Isis: Nữ thần phép thuật đã qua mặt thần Mặt Trời

“Trong các văn bản Ai Cập cổ, không vị thần nào nói nhiều hơn Isis,” nhà Ai Cập học Martin Bommas viết. Bà cất lời trong những bài than khóc người chồng bị sát hại, trong những câu thần chú cho con trai, và về sau trong những bài thánh ca tiếng Hy Lạp khắc trên đá khắp vùng biển Aegea. Những câu chuyện hay nhất về bà không được chép lại để đọc cho vui. Chúng là thần chú: người chữa bệnh kể lại việc Isis từng chữa cho một vị thần, để lời của bà lại hiệu nghiệm với người bệnh trước mặt.

1 Câu Chuyện

Không văn bản Ai Cập nào kể cuộc đời Isis từ đầu đến cuối. Cuộc tìm kiếm Osiris bị sát hại, những ngày than khóc cùng em gái Nephthys và việc thụ thai Horus thuộc về câu chuyện của Osiris, được kể ở một trang riêng. Dưới đây là ba câu chuyện của riêng bà, theo lời một cuộn giấy cói ở Turin và một tấm bia đá nay ở New York, trong bản dịch tiếng Anh năm 1912 của E. A. Wallis Budge. Chỗ nào các bản dịch về sau hiểu khác, chúng tôi sẽ ghi rõ.

1-1 Tên Bí Mật Của Ra

Ra, đấng tạo ra trời, đất, thần linh và loài người, có nhiều tên đến nỗi “các vị thần cũng không biết”. Khi ấy Isis sống trong hình dạng một người phụ nữ hiểu biết những lời quyền năng. Chán ngán loài người, bà hướng lòng về thần linh và các linh hồn, và tự hỏi liệu mình có thể trở nên như Ra trên trời và dưới đất hay không, nếu biết được tên của vị thần thiêng liêng.

Ra đã già. Ông vừa đi vừa chảy dãi, nước bọt rơi xuống đất. Isis lấy nước bọt ấy nhào với bụi đất, nặn thành một con rắn thiêng có “hình một mũi lao”, rồi đặt nó trên con đường mà vị thần vĩ đại ngày ngày đi qua khắp hai miền đất.

Con rắn cắn ông. Ra kêu lên, tiếng kêu vang tới tận trời; hàm ông run, môi ông rung, và nọc độc tràn khắp da thịt như sông Nile tràn khắp đất đai. Ông gọi các thần lại. Ông kể rằng cha mẹ đã giấu tên ông trong thân thể ông từ lúc ông chào đời, để không lời phép của pháp sư nào chế ngự được ông. Vậy mà một thứ ông chưa từng thấy, cũng chẳng do ông tạo ra, đã đánh trúng ông: “Kìa, đó là lửa chăng? Kìa, đó là nước chăng?”

Isis đến, mang theo những lời phép. “Xin cho con biết tên ngài,” bà nói, “vì ai nói được tên mình thì sẽ sống.” Ra kể ra các công trình của mình: ông đã tạo ra trời và đất, nước, giờ và ngày; buổi sáng ông là Khepri, giữa trưa là Ra, buổi chiều là Atum (Budge viết là Khepera và Temu). Nọc độc vẫn không lui. Isis nói rằng tên ngài không nằm trong những điều ngài vừa kể. Bỏng rát, cuối cùng Ra chịu thua: “tên ta sẽ ra khỏi thân ta mà đi vào thân nàng.” Ông ẩn mình khỏi các thần, và ngai vàng trên Thuyền Triệu Năm bỏ trống.

Bấy giờ Isis, “bà chúa lớn của bùa phép”, cất lời: “Chảy ra đi, nọc độc, hãy ra khỏi Ra”, và “Ra hãy sống, nọc độc hãy chết.” Cuộn giấy cói lặp lại những lời ấy cho “một người nọ, con của một người nọ”: ở chỗ này người chữa bệnh đọc tên người bệnh. Văn bản kết thúc bằng lời dặn đọc các câu ấy trước tượng Atum, tượng một vị thần tên Heru-Hekennu, tượng Isis và tượng Horus.

1-2 Isis Và Bảy Con Bọ Cạp

Sau khi Osiris bị sát hại, Set nhốt Isis trong một ngôi nhà (“nhà dệt” theo bản dịch năm 2005 của James P. Allen). Thoth đến bảo bà hãy trốn đi cùng con trai cho đến khi đứa bé lớn lên và có thể lên ngôi của cha. Bà ra đi lúc chiều tối, có bảy con bọ cạp đi theo: Tefen và Befen ở phía sau, Mestet và Mestetef hai bên, còn Petet, Thetet và Maatet đi trước dọn đường. Bà dặn chúng không được nói với ai và phải luôn cúi mặt xuống đất.

Đến ven đầm lầy giấy cói, họ tới một thị trấn nơi các cặp vợ chồng sinh sống. Một phụ nữ quyền quý, tên là Usert theo cách đọc của Budge, trông thấy Isis trên đường và đóng sập cửa, vì sợ lũ bọ cạp. Bảy con bàn bạc với nhau rồi dồn hết nọc độc vào ngòi của Tefen, trong khi một phụ nữ nghèo vùng đầm lầy mở cửa đón Isis vào nhà. Tefen luồn qua khe cửa nhà người giàu và chích con trai bà. Lửa bùng lên trong nhà mà không có nước để dập, và mưa trái mùa đổ xuống ngôi nhà ấy.

Người mẹ đi khắp thị trấn kêu cứu mà không ai đến. Isis thương đứa trẻ vô tội. “Lại đây với ta,” bà gọi. Bà đặt tay lên đứa bé, gọi tên nọc độc của từng con bọ cạp, ra lệnh cho nó ra khỏi thân thể đứa trẻ và rơi xuống đất: “Ta là Isis, nữ thần, và ta biết cách thốt ra những lời có phép màu.” Lửa tắt, trời yên, đứa trẻ sống. Người đàn bà giàu mang của cải đến chất đầy nhà người đàn bà nghèo.

1-3 Đứa Trẻ Giữa Đầm Lầy

Isis sinh Horus ở Chemmis, giữa những bụi giấy cói vùng châu thổ, và giấu con ở đó. Cũng trên tấm bia ấy, một hôm bà trở về và thấy con nằm mềm oặt, không còn hơi thở. Dân đầm lầy nghe tiếng bà kêu chạy đến, khóc cùng bà, nhưng không ai biết câu thần chú nào. Bà ghé mũi vào miệng con, ngửi thấy mùi nọc độc, rồi bắt đầu than khóc; câu than nào cũng mở đầu bằng “Horus bị cắn rồi”.

Nephthys khóc lóc chạy đến, và nữ thần bọ cạp Serqet bảo Isis hãy kêu lên trời. Tiếng kêu của bà vang tới Thuyền Triệu Năm, và Mặt Trời đứng lại. Thoth từ trên thuyền xuống, mang theo phép thuật: ông nói bóng tối sẽ bao phủ thế gian cho đến khi Horus khỏe lại với mẹ. Ông đuổi nọc độc ra, và đứa trẻ thở lại. Rồi Thoth trở về thuyền, Mặt Trời lại đi, và dân Chemmis được giao canh giữ đứa bé.

Herodotus nghe câu chuyện ở Ai Cập vào khoảng năm 430 TCN và kể lại bằng tên các thần Hy Lạp (Lịch sử 2.156). Gần Buto, ông viết, có một cái hồ với hòn đảo tên Chemmis mà người Ai Cập bảo là trôi nổi được. Ở đó, khi Typhon (tên Hy Lạp của Set) “đi lùng khắp thế gian để tìm con trai Osiris”, nữ thần Leto “nhận Apollo từ tay Isis và giấu cậu trên đảo cho an toàn”. Theo Herodotus, Apollo là Horus, còn Isis là Demeter. Đứa trẻ lớn lên và đòi ngai vàng của cha trước các vị thần, trong phiên tòa được kể ở Horus và Set: Phiên tòa tám mươi năm.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Kim Tự Tháp, khắc trong các kim tự tháp hoàng gia từ vua Unas, cuối Vương triều thứ 5 (khoảng năm 2350 TCN), trở đi. Isis đã xuất hiện ở đây cùng Nephthys, khóc than cho Osiris (Bommas).
• Cuộn giấy cói Turin (Bảo tàng Ai Cập Turin, Cat. 1993), một cuốn sách thần chú phòng rắn và bọ cạp viết bằng chữ thầy tu (hieratic), thuộc Vương triều thứ 20 (khoảng 1190–1077 TCN), có lẽ từ Deir el-Medina, làng của những người thợ xây lăng mộ hoàng gia. Nó về Turin cùng bộ sưu tập Drovetti năm 1824. Chuyện Isis và Ra chiếm các cột 2 đến 5 ở mặt trước, và một hình vẽ giữa các cột cho thấy Isis đội chiếc ngai trên đầu. Pleyte và Rossi công bố nó cùng các cuộn giấy cói Turin khác; Budge dịch năm 1912.
• Bia Metternich (Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, 50.85), một tấm bia phép thuật bằng đá metagraywacke cao 83,5 cm, thời vua Nectanebo II (360–343 TCN). Bảo tàng cho rằng nó có lẽ đến từ đền thờ bò thần Mnevis ở Heliopolis, và văn khắc trên bia nói một tư tế tên Nestem đã chép lại nó “sau khi thấy nó bị đem ra khỏi lãnh địa của Osiris Mnevis” (theo trích dẫn của Ritner). Được đào lên ở Alexandria năm 1828, nó được Muhammad Ali tặng cho thân vương Metternich (Budge). Ở mặt trước, Horus nhỏ đứng trên hai con cá sấu; gần ba trăm hình thần linh vây quanh, và thần chú phủ kín mọi chỗ trống, trong đó có chuyện bảy con bọ cạp và chuyện đứa trẻ giữa đầm lầy.
• Các bia Horus (cippi), những tấm bia nhỏ cùng loại khắc “Horus trên lưng cá sấu”, được làm từ Vương triều thứ 18 đến thời La Mã (Ritner). Ít ai đọc thần chú trên đó. Người ta dội nước lên hình khắc rồi cho người bệnh uống, và những tấm bia lớn có bồn để hứng nước.
• Giấy cói Y học London, thời Ramesses: Horus nằm sốt trong tổ khi mẹ vắng nhà, và Isis cùng Nephthys bước ra khỏi xưởng để dập “lửa” bằng sữa của mình (Bommas).
• Nhà sinh ở Philae, căn phòng nơi người ta mừng ngày Horus ra đời. Một cảnh ở đây khắc Isis cho con bú giữa đầm lầy (Bộ Du lịch và Cổ vật Ai Cập).

3 Những Dị Bản

• Ra phải nhường điều gì? Trong bản dịch của Budge, khi cái tên rời khỏi trái tim Ra, Isis nói với Horus rằng vị thần vĩ đại “sẽ tự ràng buộc bằng lời thề trao đôi mắt của mình”, mà Budge hiểu là Mặt Trời và Mặt Trăng. Phần giới thiệu của Bảo tàng Ai Cập Turin đọc đoạn này khác: Ra cho Isis biết tên mình với điều kiện bà không tiết lộ cho ai ngoài con trai Horus.
• Chết hay sắp chết? Budge kể chuyện ở đầm lầy như một cái chết và sự hồi sinh: Horus “bị bọ cạp chích và chết”, rồi thần chú của Thoth làm cậu sống lại. Trong bản dịch của Allen, Horus bị nhiễm độc và đang yếu dần, và Isis sợ cậu “sẽ chết hẳn” nếu không ai cứu.
• Nectanebo nào? Bảo tàng Metropolitan xếp tấm bia vào thời Nectanebo II (360–343 TCN). Năm 1912 Budge ghi là Nectanebo I; năm 2022 Bommas cũng ghi Nectanebo I, nhưng với niên đại mà bảo tàng gán cho vị vua thứ hai.
• Tên bà có nghĩa gì? Tên Ai Cập của bà, mà Budge viết là Ast, được viết bằng dấu hình chiếc ghế hay ngai vàng. Budge (1904) không tìm được mối liên hệ nào giữa dấu ấy với tính cách nữ thần, và gọi mọi cách giải nghĩa đã đưa ra là “chỉ là phỏng đoán”. Bách khoa toàn thư Heibonsha của Nhật cho rằng bà khởi nguồn từ chiếc ngai được thần thánh hóa. Plutarch, viết bằng tiếng Hy Lạp, cho rằng “Isis là một từ Hy Lạp” và hiểu tên đền thờ bà, Iseion, như một lời hứa về tri thức (Về Isis và Osiris 2).
• Ai dạy bà phép thuật? Trên bia Metternich, bà nói cha đã dạy bà câu thần chú, và thần Geb trao cho bà “những câu thần chú của chính ngài”. Một chú thích của Budge nói bà học những lời quyền năng từ Thoth. Ritner thì cho rằng sức mạnh heka của bà bắt nguồn từ sức mạnh của vị thần cổ hơn là Heka, tức chính “Phép thuật”.
• Chemmis ở đâu? Trên bia, đó là một chỗ ẩn náu giữa đầm lầy giấy cói vùng châu thổ; ở Herodotus, đó là một hòn đảo trong cái hồ gần Buto mà người Ai Cập bảo là trôi nổi, dù chính ông “chưa bao giờ thấy nó trôi”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Heka. Phép thuật vừa là một sức mạnh vừa là một vị thần. Thần Heka được nhắc tên từ thời Cổ Vương quốc đến thời La Mã, và cuối Vương triều thứ 5 có những thầy thuốc đồng thời là “tư tế của Heka” (Ritner). Lời giáo huấn cho vua Merikare nói đấng sáng tạo làm ra phép thuật cho loài người như vũ khí “để đỡ đòn của biến cố” (theo bản dịch của Ritner). Những người chữa bệnh đọc lời của Isis như khuôn mẫu của sức mạnh ấy.
• Những dòng chữ cuối cùng ở Philae. Đền thờ lớn của Isis trên đảo Philae, gần Aswan, do vua Ptolemy II (285–246 TCN) khởi dựng. Tại đây, một tư tế của Isis tên Esmet-Akhom đã khắc dòng chữ tượng hình cuối cùng mà ta biết, kèm hình thần Mandulis; một dòng chữ bình dân (Demotic) bên cạnh ghi ngày làm là 24 tháng 8 năm 394. Dòng chữ bình dân cuối cùng, do Smet Già, tư tế bậc nhất của Isis, để lại, mang ngày 2 tháng 12 năm 452 (Youri Volokhine, Đại học Geneva).
• Hồi kết của ngôi đền. Procopius viết rằng hoàng đế Justinian cho phá các điện thờ và đưa tượng thần về Constantinopolis. Volokhine xếp việc ấy vào khoảng năm 535–537 và cho rằng gọi ngôi đền là “thành trì cuối cùng của ngoại giáo” là nói quá. Ngôi đền thành nhà thờ, và người ta khắc thánh giá vào chỗ từng là gương mặt Isis. Trước nguy cơ ngập nước vì đập cao Aswan, dưới sự chỉ đạo của UNESCO, các công trình được tháo rời và dựng lại trên đảo Agilkia, cách đó khoảng 500 mét; bách khoa Heibonsha ghi năm di dời là 1980.
• Delos. Từ cuối thế kỷ III TCN, các thương nhân đã đưa Isis và Sarapis đến đảo Delos ở biển Aegea, và từ khoảng năm 180 TCN việc thờ cúng các thần ấy trở thành chính thức (Trường Pháp ở Athens). Một trong các khu đền của họ, Sarapeion C, có lối đi hai bên tượng nhân sư theo kiểu Ai Cập, nhưng đền thờ Isis và tượng nữ thần lại “theo phong cách Hy Lạp không chê vào đâu được”. Người Athens dâng tượng vào năm 128/127 TCN (Bommas).
• Thánh ca bằng chính giọng bà. Các văn khắc tiếng Hy Lạp tìm thấy ở Kyme, Delos và nhiều nơi khác, gọi là aretalogy, để Isis tự kể quyền năng của mình ở ngôi thứ nhất, mở đầu bằng “Ta là Isis”. Trong một bài, bà nói “Ta thắng được Số phận; Số phận vâng lời ta” (theo trích dẫn của Ritner). Bommas thấy trong năm mươi quyền năng của bản Kyme chỉ có mười hai khớp với nữ thần Ai Cập: khoảng ba phần tư là của Hy Lạp.
• Pompeii. Đền Isis ở Pompeii được tìm thấy năm 1764 với trang trí và đồ thờ gần như còn nguyên. Nước dùng trong nghi lễ được múc từ một bồn mà người ta nói là chứa nước sông Nile (Công viên Khảo cổ Pompeii). Văn khắc trên lối vào ghi rằng Numerius Popidius Celsinus đã xây lại “từ móng” đền thờ Isis “bị sập vì động đất”, và hội đồng thành phố đã nhận cậu làm thành viên dù cậu mới sáu tuổi (CIL X 846). Công viên còn cho biết Mozart đã đến thăm ngôi đền năm 1770 và nó đã gợi cảm hứng cho buổi dàn dựng đầu tiên vở Cây sáo thần năm 1791.
• Đám rước. Trong quyển 11 của Metamorphoses hay Con lừa vàng của Apuleius (thế kỷ II), Lucius, bị biến thành con lừa, cầu nguyện trên bãi biển Cenchreae, hải cảng của Corinth. Isis hiện lên từ biển: mỗi dân tộc thờ bà dưới một tên khác, bà nói, nhưng người Ai Cập “gọi ta bằng tên thật, Nữ hoàng Isis”. Hôm sau, đám rước của bà đi xuống biển: những người đã thụ pháp mặc vải lanh trắng, lắc những chiếc trống lắc (sistrum) bằng đồng, bạc và vàng, một ngọn đèn đặt trong bát vàng, và một con thuyền mới dâng lên nữ thần rồi thả ra biển để mở đầu mùa đi biển. Một tư tế mang vòng hoa hồng gắn trên chiếc sistrum; Lucius ăn hoa và trở lại làm người.

• Lễ thụ pháp. Sau mười ngày kiêng thịt và rượu, Lucius được dẫn vào nơi sâu nhất của đền lúc chiều tối. Anh không được kể những gì đã thấy, chỉ nói thế này: “Ta đã đến sát ranh giới của cái chết, ta đã bước qua ngưỡng cửa của Proserpina”, và “ta đã thấy Mặt Trời rực sáng giữa đêm khuya” (bản dịch tiếng Anh của H. E. Butler, 1910). Ở Roma, anh tiếp tục thờ Isis dưới danh hiệu “Nữ thần của Cánh đồng Mars”, gọi theo vị trí đền thờ bà ở đó.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: cuộc tìm kiếm Osiris, Isis ở Byblos, mười bốn mảnh thi thể và những ngày than khóc cùng Nephthys, những điều trang này để dành cho câu chuyện ấy.
• Horus và Set: Phiên tòa tám mươi năm: đứa trẻ được giấu ở Chemmis lớn lên đòi ngai vàng của cha, và Isis lại qua mặt Set, lần này giữa tòa.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: vào giờ thứ bảy của đêm, thuyền Mặt Trời đi tới nhờ lời phép của Isis và một “Pháp sư Cao niên”. Trong cuộn giấy cói Turin, bà quay chính sức mạnh ấy về phía Ra.
• Persephone: Hạt lựu và các mùa trong năm: Herodotus viết rằng Isis “trong tiếng Hy Lạp là Demeter”, còn Isis của Apuleius nói người Eleusis gọi bà là “nữ thần Ceres cổ xưa”. Cả hai đều là những người mẹ đi tìm, và cả hai đều có những nghi lễ bí truyền với lễ thụ pháp.

6 Nguồn Tham Khảo

• Cuộn giấy cói Turin và bia Metternich, bản dịch của E. A. Wallis Budge, Legends of the Gods: The Egyptian Texts, Edited with Translations (1912), “The Legend of Ra and Isis” và “The Legend of the Death of Horus through the Sting of a Scorpion”: Project Gutenberg
• Bảo tàng Ai Cập Turin, “Cat. 1993: Chuyện Isis và tên của Ra”: museoegizio.it
• Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, “Bia phép thuật với Horus nhỏ” (50.85): metmuseum.org
• Bia Metternich, các chuyện về Isis, bản dịch của James P. Allen, The Art of Medicine in Ancient Egypt (2005), số 52: attalus.org
• Herodotus, Lịch sử 2.59 và 2.156, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Plutarch, Về Isis và Osiris 2, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius
• Apuleius, Metamorphoses (Con lừa vàng), quyển 11, bản dịch của H. E. Butler (Oxford, 1910), tập 2: archive.org
• Procopius, Lịch sử các cuộc chiến 1.19, bản dịch của H. B. Dewing (Loeb, 1914): LacusCurtius
• E. A. Wallis Budge, The Gods of the Egyptians (1904), tập 2, tr. 202–203: archive.org
• Robert K. Ritner, The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice (Viện Đông phương học Chicago, 1993), tr. 15, 19–20, 22, 106–107, 206–207: ISAC
• Martin Bommas, “‘I Am Isis’: The Role of Speech in the Cult of Isis”, trong Jeffrey Spier và Sara E. Cole (chủ biên), Egypt and the Classical World (Bảo tàng J. Paul Getty, 2022): getty.edu
• Youri Volokhine, “In the field: religious mutations at Philae” và “A church in the temple of Isis”, trong Honouring the gods in the classical Mediterranean realm and on its fringes (Đại học Maine, 2012): univ-lemans.fr, univ-lemans.fr
• Bộ Du lịch và Cổ vật Ai Cập, “Philae”: egymonuments.gov.eg
• Trường Pháp ở Athens, “Delos: các khu đền và việc thờ cúng”: efa.gr
• Công viên Khảo cổ Pompeii, “Đền Isis”: pompeiisites.org; CIL X 846: Judaism and Rome
• Sabrina Higgins, “Divine Mothers: The Influence of Isis on the Virgin Mary in Egyptian Lactans-Iconography”, Journal of the Canadian Society for Coptic Studies 3 (2012), phần tóm tắt: Lockwood; và Embodying the Virgin (luận án tiến sĩ, Đại học Ottawa, 2015), tr. 104–107: uOttawa
• Harikleia Brecoulaki, bài điểm sách The Dawn of Christian Art in Panel Paintings and Icons của Thomas F. Mathews và Norman E. Muller (Getty, 2016), Bryn Mawr Classical Review 2018.06.03: bmcr.brynmawr.edu
• “イシス” (bách khoa Heibonsha, mục do Yakata Teisuke viết): Kotobank; “フィラエ島” (từ điển Daijisen): Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.