 3).
• Vafþrúðnismál (Lời của Vafþrúðnir), một cuộc đấu trí trong đó Odin hỏi người khổng lồ Vafþrúðnir. Khổ 21: đất từ thịt Ymir, núi từ xương, trời từ “sọ của người khổng lồ lạnh như sương giá”, biển từ máu hắn. Khổ 28–35: những người khổng lồ đầu tiên, từ Aurgelmir đến Bergelmir.
• Grímnismál (Lời của Grímnir) 40–41: đất, biển, đồi, cây, trời, Midgard và mây, làm từ thịt, máu, xương, tóc, sọ, lông mày và óc của Ymir.
• Hyndluljóð (Bài ca Hyndla), trong Flateyjarbók thế kỷ XIV: “mọi người khổng lồ đều từ Ymir mà ra” (khổ 33 theo cách đánh số của Bugge; khổ 35 trong Bellows). Snorri dẫn câu này từ “Völuspá ngắn”.
• Các lối nói ví von (kenning) của thi nhân. Sách chỉ dẫn ngôn ngữ thi ca của Snorri, Skáldskaparmál, dạy rằng có thể gọi trời là “sọ của Ymir” và biển là “máu của Ymir”, rồi dẫn những nhà thơ đã dùng như thế: Arnórr “Nhà thơ của các bá tước” (mất khoảng năm 1075), và Ormr ở đảo Barra thuộc quần đảo Hebrides (thế kỷ X hoặc XI). Một khổ thơ khác của Arnórr gọi bầu trời là “nỗi nhọc nhằn của Austri”, một trong những người lùn đỡ trời.
• Snorri Sturluson (1179–1241), một thủ lĩnh Iceland, viết Gylfaginning như một phần của Edda của ông (Edda văn xuôi). Không rõ ông viết khi nào; Anthony Faulkes, người biên tập văn bản, cho rằng phần về thi luật được viết sau chuyến đi Na Uy đầu tiên của Snorri năm 1218–20. Mọi bản chép tay đều có sau khi ông mất hơn nửa thế kỷ. Văn bản các bài thơ ông dẫn đôi khi “khác hẳn” với Codex Regius, và Faulkes cho rằng ông đã dùng một bản chép tay nay đã mất, hoặc chỉ biết các bài thơ qua truyền khẩu.

Chỉ có Snorri nói đến Niflheim, một từ “không xuất hiện trong thơ” (Faulkes). Trong Völuspá, Muspell chỉ xuất hiện trong cụm “dân của Muspell”, những kẻ đi thuyền đến vào ngày tận thế. Ngoài Gylfaginning, tên Auðumbla có trong một bài thơ liệt kê các tên gọi của bò cái (“nó là con cao quý nhất trong loài bò”), còn Búri có trong một lối ví von gọi Odin là “con của Borr, người thừa kế của Búri”. Việc giết Ymir, trận lụt và hai cái cây không có trong những bài thơ Snorri dẫn. Faulkes nói thẳng điều đó có nghĩa là gì: “Snorri là một tín đồ Kitô giáo, và chỉ quan tâm đến thần thoại với tư cách một học giả và một nghệ sĩ.” Ông dựng Gylfaginning theo bố cục của Völuspá, đi từ tạo dựng đến tận thế rồi tái sinh, một bố cục “dĩ nhiên cũng giống bố cục của Kinh Thánh”, và “có lẽ ông không ngần ngại bịa ra những câu chuyện mới hay thay đổi mạnh những câu chuyện cũ nếu thấy cần”.

3 Những Dị Bản

• “Khi Ymir còn sống” hay “khi chưa có gì”? Codex Regius và Hauksbók mở đầu khổ 3 của Völuspá bằng câu Ár var alda, þar er Ymir bygði, “Thuở xa xưa, khi Ymir còn sống”. Các bản chép tay Edda của Snorri lại ghi þat er ekki var, “khi chưa có gì”. Thường người ta cho rằng đó là hai dị bản truyền khẩu, nhưng Faulkes nói thêm rằng “có thể Snorri đã cố ý bỏ Ymir ra ở chỗ này”: trong câu chuyện của ông, lúc ấy Ymir chưa ra đời.
• Ymir hay Aurgelmir? Trong Vafþrúðnismál 29–31, người khổng lồ đầu tiên, lớn lên từ những giọt nọc độc rơi từ Élivágar, là Aurgelmir, ông nội của Bergelmir. Bài thơ không hề nói thẳng rằng đó là Ymir; chính Snorri gộp hai người làm một. Hai dòng cuối khổ 31, “từ đó dòng giống người khổng lồ chúng ta mà ra”, chỉ còn trong lời dẫn của Snorri (Bellows).
• Con cái của Ymir. Trong Vafþrúðnismál 33, dưới cánh tay của người khổng lồ băng giá mọc ra “một bé trai và một bé gái”, còn chân với chân sinh ra “một đứa con trai có sáu cái đầu”. Snorri giữ lại cánh tay, nay là tay trái, và đôi chân, thêm mồ hôi trong giấc ngủ, và bỏ sáu cái đầu.
• Máu hay mồ hôi? Trong Vafþrúðnismál 21 và Grímnismál 40, biển làm từ sveiti của Ymir. Từ này nghĩa là “mồ hôi”; theo Faulkes, trong thơ có lẽ nó còn có nghĩa “máu”. Bellows dịch là “máu”, Brodeur là “mồ hôi”, còn văn xuôi của chính Snorri nói là máu.
• Lúðr là gì? Vafþrúðnismál 35 chỉ nói rằng điều xưa nhất mà người khổng lồ Vafþrúðnir còn nhớ là Bergelmir “được đặt trên một chiếc lúðr”. Bài thơ không có trận lụt nào. Bellows dịch “trên một con thuyền”, Brodeur dịch “thuyền”, kèm chú thích: “nghĩa đen là bệ cối xay hoặc cái cối”. Từ điển từ nguyên tiếng Iceland ghi nghĩa là cái hộp của cối xay tay, và có lẽ là cái nôi; ngay trong Gylfaginning, chiếc tù và của Heimdallr cũng gọi là lúðr. Faulkes đọc là “có lẽ là quan tài”, và cho rằng Snorri đã gắn nó với örk, một từ “có thể vừa là quan tài vừa là con tàu cứu nạn” (như tàu của Noah), điều này “dường như đã khiến ông hiểu khổ thơ là nói về một trận đại hồng thủy Bắc Âu”.
• Ai tạo ra những con người đầu tiên? Trong Völuspá 17–18, ba vị thần Odin, Hœnir và Lóðurr tìm thấy Ask và Embla trên mặt đất, “chẳng có sức lực” và “chưa có số phận”. Các thần không nặn ra họ: “Odin ban linh hồn, Hœnir ban trí khôn, Lóðurr ban hơi ấm và sắc da tươi” (Bellows). Ở Snorri, các con trai của Borr làm ra họ từ cây, và không nói anh em nào ban gì. Faulkes cho rằng Snorri cố ý nói mơ hồ, vì ông “biết rằng Völuspá có Hœnir và Lóðurr ở chỗ của Vili và Vé”. Askr nghĩa là “cây tần bì”; còn Embla, từ điển từ nguyên tiếng Iceland nêu khả năng là một từ chỉ cây du, hoặc có liên quan với từ Hy Lạp chỉ “cây nho”, và coi đó là điều còn ngờ.
• Người lùn từ đâu ra? Trong Völuspá 9, các thần bàn xem ai sẽ tạo ra người lùn “từ máu của Brimir và chân của Bláinn”. Bellows nêu giả thuyết rằng cả hai đều là tên khác của Ymir, và Finnur Jónsson cũng hiểu như vậy. Ở Snorri, người lùn ban đầu có sự sống như những con giòi trong thịt Ymir.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Chuyện sáng thế do một tín đồ Kitô giáo kể. Được hỏi Đấng Cha Muôn Loài đã làm gì trước khi có trời đất, Đấng Cao đáp: “Khi ấy ngài ở cùng những người khổng lồ băng giá.” Faulkes dẫn câu này khi viết rằng Snorri “khó mà coi trọng câu chuyện sáng thế của chính mình”. Ông cũng nhận xét rằng “nhiều phẩm chất gán cho Odin phù hợp với quan niệm Kitô giáo về một Đấng Tạo Hóa toàn năng”. Trong lời mở đầu sách, thần tộc Æsir là những con người từ châu Á đến, và trong Gylfaginning, Ásgard của họ chính là thành Troia.
• Một công thức cổ hơn. Lời cầu nguyện Wessobrunn, một bài thơ Kitô giáo bằng tiếng Thượng Đức cổ được chép lại vào khoảng hoặc ngay sau năm 800 (München, Clm 22053), mở đầu bằng Dat ero ni uuas noh ufhimil, “rằng khi ấy không có đất, cũng không có trời cao”. Khổ 3 của Völuspá có câu jörð fannsk æva né upphiminn, “không có đất, cũng không có trời cao”. Finnur Jónsson đã chỉ ra sự giống nhau này trong chú thích cho khổ thơ.
• Cái tên. Từ điển từ nguyên tiếng Iceland (1989) của Ásgeir Blöndal Magnússon ghi rằng tên Ymir thường được gắn với động từ ymja, “vang dội, rên rỉ”. Nhưng từ điển cho rằng nhiều khả năng cái tên cùng gốc với tiếng Phạn yamá- và tiếng Avesta yǝ̄ma-, “sinh đôi”, cùng tiếng Ireland trung đại emon, “cặp sinh đôi”. Nếu vậy, Ymir thoạt đầu có nghĩa là “một sinh thể mang cả hai giới”, và từ điển so sánh với Tuisto, “vị thần sinh ra từ đất” mà Germania của Tacitus gọi là cha của Mannus, thủy tổ người Germania. Chính Vafþrúðnismál 32 cũng hỏi “người khổng lồ dữ tợn, kẻ chưa từng biết đến một nữ khổng lồ” đã sinh con bằng cách nào. Từ điển này chưa được sửa lại từ năm 1989, và từ nguyên ấy vẫn chỉ là một giả thuyết.
• Puruṣa. Trong Rig Veda (10.90), các thần lấy người vũ trụ Puruṣa làm vật tế: “Mặt Trăng sinh ra từ tâm trí ngài, và từ mắt ngài Mặt Trời ra đời”, trời từ đầu, đất từ chân. Khi bàn về Bàn Cổ, nhà sử học Dương Khoan đã dẫn bài tụng ca này, rồi đến chuyện Ymir. Ông cho rằng những thần thoại về thế giới làm từ xác một người khổng lồ đã nảy sinh ở nhiều dân tộc từ những ý niệm tương tự, chứ không phải do vay mượn, vì Bắc Âu, Bắc Mỹ và Trung Hoa cách nhau quá xa. Hai câu chuyện cũng có chỗ khác nhau: Puruṣa là vật tế của các thần, còn Ymir của Snorri là “kẻ ác”.
• Ymir trên bầu trời. Một vệ tinh nhỏ của Sao Thổ được phát hiện năm 2000 đã được đặt tên là Ymir. Nó thuộc “nhóm Bắc Âu”, những vệ tinh quay quanh hành tinh theo chiều ngược với chiều tự quay của nó.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Bàn Cổ: Người khổng lồ lớn lên giữa trời và đất: người khổng lồ hấp hối của Trung Hoa, hơi thở thành gió, đôi mắt thành mặt trời và mặt trăng, máu thành sông ngòi. Shirakawa Shizuka thấy cùng một kiểu truyện, thế giới sinh ra từ xác người khổng lồ, ở Ấn Độ và Bắc Âu, và cho rằng nó lan truyền cùng nghề nông. Dương Khoan, dẫn chuyện Ymir làm ví dụ, cho rằng những chuyện như thế nảy sinh độc lập.
• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: theo Snorri, đây là kẻ đã giết Ymir. Bản thân Odin cũng mang dòng máu người khổng lồ: mẹ ông, Bestla, là con gái của người khổng lồ Bölþorn.
• Yggdrasil: Cây thế giới chịu khổ nhiều hơn loài người biết: Völuspá nói đến chín cõi và cái cây ngay ở khổ thơ trước khổ có Ymir, còn Snorri đặt một trong những cái rễ của cây tần bì ở chỗ những người khổng lồ băng giá, “nơi xưa kia là Khe Hở Mênh Mông”.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: thế giới làm từ thân thể Ymir không tồn tại mãi. Surtr, kẻ canh giữ biên giới Muspell trong phần mở đầu của Snorri, rồi sẽ thiêu rụi nó.

6 Nguồn Tham Khảo

• Snorri Sturluson, Gylfaginning, chương 2–9, 14–15, và Skáldskaparmál, chương 23–25, bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur, The Prose Edda (1916): Wikisource, Wikisource
• Anthony Faulkes (biên tập), Snorri Sturluson, Edda: Prologue and Gylfaginning, tái bản lần 2 (2005), phần dẫn nhập, chú thích, bảng từ và bảng tên; và Edda: Skáldskaparmál, các khổ 26, 105–106, 123 và 506, cùng bảng tên: Hội Viking, Hội Viking
• Henry Adams Bellows (dịch), The Poetic Edda (1923), kèm chú thích: Völuspá, Vafþrúðnismál, Grímnismál, Hyndluljóð, Lời giới thiệu chung
• Văn bản Bắc Âu cổ do Guðni Jónsson biên tập: Völuspá, Vafþrúðnismál, Grímnismál, Gylfaginning; Völuspá trong Codex Regius và trong các bản chép tay của Snorri, Sophus Bugge biên tập (1867): heimskringla.no, heimskringla.no; văn bản Hauksbók: heimskringla.no; Finnur Jónsson, De gamle Eddadigte, kèm chú thích: heimskringla.no
• Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðsifjabók (1989), các mục “Ýmir”, “ymja”, “Embla”, “lúður”, “Auðhumla”: Viện Árni Magnússon, qua Málið.is
• Rig Veda 10.90, bản dịch của Ralph T. H. Griffith: Wikisource; Tacitus, Germania 2, bản dịch của Church và Brodribb: Wikisource; Lời cầu nguyện Wessobrunn: Wikisource tiếng Đức
• Dương Khoan, “盤古、槃瓠與犬戎、犬封”: aisixiang.com; Shirakawa Shizuka, “盤古”, Bách khoa toàn thư Heibonsha: Kotobank
• NASA, “Ymir”: science.nasa.gov

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.