Valkyrie và Valhalla: Những người chọn kẻ tử trận và tòa sảnh của Odin

Valhalla, tiếng Bắc Âu cổ là Valhöll, “tòa sảnh của người tử trận”, là nơi Odin tập hợp những chiến binh đã chết trong chiến trận. Tòa sảnh lớn đến mức tám trăm người cùng lúc đi ra từ mỗi cửa. Những người nữ quyết định ai sẽ ngã xuống là các Valkyrie, “những người chọn kẻ tử trận”. Nhưng người Bắc Âu tin gì về những điều ấy thì còn tùy cuốn sách ta mở ra: bức tranh đầy đủ nhất do một người Iceland theo Kitô giáo viết vào khoảng năm 1220, và những bài thơ cổ mà ông dẫn không phải lúc nào cũng nói như ông.

1 Câu Chuyện

Bản kể đầy đủ nhất về tòa sảnh là Gylfaginning của Snorri Sturluson, vừa kể vừa dẫn bài thơ Edda Grímnismál (Lời của Grímnir). Ở đây ta theo Snorri cho phần tòa sảnh, rồi đến hai bài thơ cổ hơn cho thấy các Valkyrie làm việc. Số chương của Gylfaginning theo bản dịch tiếng Anh của Arthur Brodeur (1916), số khổ thơ Edda theo bản hiệu đính tiếng Bắc Âu cổ của Guðni Jónsson. Trích dẫn từ Snorri dựa theo bản dịch của Brodeur; các trích dẫn khác, nếu không ghi tên người dịch, là do chúng tôi dịch từ tiếng Bắc Âu cổ.

1-1 Những Người Con Nuôi Của Odin

Odin có rất nhiều tên. Theo Snorri, một trong số đó là Valföðr, “Cha của người tử trận”, “vì tất cả những ai ngã xuống nơi chiến trận đều là con nuôi của ông”. Ông ban cho họ Valhöll và Vingólf, và từ đó họ được gọi là einherjar, trong bản của Brodeur là “các dũng sĩ” (chương 20). Trong Grímnismál, chính Odin kể ra các nơi ở của chư thần. Nơi thứ năm là Glaðsheimr, “nơi Valhöll sáng như vàng đứng rộng mênh mông; và ở đó mỗi ngày Odin chọn những người chết vì binh khí” (khổ 8).

1-2 Tòa Sảnh Lợp Bằng Khiên

Bài thơ kể tiếp: ai đến chỗ Odin cũng nhận ra ngay tòa sảnh, rui làm bằng cán giáo, mái lợp bằng khiên, áo giáp xích vương trên các băng ghế. Bên cửa phía tây treo một con sói, phía trên có một con đại bàng (khổ 9–10); Henry Adams Bellows, người dịch các bài thơ sang tiếng Anh năm 1923, cho rằng đó có lẽ là những hình chạm khắc. Tòa sảnh có năm trăm bốn mươi cửa, và qua mỗi cửa có tám trăm einherjar cùng đi ra, “khi họ đi đánh nhau với con sói” (khổ 23): con sói Fenrir, vào lúc tận thế.

Ngay ở đầu Gylfaginning, vua Thụy Điển Gylfi cải trang thành một ông già đến Asgard. Ông thấy một tòa sảnh cao đến mức khó nhìn thấy nóc, mái lợp “bằng những tấm khiên vàng xếp như ván lợp”. Snorri dẫn thêm một câu thơ của thi sĩ Þjóðólfr xứ Hvinir để cho thấy Valhöll được lợp bằng khiên. Trong sảnh có rất đông người, “kẻ chơi trò, kẻ uống rượu, kẻ cầm binh khí đánh nhau” (chương 2).

1-3 Thịt, Rượu Mật Và Trò Vui

Làm sao một tòa sảnh nuôi được ngần ấy người? Gylfi, lúc này xưng tên là Gangleri, hỏi đúng câu ấy. Câu trả lời: người đầu bếp Andhrímnir luộc con lợn rừng Sæhrímnir trong chiếc vạc Eldhrímnir; “nó bị luộc mỗi ngày và đến tối lại lành nguyên”, nên thịt không bao giờ thiếu. Odin không ăn miếng nào. Ông đem thức ăn cho hai con sói của mình là Geri và Freki, vì với ông rượu vang vừa là đồ ăn vừa là đồ uống (chương 38).

Vậy họ uống nước lã chăng? “Ngươi hỏi lạ thật”: như thể Odin lại mời vua chúa, bá tước về nhà rồi đãi họ nước lã! Trên mái Valhöll có con dê cái Heiðrún đứng gặm lá cây Læraðr, rượu mật chảy từ bầu vú nó, mỗi ngày đầy một vại, đủ cho tất cả einherjar say mềm. Bên cạnh là con hươu đực Eikþyrnir; nước nhỏ xuống từ gạc của nó nhiều đến mức chảy vào suối Hvergelmir, từ đó mọi dòng sông tuôn ra (chương 39; Grímnismál 18, 25–26).

Còn thú vui của họ? “Mỗi ngày, vừa mặc áo xong, họ liền mang giáp trụ, ra sân mà đánh nhau, hạ gục lẫn nhau. Đó là trò chơi của họ.” Gần đến giờ ăn, họ cưỡi ngựa về Valhöll và ngồi vào bàn rượu (chương 41). Snorri dẫn Vafþrúðnismál (Lời của Vafþrúðnir) khổ 41 để làm chứng: mọi einherjar ngày nào cũng chém nhau trong sân nhà Odin, “họ chọn người tử trận rồi cưỡi ngựa rời trận”, sau đó lại ngồi bên nhau, đã làm lành.

1-4 Các Valkyrie

Snorri kể rằng còn có những người khác phục vụ trong Valhöll, “mang đồ uống và lo bát đĩa, chén rượu”. Ông nêu tên họ bằng khổ 36 của Grímnismál: Odin muốn Hrist và Mist mang sừng rượu đến cho mình, rồi đến Skeggjöld, Skögul, Hildr, Þrúðr, Hlökk, Herfjötur, Göll, Geirönul, Randgríðr, Ráðgríðr và Reginleif, “họ mang bia cho các einherjar”. Bellows giải nghĩa vài cái tên: Hrist là “Người lay”, Hildr là “Chiến binh”, Herfjötur là “Xiềng của đạo quân”, Randgríðr là “Người mang khiên”, nhưng ông lưu ý rằng cách viết các tên này khác nhau nhiều giữa các bản chép, và nghĩa cũng thay đổi theo.

Snorri viết tiếp: “Họ được gọi là Valkyrie. Odin sai họ đến mọi trận chiến; họ định ai phải chết và trao chiến thắng.” Nghĩa là họ quyết định ai đến số phải chết và ai thắng. Trong số đó, Gunnr, Róta và “nữ thần số mệnh (norn) trẻ nhất, tên là Skuld, luôn cưỡi ngựa đi chọn người tử trận và định đoạt trận đánh” (chương 36).

1-5 Một Vị Vua Về Valhalla

Eiríksmál (Bài ca Eiríkr) được làm cho vua Eiríkr Rìu Máu. Odin tỉnh dậy sau một giấc mơ: ông đã dậy trước rạng đông để sửa soạn Valhöll đón những người tử trận, đánh thức các einherjar để trải băng ghế và tráng các vò bia, và bảo các Valkyrie mang rượu vang ra, “như thể có một vị vua sắp đến”. Rồi có tiếng ầm ầm như hàng nghìn người đang chuyển động, và thần Bragi nói các băng ghế kêu răng rắc “như thể Baldr đang trở về”. Odin bảo đó là Eiríkr, và sai hai anh hùng Sigmundr và Sinfjötli ra đón. Sigmundr hỏi: sao ngài lại tước chiến thắng của một vị vua dũng cảm như thế? Odin đáp, theo bản dịch của Nora Kershaw: “Con sói xám đang nhìn về nơi ở của chư thần.” Eiríkr bước vào cùng năm vị vua: “Chính ta là người thứ sáu.”

Hákonarmál (Bài ca Hákon) là của thi sĩ Eyvindr skáldaspillir. Odin sai hai Valkyrie, Göndul và Skögul, đi “chọn giữa các vua” xem ai thuộc dòng dõi Yngvi sẽ đi cùng Odin và ở lại Valhöll (khổ 1). Họ gặp vua Hákon Nhân Hậu đang giao chiến trên đảo Stord. Göndul tựa vào cán giáo mà nói: đạo quân của chư thần đang lớn thêm, vì nay họ đã mời Hákon về nhà. Nhà vua nghe các Valkyrie trò chuyện trên lưng ngựa, đầu đội mũ trụ, khiên che trước mình (khổ 10–11).

“Sao nàng chia chác trận đánh như thế, Geirskögul?” vua hỏi. “Chúng ta xứng đáng được chư thần cho thắng.” Skögul đáp: “Chính chúng ta đã khiến ngài giữ được chiến trường và kẻ thù của ngài phải chạy.” Rồi hai nàng phi ngựa về những cõi xanh tươi của chư thần để báo với Odin rằng một vị vua sắp đến (khổ 12–13). Odin sai Hermóðr và Bragi ra đón. Hákon đến nơi, người vẫn đẫm máu, và đầy dè dặt: Odin dường như không ưa ông. Bragi hứa cho ông sự hòa hảo của tất cả einherjar, bia uống cùng chư thần, và tám người anh em đang đợi bên trong. Dù vậy, nhà vua vẫn giữ lại giáp trụ, cả mũ lẫn áo giáp: “binh khí để trong tầm tay thì tốt hơn” (khổ 14–17).

1-6 Khung Cửi Ở Caithness

Njáls saga (Saga Njáll) kể về một trận đánh lớn ở Ireland, trong đó vua Brian tử trận. Sáng ngày Thứ Sáu Tuần Thánh hôm ấy, ở Caithness miền bắc Scotland, một người tên Dörruðr thấy mười hai kỵ sĩ cùng đi vào một căn nhà của phụ nữ rồi biến mất. Ông nhìn qua cửa sổ. Những người nữ đã dựng một khung cửi. Quả nặng là đầu người, sợi dọc và sợi ngang là ruột người, còn một thanh kiếm và một mũi tên là dụng cụ dệt (chương 157).

Họ vừa dệt vừa hát. Bài ca mở đầu: “Sợi dọc đã giăng rộng cho cuộc tàn sát; máu đang mưa xuống.” Hildr bước tới dệt, cùng Hjörþrimul, Sanngríðr và Svipul, gươm tuốt trần. Điệp khúc là “Ta cuộn, ta cuộn tấm vải của ngọn giáo”, và một khổ nói thẳng rằng “các Valkyrie được quyền chọn người tử trận”. Họ hát về một vị vua trẻ mà họ sẽ theo vào trận, về một thủ lĩnh ngã xuống trước mũi giáo, và về nỗi đau của người Ireland mà người đời không bao giờ quên. Rồi họ xé tấm vải, mỗi người giữ mảnh mình đang cầm, lên ngựa phi đi, sáu người về nam, sáu người về bắc.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các bài thơ Edda. Phần lớn còn lại trong một bản chép tay duy nhất, Codex Regius (GKS 2365 4to), viết ở Iceland vào nửa sau thế kỷ XIII. Grímnismál là lời độc thoại của Odin giữa hai đống lửa, kể về tòa sảnh (khổ 8–10, 18–26) và tên các Valkyrie (khổ 36); Snorri dẫn hơn hai mươi khổ của bài này, và Bellows cho rằng nó “có lẽ” được làm vào nửa đầu thế kỷ X. Vafþrúðnismál khổ 41 kể cuộc giao chiến hằng ngày. Trong Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư) khổ 30 (khổ 31 trong bản Bellows), nữ pháp sư thấy các Valkyrie “từ khắp nơi kéo về, sẵn sàng lên ngựa”: Skuld, Skögul, Gunnr, Hildr, Göndul và Geirskögul. Bellows cho rằng danh sách này “có thể là phần chêm vào về sau”.
• Edda của Snorri (Edda văn xuôi), cuốn cẩm nang cho thi sĩ viết khoảng năm 1220. Phần đầu, Gylfaginning, là cuộc hỏi đáp giữa Gylfi và ba người ngồi trên ba ngai cao, Hárr, Jafnhárr và Þriði; các chương về Valhalla là 2, 20, 24, 34, 36 và 38–41. Brodeur coi đây là tác phẩm viết “bằng tinh thần hiếu cổ đích thực”, cho những thi sĩ trẻ trong thời đại Kitô giáo có thể không còn biết các chuyện xưa.
• Eiríksmál, về cái chết của Eiríkr Rìu Máu năm 954, tương truyền được làm theo lời yêu cầu của góa phụ của ông là hoàng hậu Gunnhildr. Không rõ tác giả, và chỉ còn phần mở đầu, trong Fagrskinna, một bộ sử các vua Na Uy viết vào thập niên 1220. Cả hai bản chép tay thời trung cổ của Fagrskinna đều cháy trong trận hỏa hoạn ở Copenhagen năm 1728; may là trước đó đã có người chép lại.
• Hákonarmál, của Eyvindr skáldaspillir, về Hákon Nhân Hậu, người chết vì vết thương sau trận đánh ở Stord năm 961. Bài thơ còn trọn vẹn trong Heimskringla của Snorri, ở cuối saga về Hákon Nhân Hậu, và còn một phần trong Fagrskinna; sách này cho biết Eyvindr đã lấy bài thơ Gunnhildr cho làm về Eiríkr làm khuôn mẫu.
• Njáls saga, viết khoảng năm 1280. Chương 157 (chương 156 trong bản dịch tiếng Anh năm 1861 của George Webbe Dasent) chứa bài ca của những người dệt, nay gọi là Darraðarljóð (Khúc ca ngọn giáo); các bản chép tay không ghi tên bài.

3 Những Dị Bản

• Ai được lên Valhalla?
  • Grímnismál khổ 14: mỗi ngày Freyja chọn một nửa số người tử trận. Snorri nhắc lại điều này trong chương về Freyja (chương 24). Bellows, theo Mogk, cho rằng Freyja ở đây bị lẫn với Frigg, vợ Odin, và viết thêm: “Snorri cũng lẫn y như vậy”. Thế nhưng ở chương 38, mọi người tử trận đều ở với Odin, còn người chết vì bệnh hay vì già thì về với Hel (chương 34).
  • Ynglinga saga (Saga nhà Yngling), bộ sử của Snorri về các vua Thụy Điển xa xưa nhất, biến Odin thành một con người từng trị vì ở Thụy Điển. Luật của ông là người chết phải được hỏa táng cùng của cải, và ai nấy sẽ đến Valhöll với những gì có trên giàn hỏa của mình (chương 8). Khi sắp chết vì bệnh, Odin cho lấy mũi giáo đánh dấu lên mình và nhận về phần mình mọi người chết vì binh khí (chương 10).
• Ai là người chọn? Ở Grímnismál khổ 8, Odin chọn. Ở Snorri, Odin sai các Valkyrie đi và họ chọn. Ở Hákonarmál, họ còn định đoạt cả trận đánh: “chính chúng ta đã khiến ngài giữ được chiến trường”. Ở Darraðarljóð, chính họ dệt nên trận đánh.
• Bao nhiêu người, tên là gì? Völuspá nêu sáu tên, Grímnismál mười ba; Snorri thêm Gunnr, Róta và Skuld; Darraðarljóð nêu Hildr, Hjörþrimul, Sanngríðr, Svipul, Gunnr và Göndul, còn saga đếm được mười hai kỵ sĩ. Skuld là một Valkyrie trong Völuspá, nhưng là “nữ thần số mệnh trẻ nhất” trong Snorri.
• Người chết có được chữa lành mỗi ngày không? Các văn bản không nói hẳn như vậy. Vafþrúðnismál cho các einherjar “đã làm lành” (sáttir) ngồi bên nhau sau trận, còn Snorri chỉ kể họ cưỡi ngựa về và uống rượu; câu “tất cả lành lặn ngay để ngồi” là cách dịch của Bellows. Con lợn rừng “đến tối lại lành nguyên” chỉ có ở Snorri: Grímnismál khổ 18 chỉ nói nó bị luộc. Bầu vú của Heiðrún cũng vậy: ở Grímnismál khổ 25, con dê chỉ rót đầy vại bằng thứ rượu mật không bao giờ cạn.
• Valkyrie trong thơ anh hùng. Trong các bài thơ anh hùng của cùng bản chép tay, Brynhildr, Sváva và Sigrún, theo lời Bellows, “vốn là những người nữ hoàn toàn trần thế” được gán phẩm chất của Valkyrie. Trong phần văn xuôi của Sigrdrífumál (Lời của Sigrdrífa), Sigurðr thấy một người nữ mặc giáp nằm ngủ trong một thành lũy bằng khiên trên núi. Đó là Valkyrie Sigrdrífa: nàng đã giết một vị vua mà Odin hứa cho thắng, nên Odin lấy gai ngủ đâm nàng và phán rằng nàng sẽ không bao giờ thắng trận nữa mà phải lấy chồng. Nàng thề chỉ lấy người đàn ông không biết sợ là gì.
• Dörruðr là ai? Theo Kershaw, giới học giả “nói chung đều đồng ý” rằng người đàn ông trong saga sinh ra từ điệp khúc của bài thơ, vef darraðar. Finnur Jónsson đọc Darraðr là một tên của Odin; người khác hiểu là “tấm vải của ngọn giáo”. Bugge, Finnur Jónsson và Mogk cho rằng bài thơ được làm ngay sau trận đánh, còn Heusler cho là muộn hơn; riêng Kershaw ngờ rằng nó được làm ở Dublin cho một trận đánh khác.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bức tượng nhỏ ở Hårby. Năm 2012, một người dò kim loại tìm thấy gần Hårby, trên đảo Funen của Đan Mạch, một tượng phụ nữ bằng bạc cao 3,4 cm. Người nữ mặc váy dài, cầm kiếm và khiên; tượng được mạ vàng một phần và có niên đại khoảng năm 800. “Khó có thể nghi ngờ,” Mogens Bo Henriksen ở bảo tàng thành phố Odense nói, “rằng đây là một trong các Valkyrie của Odin.” Cùng với Peter Vang Petersen của Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch, nơi tượng hiện được trưng bày, ông cho rằng có thể nó từng gắn trên đầu một cây gậy như gậy của các nữ tiên tri trong saga. Nó cũng có thể là hình một người phụ nữ có thật: saga có nhắc đến những người nữ cầm vũ khí, như nhà khảo cổ Leszek Gardeła đã chỉ ra. Ở Ribe, khuôn đúc của một mặt dây “được gọi là ‘Valkyrie’” khác, hình người nữ đội mũ trụ, cầm khiên và kiếm, khiến Sarah Croix của Đại học Aarhus đặt câu hỏi: đó là một nhân vật thần thoại, hay là “một vai trò xã hội có thật”?
• Những người nữ cầm sừng rượu. Một mặt dây bằng bạc thời Viking tìm thấy ở Köping trên đảo Öland, nay ở Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển, khắc họa một người nữ bước tới, đưa ra một chiếc sừng rượu. Theo bảng chú thích của bảo tàng, nó thường được hiểu là một Valkyrie đón chiến binh tử trận về Valhalla bằng sừng rượu mật, “nhưng cũng có thể đó là một bà chủ nhà quý tộc trong một nghi lễ uống rượu”. Trên phiến đá khắc hình ở Tjängvide, đảo Gotland, từ thế kỷ VIII, một người nữ đưa sừng rượu cho một người cưỡi con ngựa tám chân, trước một công trình có lẽ là tòa sảnh; người cưỡi ngựa có thể là Odin, hoặc anh hùng Sigurðr.
• Một vua Kitô giáo ở Valhalla. Hákon Nhân Hậu được nuôi dạy theo Kitô giáo tại triều đình vua Anh Æthelstan. Trong Heimskringla, nhà vua lúc hấp hối nói rằng nếu sống sót, ông sẽ đến một xứ Kitô giáo để chuộc tội, còn nếu chết “giữa đất ngoại giáo” thì người của ông muốn chôn thế nào tùy ý. Họ đặt ông vào một nấm mộ cùng đủ giáp trụ, và nói lời tiễn trên mộ theo tục người ngoại giáo, đưa ông về Valhalla (chương 32). Hákonarmál nói chư thần đón ông vì ông đã gìn giữ các đền thờ của họ (khổ 18).
• Những Chị Em Định Mệnh. Nhà thơ Anh Thomas Gray đã chuyển bài ca của những người dệt thành thơ tiếng Anh trước tháng 5 năm 1761, dựa trên một bản dịch Latinh, và in năm 1768 với tên “The Fatal Sisters” (“Những chị em định mệnh”). Một giai thoại trong cuốn tiểu sử Walter Scott của J. G. Lockhart, được Kershaw dẫn lại, kể rằng những người già trên đảo North Ronaldsay ở Orkney nghe bài thơ của Gray thì bảo họ biết bài này “bằng tiếng gốc”, và gọi nó là “Những nữ phù thủy”.
• Walhalla bên sông Danube. Vua Ludwig I xứ Bavaria cho xây gần Regensburg một điện vinh danh những người Đức xuất chúng và đặt tên là Walhalla, theo “thiên đường của các chiến binh trong thần thoại German”. Kiến trúc sư Leo von Klenze lấy đền Parthenon ở Athens làm mẫu. Điện khánh thành ngày 18 tháng 10 năm 1842.
• Die Walküre của Wagner. Trong vở này, “ngày thứ nhất” của Der Ring des Nibelungen (Chiếc nhẫn của người Nibelung), Wotan trừng phạt con gái Brünnhilde vì đã cãi lệnh. Ông sẽ không còn sai nàng rời Walhall “đi tìm người tử trận trên những chiến trường dữ dội”, và nàng cũng sẽ không còn “rót rượu vào sừng của ta” (bản dịch tiếng Anh của Margaret Armour, 1910): đó chính là hai việc Snorri giao cho các Valkyrie. Ông cho nàng ngủ trên một đỉnh núi có lửa vây quanh, chờ người đánh thức nàng, một số phận rất giống Sigrdrífa; Bellows ghi rằng Wagner dựng phần lớn màn ba của Siegfried từ ba khổ của Sigrdrífumál. Tên tám người chị em của nàng, từ Gerhilde đến Rossweisse, không có trong danh sách nào của Völuspá, Grímnismál, Snorri hay Darraðarljóð. Toàn bộ Ring được diễn lần đầu tại Liên hoan Bayreuth đầu tiên, khai mạc ngày 13 tháng 8 năm 1876.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Odin: Vị thần đổi một con mắt lấy trí tuệ: chủ nhân của tòa sảnh. Trong Eiríksmál, ông còn tước chiến thắng của cả một vị vua mà ông quý, vì “con sói xám đang nhìn về nơi ở của chư thần”.
• Freyja: Nữ thần khóc ra vàng và chọn một nửa số người tử trận: nữ thần, trong Grímnismál, chọn một nửa số người tử trận cho tòa sảnh riêng của mình là Fólkvangr.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: lý do các einherjar được tập hợp. Tám trăm người đi ra từ mỗi cửa của Valhöll “khi họ đi đánh nhau với con sói”.
• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: trong Iliad, các vị thần ngồi họp bên Zeus còn nữ thần Hebe rót rượu tiên nectar cho họ (4.1–3), cũng như các Valkyrie mang bia cho các einherjar. Tòa sảnh thần thánh có những người nữ rót rượu là một chủ đề chung; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai hình ảnh này.
• Morrígan: Nữ hoàng bóng ma của chiến trận: nữ thần chiến tranh của Ireland, người báo trước ai sẽ ngã xuống. Năm 1870, C. Lottner viết rằng “tương ứng với các nữ thần chiến tranh của Ireland cổ là các Valkyrie của Na Uy (và nói chung là của người German)”, còn Angelique Gulermovich Epstein (1998) nhận định những nét giống nhau ấy “vượt quá điều có thể chờ đợi từ những kiểu loại song song”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Snorri Sturluson, The Prose Edda, bản dịch tiếng Anh của Arthur Gilchrist Brodeur (American-Scandinavian Foundation, 1916), Gylfaginning, các chương 2, 20, 24, 34, 36, 38–41: archive.org; nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ của Gylfaginning, Ynglinga saga (chương 8, 10) và Saga Hákonar góða (chương 32): heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no
• The Poetic Edda, bản dịch tiếng Anh của Henry Adams Bellows (American-Scandinavian Foundation, 1923), có chú thích: Project Gutenberg; nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ của Grímnismál, Vafþrúðnismál và Völuspá, Guðni Jónsson hiệu đính: heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no
• Eiríksmál, Hákonarmál và Darraðarljóð, nguyên văn tiếng Bắc Âu cổ, Finnur Jónsson biên soạn, Carmina Scaldica (1929): heimskringla.no, heimskringla.no, heimskringla.no; N. Kershaw biên soạn và dịch, Anglo-Saxon and Norse Poems (Cambridge, 1922): archive.org
• The Story of Burnt Njal, bản dịch tiếng Anh của George Webbe Dasent (1861), chương 156: Project Gutenberg
• Store norske leksikon (Bách khoa toàn thư Na Uy): Eiríksmál, Hákonarmál, Valhall, Den eldre Edda, Snorres Edda, Fagrskinna, Njåls saga
• Jarrett A. Lobell, “Visions of Valhalla”, Archaeology, tháng 5–6/2013: archaeology.org; Kristina Killgrove, “Hårby Valkyrie”, Live Science, 2025: livescience.com; Sarah Croix, “Aux armes!”, Đại học Aarhus, 2020: projects.au.dk
• Bảo tàng Lịch sử Thụy Điển, “Valkyriahänge” (108864_HST): samlingar.shm.se; World-Tree Project, University College Cork, “Tjängvide (I) Picture Stone” và “The horned helmet”: worldtreeproject.org, worldtreeproject.org
• Thomas Gray Archive, “The Fatal Sisters”: thomasgray.org; Cơ quan Quản lý Cung điện Bavaria, “Walhalla”: schloesser.bayern.de
• Richard Wagner, The Rhinegold & The Valkyrie, bản dịch tiếng Anh của Margaret Armour (Heinemann, 1910): Project Gutenberg; Liên hoan Bayreuth, “Festival History” và chương trình Ring: bayreuther-festspiele.de, bayreuther-festspiele.de
• Kasper H. Andersen, “MYTE: Havde vikingernes hjelme horn?”, Lex: lex.dk; Bård Amundsen, “No, the Vikings didn’t wear helmets with horns”, sciencenorway.no, 2022: sciencenorway.no; Homer, Iliad 4.1–3, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray: Perseus

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.