Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết

Suốt gần ba nghìn năm, người Ai Cập mong khi chết đi sẽ được trở thành Osiris. Câu chuyện của ông giải thích vì sao điều đó có thể xảy ra: một vị vua bị sát hại, người vợ không chịu buông tay, và ông trở lại, không phải với cõi này, mà để cai trị cõi bên kia.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Plutarch, nhà văn Hy Lạp và cũng là tư tế ở Delphi, sống vào cuối thế kỷ I và đầu thế kỷ II, trong tiểu luận Về Isis và Osiris.

1-1 Vị Vua Hiền

Osiris ra đời vào ngày đầu tiên trong năm ngày được thêm vào cuối năm theo lịch Ai Cập. Em trai ông là Set, Plutarch gọi là Typhon, ra đời vào ngày thứ ba, xé hông mẹ mà ra. Isis sinh vào ngày thứ tư, còn Nephthys, người sau này thành vợ Set, vào ngày thứ năm.

Làm vua, Osiris giải thoát người Ai Cập khỏi “lối sống nghèo khổ và hoang dã”. Ông dạy họ trồng trọt, ban cho họ luật lệ và dạy họ kính thờ thần linh. Rồi ông đi khắp thế giới khai hóa muôn nơi “mà chẳng cần đến vũ khí”. Plutarch nói, chính vì thế mà người Hy Lạp đồng nhất ông với thần Dionysus của họ.

1-2 Chiếc Rương

Khi Osiris trở về, Set giăng bẫy. Cùng bảy mươi hai kẻ đồng mưu và một nữ hoàng xứ Ethiopia tên Aso, hắn lén đo thân thể Osiris và cho đóng một chiếc rương thật đẹp vừa khít với ông. Trong một bữa tiệc, hắn hứa như đùa rằng ai nằm vừa khít chiếc rương thì sẽ được tặng nó.

Khách lần lượt nằm thử, không ai vừa. Rồi Osiris nằm xuống. Bọn đồng mưu ùa đến đóng sập nắp, đóng đinh từ bên ngoài, đổ chì nóng chảy để bịt kín, rồi thả rương theo sông Nile ra biển qua cửa sông Tanis.

1-3 Isis Ở Byblos

Isis cắt một lọn tóc, mặc đồ tang và lang thang đi tìm chồng. Những đứa trẻ chỉ cho bà biết chiếc rương đã trôi ra cửa sông nào.

Sóng đưa chiếc rương đến Byblos, trên bờ biển Liban ngày nay, và đặt nó nhẹ nhàng giữa một bụi thạch thảo. Bụi cây nhanh chóng lớn thành một thân cây to bao kín chiếc rương. Vua Byblos thấy cây đẹp, cho chặt về làm cột chống mái cung điện.

Isis đến Byblos, ngồi bên một dòng suối, không nói chuyện với ai ngoài các thị nữ của hoàng hậu, những người được bà tết tóc cho. Hoàng hậu nhận bà làm vú nuôi cho hoàng tử nhỏ. Đêm đêm, Isis dùng lửa đốt đi phần phàm tục trên thân đứa trẻ, còn bà thì hóa thành chim én bay quanh cây cột mà than khóc. Hoàng hậu trông thấy con mình trong lửa liền thét lên, và vì thế đứa trẻ mất đi sự bất tử. Isis hiện nguyên hình nữ thần, lấy chiếc rương ra khỏi cây cột rồi mang về.

1-4 Mười Bốn Mảnh

Isis giấu chiếc rương đi. Nhưng Set, trong một đêm đi săn dưới ánh trăng, tìm thấy nó, nhận ra thi thể, chặt thành mười bốn mảnh rồi rải đi khắp nơi. Isis đi thuyền giấy cói qua các đầm lầy để tìm. Plutarch nói, vì thế mà cá sấu không động đến thuyền giấy cói.

Tìm được mảnh nào, bà làm lễ tang ở ngay nơi đó. Vì vậy Ai Cập có rất nhiều “mộ Osiris”. Chỉ có một phần bà không bao giờ tìm thấy, đó là dương vật, vì nó đã bị ném xuống sông và bị ba loài cá ăn mất. Bà làm một hình tượng thay thế và hiến thánh nó.

1-5 Horus

Osiris từ cõi bên kia trở về để luyện cho con trai Horus ra trận. Horus giao chiến với Set nhiều ngày và thắng. Nhưng Isis lại thả Set đã bị bắt, khiến Horus giận dữ giật vương miện khỏi đầu mẹ. Set còn kiện rằng Horus không phải con chính thức. Có thần Thoth (Plutarch gọi là Hermes) đứng ra bênh vực, các vị thần phán rằng Horus là người thừa kế chính đáng.

Plutarch còn thêm rằng Osiris ăn nằm với Isis ngay cả sau khi đã chết, và bà sinh thêm một con trai là Harpocrates, đứa trẻ “sinh non và đôi chân yếu ớt”.

2 Người Ai Cập Đã Viết Gì?

• Văn tự Kim Tự Tháp, những câu thần chú khắc trong các kim tự tháp hoàng gia, bắt đầu từ vua Unas, vị vua cuối cùng của Vương triều thứ 5. Chúng nhắc đến câu chuyện nhiều lần nhưng không bao giờ kể lại:
  • Isis và Nephthys đến trong hình dạng chim, một người hóa diều hâu, và “tìm thấy Osiris, sau khi người anh em Set của ông đã quật ông ngã xuống đất ở Nedit”;
  • hai bà đến “để tìm người anh em Osiris”;
  • một câu thần chú khác nói về việc Isis thụ thai Horus từ Osiris đã chết.
• Đại tụng ca cho Osiris, khắc trên một tấm bia đá vôi thuộc Vương triều thứ 18 (bảo tàng Louvre, C 286). Louvre gọi đây là “chứng tích hiếm hoi về vương quyền trần thế của Osiris trước khi ông bị sát hại”. Isis không mỏi mệt đi tìm chồng, dùng đôi cánh quạt gió cho ông, nâng dậy tay chân bất động của ông, thụ thai người thừa kế và một mình nuôi con.
• Phiến đá Shabaka, được sao chép vào khoảng năm 710 TCN (Bảo tàng Anh, EA 498). Ở đây Osiris “đã chết đuối trong nước của chính mình”, và Isis cùng Nephthys tìm thấy ông.
• Cuộc tranh chấp giữa Horus và Set (Giấy cói Chester Beatty I, thời vua Ramesses V, thế kỷ XII TCN): một vở kịch tòa án hài hước, các vị thần cãi nhau suốt nhiều năm xem ai được thừa kế ngai vàng của Osiris.
• Quyển sách của cái chết, chương 125. Người chết được đưa đến trước Osiris trong Sảnh Hai Chân Lý. Trái tim của họ được cân với chiếc lông vũ của Maat, nữ thần chân lý và trật tự. Trái tim nào không đạt sẽ bị quái vật Ammit ăn mất.

• Bia Ikhernofret (Berlin 1204, Vương triều thứ 12): một vị quan kể về việc tổ chức lễ hội của thần ở Abydos: “Ta đã quật ngã mọi kẻ thù của ngài trên những bãi cát ở Nedit.”

3 Những Dị Bản

• Osiris chết như thế nào? Văn tự Kim Tự Tháp: bị Set quật ngã ở Nedit. Phiến đá Shabaka: chết đuối. Plutarch: bị nhốt sống trong rương.
• Bao nhiêu mảnh? Plutarch nói mười bốn. Nhà sử học Hy Lạp Diodorus, viết sớm hơn chừng 150 năm, ghi hai mươi sáu trong bản in; một số bản chép tay ghi mười sáu. Văn bản ở đền Dendera, thế kỷ I TCN, nói về các tỉnh của “mười sáu thánh tích”, và ở chỗ khác lại nói “mười bốn vật là thánh tích”.
• Set ra sao? Trong Plutarch, Isis thả hắn đi. Trong Diodorus, Isis và Horus báo thù cho Osiris “sau khi giết Typhon và đồng bọn”.
• Isis hóa chim: diều hâu trong Văn tự Kim Tự Tháp, đôi cánh trong Đại tụng ca, chim én trong Plutarch.
• Byblos không xuất hiện trong bất kỳ nguồn Ai Cập nào. Frank Babbitt, người dịch Plutarch, đã so sánh cảnh Isis ngồi bên suối và hơ hoàng tử trong lửa với Thánh ca Homer dâng Demeter. Trong bài thánh ca ấy, nữ thần Demeter đau buồn vì mất con gái, ngồi bên giếng, rồi đặt hoàng tử nhỏ Demophon vào lửa, cho đến khi người mẹ thét lên.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Abydos. Lễ hội của Osiris được tổ chức ở Abydos. Plutarch kể rằng người Ai Cập giàu có mong được chôn ở đó, “cùng mảnh đất với thi hài của Osiris”.
• Xác ướp ngũ cốc. Hằng năm, người Ai Cập nặn những hình Osiris nhỏ bằng hạt ngũ cốc và đất, để vị thần lại nảy mầm như mùa màng. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan có một chiếc như thế, đặt trong quan tài, đeo mặt nạ Osiris bằng sáp (58.98a–d, khoảng năm 380–200 TCN).
• Philae. Đền thờ Isis trên đảo Philae giữ các vị thần cũ lâu hơn bất cứ nơi nào khác. Nhà sử học Byzantine Procopius ghi lại rằng vào thế kỷ VI, hoàng đế Justinian đã cho đóng cửa đền và đưa các pho tượng về Constantinopolis.
• Thế giới Hy Lạp và La Mã. Herodotus đã viết rằng Osiris “trong tiếng Hy Lạp là Dionysus”, còn Isis là Demeter. Dưới thời La Mã, các nghi lễ bí truyền của Isis và Osiris lan khắp đế quốc. Trong tiểu thuyết Con lừa vàng của Apuleius, nhân vật chính được thụ pháp vào các nghi lễ ấy.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: ở Nhật Bản cũng vậy, cái chết đến rất sớm trong câu chuyện về thế giới. Izanami chết khi sinh ra thần lửa, và Izanagi lần theo bà xuống cõi chết. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: hai câu trả lời cho cái chết. Các vị thần Ấn Độ khuấy biển tìm thứ nước giúp họ không phải chết, còn Osiris chết đi và trở thành vua của người chết.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: Set, kẻ giết anh trai ở đây, trong Quyển sách của cái chết lại là vị thần đứng trên thuyền Mặt Trời đâm giáo vào con rắn Apophis. Và đêm nào hành trình của Mặt Trời cũng đi qua cõi mà Osiris cai trị.
• Baldr: Cái chết của vị thần rạng ngời: năm 1920, Gustav Neckel gọi Baldr là “một vị thần giống Osiris”. Cả hai đều bị giết bằng mưu kế, được những người phụ nữ thân thiết nhất khóc thương, và không ai trở lại cõi người sống: Osiris cai trị người chết, còn Baldr ở lại cõi Hel.
• Inanna xuống cõi âm: Bảy cánh cổng và người thế mạng: Frazer xếp Osiris và Tammuz, tức Dumuzi của Lưỡng Hà, vào cùng một loại, những vị thần tượng trưng cho “sự tàn lụi và hồi sinh hằng năm của sự sống”. Thế nhưng trong bài thơ tiếng Sumer, người xuống cõi chết rồi trở về lại là nữ thần Inanna, và chính nàng trao Dumuzi cho lũ quỷ.

6 Nguồn Tham Khảo

• Plutarch, Về Isis và Osiris, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936), chương 12–20: LacusCurtius
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 1.21–22, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1933): LacusCurtius
• Văn tự Kim Tự Tháp, các câu thần chú 366, 532 và 535, bản dịch của Samuel A. B. Mercer
• Bảo tàng Louvre, “Thánh ca của Imenmes, người coi đàn gia súc của thần Amun” (C 286): Louvre
• Phiến đá Shabaka (bản dịch của Miriam Lichtheim) và các văn bản Dendera về nghi lễ tháng Khoiak (bản dịch của Sylvie Cauville): attalus.org, attalus.org
• Bia Ikhernofret, bản dịch của Mark-Jan Nederhof: Đại học St Andrews
• Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, “Quan tài và xác ướp ngũ cốc với mặt nạ Osiris” (58.98a–d): metmuseum.org
• Herodotus, Lịch sử 2.59 và 2.144, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Procopius, Lịch sử các cuộc chiến 1.19: LacusCurtius
• “オシリス”: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.