Freyja: Nữ thần khóc ra vàng và chọn một nửa số người tử trận

Trong thần thoại Bắc Âu, hết lần này đến lần khác, có một người khổng lồ (jötunn) đòi Freyja. Kẻ xây tường thành cho các vị thần muốn có bà cùng với mặt trời và mặt trăng, Þrymr chỉ trả lại cây búa của Thor nếu bà chịu làm vợ hắn, còn Hrungnir say rượu thì khoác lác sẽ bắt bà đi. Bà là nữ thần thuộc thần tộc Vanir, người đã dạy phép thuật cho các vị thần, và chia với Odin những người ngã xuống nơi chiến trận.

1 Câu Chuyện

Không có một câu chuyện liền mạch nào về Freyja. Dưới đây là những đoạn mà bà là nhân vật chính, mỗi đoạn lấy từ văn bản kể nó. Nhiều chi tiết chỉ có ở Snorri Sturluson, người viết ở Iceland đã theo Kitô giáo, hai thế kỷ sau khi cải đạo; chỗ nào như vậy sẽ được nói rõ. Số khổ thơ Edda theo ấn bản của Neckel và Kuhn, kèm số trong bản dịch của Henry Adams Bellows khi hai bên khác nhau.

1-1 Cuộc Chiến Đầu Tiên Trên Thế Gian

Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư), bài thơ trong đó một nữ tiên tri kể cho Odin nghe lịch sử thế giới, còn nhớ “cuộc chiến, cuộc chiến đầu tiên trên thế gian”. Các vị thần đâm một người phụ nữ tên Gullveig bằng giáo và thiêu bà trong đại sảnh của Odin, “ba lần bị thiêu, ba lần tái sinh”, và bà vẫn còn sống (khổ 21). Đi đến đâu, người ta cũng gọi bà là Heiðr, một nữ tiên tri hành phép seiðr, một loại phép thuật (khổ 22). Các vị thần bàn nhau nên nộp cống hay chia sẻ việc thờ phụng; Odin phóng ngọn giáo qua đầu đạo quân, bức tường thành của các thần bị phá, và thần tộc Vanir thiện chiến giẫm lên cánh đồng (khổ 23–24, Bellows đảo thứ tự hai khổ này). Bài thơ không hề nói cuộc chiến kết thúc ra sao.

Trong Ynglinga saga chương 4, Snorri kể cuộc chiến như lịch sử, với Odin là một thủ lĩnh từ châu Á. Không bên nào thắng được, nên hai bên giảng hòa và trao đổi con tin: thần tộc Vanir trao Njörðr Giàu Có và con trai ông là Freyr, thần tộc Æsir trao Hœnir và Mímir khôn ngoan. Rồi: “Con gái của Njörðr là Freyja. Bà là nữ tư tế coi việc tế lễ, và là người đầu tiên dạy phép seiðr cho thần tộc Æsir, theo tục lệ của thần tộc Vanir.” Saga còn kể rằng ở bên Vanir, Njörðr đã lấy chính chị em gái ruột của mình, điều mà luật của Vanir cho phép còn Æsir thì cấm. Odin cũng tự mình hành phép seiðr, nhưng phép này kéo theo ergi, sự thiếu nam tính, đến mức đàn ông thấy hổ thẹn, nên nó được truyền cho các nữ tư tế (chương 7).

1-2 Fólkvangr Và Những Con Mèo

Trong Gylfaginning chương 24, Snorri gọi Freyja là “nữ thần lừng danh nhất”. Nơi ở của bà là Fólkvangr, “cánh đồng của đạo quân”, và hễ bà cưỡi ra chiến trận thì bà nhận một nửa số người tử trận, còn Odin một nửa, như Grímnismál 14 nói: “Một nửa số người chết mỗi ngày bà chọn, và một nửa thuộc về Odin.” Đại sảnh của bà, Sessrúmnir, “nhiều chỗ ngồi”, rộng lớn và đẹp đẽ.

Khi ra ngoài, bà đánh xe do mèo kéo. Bà là vị thần lắng nghe lời cầu khấn nhất, các mệnh phụ được gọi bằng tước frú, “phu nhân”, theo tên bà, và bà ưa thích những bài ca tình yêu. Những con mèo chỉ có ở Snorri: không bài thơ Edda nào nhắc đến. Trong danh sách các cách gọi bà bằng thi ngữ, Snorri gọi bà là “chủ nhân của người tử trận, của Sessrúmnir, của những con mèo đực” (Skáldskaparmál chương XX), và để bà đánh xe mèo đến dự tang lễ của Baldr (Gylfaginning 49).

1-3 Chiếc Vòng Cổ Của Người Brísing

Chiếc vòng cổ của bà là Brísingamen, “vòng cổ của người Brísing”. Þrymskviða nêu tên nó: khi bị bảo trùm khăn cô dâu lên đầu để đến xứ của người khổng lồ Þrymr, bà giận đến khịt mũi, đại sảnh của các thần rung chuyển, và “chiếc vòng cổ lớn của người Brísing bung vỡ” (khổ 13; khổ 12 ở Bellows). Chuyện bà có được nó chỉ được kể trong Sörla þáttr, một truyện ngắn trong bản chép tay Iceland Flateyjarbók, và được kể như lịch sử. Freyja là người tình của Odin ở Asgard. Bốn người lùn Álfrigg, Dvalinn, Berlingr và Grérr sống trong một tảng đá gần đại sảnh của nhà vua. Một hôm bà thấy tảng đá mở ra và các người lùn đang hoàn tất một chiếc vòng cổ bằng vàng: “chiếc vòng thật đẹp trong mắt Freyja, và Freyja thật đẹp trong mắt các người lùn”. Bà trả vàng bạc; mỗi người lùn chỉ chịu bán phần của mình để đổi lấy một đêm với bà. Bà bằng lòng, và sau bốn đêm chiếc vòng thuộc về bà.

Loki báo cho Odin, và Odin sai hắn lấy trộm. Phòng của bà khóa kín, nên Loki hóa thành con ruồi, chui qua một lỗ nhỏ ở đầu hồi không lớn hơn mũi kim; bà ngủ với cái móc cài nằm phía dưới, nên hắn hóa thành con bọ chét đốt má bà, và khi bà trở mình thì hắn tháo móc. Odin chỉ trả lại với một điều kiện: bà phải khiến hai vị vua, mỗi người có hai mươi vua khác phục tùng, giao chiến dưới một lời nguyền, kẻ ngã xuống lại đứng dậy đánh tiếp, cho đến khi một người Kitô giáo giết hết họ. Bà bằng lòng. Rồi một người phụ nữ tự xưng là Göndul khiến vua biển Heðinn quên lời thề kết nghĩa anh em với vua Högni, bắt cóc Hildr, con gái Högni, và trút lên họ “mọi lời nguyền và số phận mà Odin đã truyền”. Hai đạo quân đánh nhau trên đảo Há suốt 143 năm, cho đến khi Ívarr ljómi, một cận vệ của vua Olaf Tryggvason, giết sạch họ. Truyện không nói thẳng rằng Göndul chính là Freyja.

1-4 Những Giọt Lệ Vàng Đỏ

Khi kể về các nữ thần trong Gylfaginning chương 35, Snorri nói Freyja lấy một người đàn ông tên Óðr; con gái họ là Hnoss đẹp đến mức những thứ quý giá được gọi là hnossir theo tên cô. “Óðr đi những chuyến đi xa, còn Freyja khóc thương ông, và nước mắt bà là vàng đỏ.” Bà mang nhiều tên khi đi qua các dân tộc xa lạ để tìm ông: Mardöll, Hörn, Gefn, Sýr. Bà còn được gọi là Vanadís, “phu nhân của thần tộc Vanir”.

Các thi sĩ tiếp nhận hình ảnh ấy: vàng có thể gọi là “nước mắt của Freyja”, hay mưa từ mắt, má, mi mắt của bà (Skáldskaparmál chương XXXVII). Völuspá 25 đã gọi bà là “người thiếu nữ của Óðr” (Óðs mey), còn Ynglinga saga (chương 13) cho bà hai con gái, Hnoss và Gersemi, cả hai đều là từ chỉ châu báu. Không văn bản Trung Cổ nào nói bà đã tìm thấy Óðr.

1-5 Con Lợn Rừng Hildisvíni

Hyndluljóð mở đầu vào ban đêm, trước hang của nữ khổng lồ Hyndla. Freyja đánh thức bà ta: hai người phải cưỡi đến Valhalla, Hyndla trên một con sói của mình, Freyja trên con lợn rừng của bà. Hyndla không bị lừa: “Trên con đường của người chết, tình nhân của ngươi đi cùng ngươi, chàng Óttarr trẻ tuổi” (khổ 6). Không, Freyja đáp, đây là Hildisvíni, “lợn chiến trận”, bộ lông cứng óng vàng, do hai người lùn Dáinn và Nabbi làm cho bà (khổ 7). Người được bà yêu mến, Óttarr, đang đánh cược vàng với một người tên Angantýr về dòng dõi của mình. Anh ta đã xếp đá dựng cho bà một bàn thờ và nhuộm đỏ nó bằng máu bò nhiều đến mức “giờ đá đã hóa thành thủy tinh” (khổ 10).

Hyndla kể ra tổ tiên của anh ta, và Freyja xin bà ta cho “con lợn rừng của ta” uống bia ký ức, để ba buổi sáng sau nó có thể nhắc lại từng lời (khổ 45; khổ 46 ở Bellows). Hyndla đáp lại bằng lời chế giễu: Freyja đã chạy theo Óðr, lúc nào cũng khát khao, và đêm đêm nhảy nhót bên ngoài như con dê Heiðrún giữa bầy dê đực (khổ 47; khổ 48 ở Bellows). Freyja đáp lại bằng một vòng lửa vây quanh nữ khổng lồ.

1-6 Chiếc Áo Lông Chim Ưng

Freyja có một chiếc áo lông vũ biến người mặc thành chim. Trong Þrymskviða 3–5, Thor xin mượn nó để tìm cây búa bị đánh cắp, bà nói sẵn lòng cho mượn “dù nó làm bằng vàng”, và Loki mặc nó bay đi. Trong chuyện của Snorri về người khổng lồ Þjazi, Loki mượn của bà “bộ lông chim ưng” để đi đưa nữ thần Iðunn về (Skáldskaparmál chương I). Ba câu chuyện khác chỉ cần một dòng: kẻ xây tường thành cho các thần đòi bà (Gylfaginning 42); khi Hrungnir say rượu ngồi ở Valhalla, “chỉ Freyja dám rót rượu cho hắn” (Skáldskaparmál chương XVII); và chuyện bà từ chối lấy Þrymr thuộc về câu chuyện của Thor.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Edda thơ, trong Codex Regius (khoảng năm 1270): Völuspá 21–25, Grímnismál 14, Þrymskviða, Oddrúnargrátr 9 và Lokasenna, nơi Loki nói với bà rằng mọi vị thần và tiên trong đại sảnh đều từng là tình nhân của bà, và các thần đã bắt gặp bà với chính anh em ruột của mình (khổ 30 và 32).
• Hyndluljóð không có trong hai bản chép tay lớn của Edda mà nằm trong Flateyjarbók. Bellows cho rằng nó không cổ hơn thế kỷ XII là bao.
• Thơ skald được Snorri trích. Trong Haustlöng của Þjóðólfr xứ Hvinir, Loki là “kẻ trộm chiếc đai của người Brísing”; Húsdrápa của Úlfr Uggason kể Loki và Heimdallr tranh nhau chiếc vòng ở Singasteinn “trong hình dạng hải cẩu” (Skáldskaparmál chương VIII và XVI). Chỉ còn lại những lời ám chỉ ấy.
• Snorri Sturluson (1179–1241): Edda của Snorri (Edda văn xuôi), với số chương theo bản dịch của Brodeur, và Ynglinga saga, phần đầu của Heimskringla, chương 4, 7 và 13 (chương 13 là chương 10 trong ấn bản Íslenzk fornrit). Trong saga, các vị thần là những người cai trị trần thế.
• Sörla þáttr, trong Flateyjarbók, được chép từ năm 1387 đến 1394 cho Jón Hákonarson, một chủ trại người Iceland. Đây là nguồn duy nhất kể về bốn người lùn và về Loki hóa ruồi, hóa bọ chét.
• Beowulf (dòng 1197–1201), bằng tiếng Anh cổ, nhắc đến Brōsinga mene mà Hāma mang đi khi trốn khỏi sự thù ghét của Eormanric. Người hiệu đính A. J. Wyatt, dẫn lời John Kemble, cho đó là Brísingamen.

3 Những Dị Bản

• Gullveig có phải là Freyja? Völuspá không hề nói vậy. Theo Bellows, Karl Müllenhoff coi Gullveig là một tên khác của Freyja; Lotte Motz tóm lược quan điểm của Gabriel Turville-Petre (1964) và Ursula Dronke (1988), những người coi bà là một hóa thân của Freyja. Motz (1993) phản bác: Snorri cho Freyja sinh ra ở Nóatún, không tên nào trong nhiều tên của Freyja giống Gullveig hay Heiðr, và một nữ tư tế thì không phải phù thủy. Bà đọc Gullveig là “thức uống vàng”, hình ảnh của rượu mật thiêng.
• Freyja đến với các vị thần bằng cách nào? Ynglinga saga chỉ kể Njörðr và Freyr là con tin. Theo lời Turville-Petre mà Motz dẫn: “Không có chỗ nào kể Freyja là một trong các con tin … nhưng rõ ràng bà đã ở hẳn trong cõi của thần tộc Æsir.”
• Chiếc vòng cổ. Các bài thơ Edda không nói bà có nó bằng cách nào, và Sörla þáttr chỉ gọi nó là “một chiếc vòng cổ bằng vàng”, không bao giờ gọi là Brísingamen. Trong thơ skald, Heimdallr tranh chiếc vòng với Loki; trong Sörla þáttr không có Heimdallr. Saxo Grammaticus (Gesta Danorum, quyển 1) kể Frigga, vợ của Odin, sai bóc vàng trên tượng của chồng để làm đồ trang sức và hiến thân cho một gia nhân; Jacob Grimm và Wolfgang Golther đều coi đó là cùng một câu chuyện, được kể về nữ thần kia.
• Óðr là ai? Người ta chỉ biết tên ông, những chuyến đi của ông và nước mắt của Freyja. Taniguchi Yukio, trong bách khoa thư Nipponica, ghi rằng ông được cho là một dạng khác của Odin.
• Freyja và Frigg: một hay hai nữ thần?
  • Grimm (Thần thoại học Đức) tách hai bà ra, nhưng thấy rằng “hình thức và cả ý nghĩa của hai cái tên rất gần nhau” và thần thoại của họ hòa lẫn. “Frea” mà Paul the Deacon, sống vào thời Charlemagne, gọi là vợ của thần Godan của người Langobard “chỉ có thể là Frigg, không phải Freyja”.
  • Golther (1895) cho rằng Freyja là một nhánh tách ra từ Frigg về sau ở Bắc Âu, chứ không phải một nữ thần cổ xưa chia làm hai. Chỗ Snorri cho Frigg một chiếc áo lông chim ưng (Skáldskaparmál chương XIX), ông thấy “rõ ràng là sự nhầm lẫn với Freyja”.
  • Eugen Mogk, theo Bellows, đọc Grímnismál 14 như sự nhầm lẫn giữa hai nữ thần vốn khác nhau: phần người tử trận thuộc về vợ của Odin.
• Bà có tìm thấy Óðr không? Thần thoại người Bắc Âu (1909) của H. A. Guerber kết thúc cuộc tìm kiếm “dưới những cây sim đang nở hoa” ở phương nam, và hoa nở dọc đường hai người trở về. Không nguồn Trung Cổ nào có kết thúc ấy.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• “Phu nhân”. Freyja nghĩa là “phu nhân, bà chủ”, như Freyr nghĩa là “chúa, lãnh chúa” (American Heritage Dictionary; Cleasby và Vigfússon). Snorri nói các mệnh phụ được gọi là frúvor theo tên bà, và danh từ chung freyja vẫn còn sống trong húsfreyja, “bà chủ nhà”.
• “Freyja là con chó cái.” Íslendingabók của Ari (chương 7) ghi rằng Hjalti Skeggjason, một trong những người Iceland chịu phép rửa sớm nhất, bị Althing xử tội phạm thượng và kết án lưu đày vì đã đọc ở Tảng Đá Luật: “Ta không muốn sủa các thần; ta thấy Freyja là con chó cái.” Mùa hè năm sau, Iceland chấp nhận Kitô giáo. Golther đọc một dạng dài hơn của câu thơ, nêu cả Odin lẫn Freyja, như thể Freyja ở đây đứng thay cho vợ của Odin.
• Bữa tối với Freyja. Trong Egils saga (chương 78; chương 81 trong bản dịch của W. C. Green), Þorgerðr, con gái Egill, giả vờ sẽ nhịn đói đến chết bên người cha đang đau buồn, nói rằng cô sẽ không ăn tối “cho đến khi ăn tối với Freyja”. Mưu ấy đưa cha cô trở lại với sự sống, và với bài thơ Sonatorrek.
• Nữ tiên tri khoác da mèo. Trong Eiríks saga rauða chương 4, đoạn tả kỹ nhất trong các saga về một nữ tiên tri hành nghề, Þorbjörg, “völva bé nhỏ” ở Greenland, đội mũ trùm lót da mèo trắng và đeo găng tay da mèo (bản dịch năm 1880 của J. Sephton ghi là “da chồn ermine”). Saga không nhắc tên Freyja. Những cây gậy giống loại saga gán cho các nữ tiên tri đã được tìm thấy trong mộ thời Viking, phần nhiều là mộ phụ nữ, như mộ số 4 ở Fyrkat, Đan Mạch.
• Freyja bằng bạc? Một mặt dây chuyền bạc từ ngôi mộ giàu có của một phụ nữ ở Aska, vùng Östergötland, mang hình một người phụ nữ mặc áo choàng, áo dài, đeo một chiếc vòng cổ lớn. Tom Christensen, Bảo tàng Roskilde, viết rằng nó “được hiểu là hình Freyja, ở đây đang đeo Brísingamen”, dẫn theo Birgit Arrhenius.
• Nữ thần phồn thực? Bà thường được gọi như vậy, và Taniguchi ghi rằng tên bà còn lại trong nhiều địa danh. Motz (1998) nhận xét rằng trong các văn bản, “những mối liên hệ mạnh nhất của bà là với tính dục, của cải và chiến tranh”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Valkyrie và Valhalla: Những người chọn kẻ tử trận và tòa sảnh của Odin: Grímnismál 14 chia người tử trận mỗi ngày, một nửa về với Freyja ở Fólkvangr, một nửa về với Odin, và Snorri còn kể bà cưỡi ra chiến trận để nhận phần mình.
• Thor: Vị thần sấm đánh mất chiếc búa: trong Þrymskviða, người khổng lồ chỉ trả lại cây búa nếu được Freyja. Bà từ chối, chiếc vòng cổ bung vỡ, và Thor đeo nó vào để đi dự đám cưới thay bà.
• Loki: Kẻ biến hình giữa thần linh và người khổng lồ: hắn bay bằng áo lông chim của bà, lấy trộm chiếc vòng cổ, và trong Lokasenna buộc tội bà trước mặt mọi vị thần.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: Isis đi khắp thế gian tìm người chồng đã mất, như Freyja lang thang giữa các dân tộc xa lạ để tìm Óðr. Jacob Grimm đặt Freyja bên cạnh thần Vệ Nữ, “nhưng cũng bên cạnh Isis đi tìm Osiris”.
• Bastet: Nữ thần sư tử cái hóa thành mèo: thêm một nữ thần gắn với loài mèo. Theo Snorri, Freyja ngồi cỗ xe do mèo kéo. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai vị nữ thần; chúng tôi đặt họ cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Völuspá, Grímnismál, Þrymskviða, Lokasenna, Oddrúnargrátr và Hyndluljóð, nguyên văn Bắc Âu cổ theo Neckel và Kuhn (bản in lần 5, 1983): TITUS; và theo Guðni Jónsson: heimskringla.no
• Henry Adams Bellows, bản dịch tiếng Anh The Poetic Edda (1923), kèm chú thích: Völuspá, Grímnismál, Þrymskviða, Hyndluljóð, Lokasenna
• Snorri Sturluson, Edda, bản dịch của Arthur Gilchrist Brodeur (1916): Gylfaginning, Skáldskaparmál; Ynglinga saga, nguyên văn: heimskringla.no, bản dịch của Samuel Laing (1844): Wikisource
• Sörla þáttr, nguyên văn kèm bản dịch của Eiríkr Magnússon và William Morris (1875): germanicmythology.com; Eva Rode về Flateyjarbók: canadianmysteries.ca
• Ari Þorgilsson, Íslendingabók, chương 7: heimskringla.no; Børge Nordbø, “Íslendingabók”: Store norske leksikon
• Egils saga, chương 78, bản dịch của W. C. Green (1893), và Eiríks saga rauða, chương 4, bản dịch của J. Sephton (1880): sagadb.org, sagadb.org
• Beowulf, dòng 1195–1201, A. J. Wyatt hiệu đính: Wikisource; Saxo Grammaticus, Lịch sử Đan Mạch, quyển 1, bản dịch của Oliver Elton: Project Gutenberg; Paul the Deacon, Historia Langobardorum 1.8: Wikisource tiếng Latinh
• Jacob Grimm, Teutonic Mythology, bản dịch của J. S. Stallybrass, tập 1 (1882), tr. 299–307: archive.org; Wolfgang Golther, Handbuch der germanischen Mythologie (1895), tr. 429–443: archive.org; H. A. Guerber, Myths of the Norsemen (1909): Project Gutenberg
• Lotte Motz, “Gullveig’s Ordeal: A New Interpretation”, Arkiv för nordisk filologi 108 (1993), và “The Great Goddess of the North”, Arkiv för nordisk filologi 113 (1998): journals.lub.lu.se, journals.lub.lu.se
• Tom Christensen, “A silver figurine from Lejre”, Danish Journal of Archaeology 2 (2014): tidsskrift.dk
• “Friday”, “Freya” và gốc từ prī-: American Heritage Dictionary; Richard Cleasby và Gudbrand Vigfússon, An Icelandic-English Dictionary (1874), mục dagr, frjá-, freyja: archive.org
• Taniguchi Yukio, “フレイヤ”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.