Con mắt của Ra: Sekhmet và cuộc hủy diệt loài người

Các nghệ nhân Ai Cập vẽ thần Mặt Trời với chiếc đĩa trên đầu và một con rắn hổ mang ngóc cổ trước trán. Người Ai Cập nói Mặt Trời là Con mắt của ngài, và Con mắt ấy là một nữ thần có ý chí riêng. Khi bị sai đi đánh kẻ thù, nàng là Sekhmet, Đấng Quyền Năng, một con sư tử cái không biết dừng tay. Khi được xoa dịu và đưa về, nàng là Hathor, nữ thần dịu dàng của âm nhạc và rượu bia. Các câu chuyện về nàng kể cơn giận của Mặt Trời từng được ngăn lại bằng bảy nghìn vò bia đỏ ra sao, và khi cơn giận ấy bỏ Ai Cập ra đi, người ta đã phải dỗ dành nó trở về thế nào.

1 Câu Chuyện

Phần kể dưới đây đi theo bản chép trong lăng mộ vua Seti I, dựa trên bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge (1912). Chúng tôi đối chiếu phần đầu với bản dịch mới hơn của Mark-Jan Nederhof (2006, sửa năm 2015), và ghi rõ chỗ hai người đọc văn bản khác nhau.

1-1 Vị Vua Già

Ra là vị thần tự sinh ra mình, và ngài trị vì khi thần linh và loài người còn sống chung với nhau. Rồi ngài già đi: “xương ngài đã thành như bạc, tay chân đã hóa vàng, tóc như đá lưu ly thật”. Loài người bắt đầu nói những lời chống lại ngài. Budge gọi đó là “những lời than phiền”; Nederhof dịch là “mưu phản”. Ra nghe thấy. Ngài cho gọi Con mắt của mình, gọi Shu và Tefnut, Geb và Nut, các vị thần cha và thần mẹ từng ở cùng ngài trong Nun, vùng nước nguyên thủy, và gọi cả Nun. Họ phải đến “một cách bí mật”, để loài người không trông thấy mà bỏ chạy.

1-2 Cuộc Họp Kín

Các vị thần đứng hai bên ngài, cúi rạp xuống đất. Ra nói với Nun: “những kẻ được tạo ra từ Con mắt của ta đang thốt lời than phiền chống lại ta.” Ngài nói sẽ không giết họ trước khi nghe các vị thần bàn. Nun đáp rằng hãy để Con mắt đi trừng phạt họ. Nhưng Ra nói loài người đã chạy trốn vào vùng đồi sa mạc, vì sợ những lời mình đã nói. Các vị thần đáp: “Hãy để Con mắt của ngài ra đi”, vì không con mắt nào chống nổi nó “khi nó lên đường trong hình dạng Hathor.”

1-3 Đấng Quyền Năng

Nữ thần ra đi và giết loài người trong sa mạc. Khi nàng trở về, Ra đón nàng, và nàng nói: “khi ta chế ngự được đàn ông và đàn bà, lòng ta thấy ngọt ngào.” Ra đáp rằng ngài sẽ chế ngự họ với tư cách là vua. Theo bản dịch của Nederhof, văn bản viết tiếp: “Thế là Sekhmet ra đời”. Tên Sekhmet nghĩa là “Đấng Quyền Năng”. Suốt đêm, nàng lội trong máu họ, đến tận Herakleopolis.

1-4 Bảy Nghìn Vò Bia

Ra cho gọi những sứ giả “chạy nhanh như gió” và sai họ đến Elephantine, ở Aswan, lấy một thứ khoáng đỏ mà văn bản gọi là didi. Nederhof dịch là “hematit”, tức đất son đỏ. Một nữ thần ở Heliopolis nghiền nó, trong khi các nữ tỳ xay lúa mạch nấu bia, và khi khuấy vào hèm, bia trông “như máu người”. Họ làm được bảy nghìn vò.

Ra cùng các vị thần đến xem bia và nói ngài sẽ che chở loài người khỏi nàng. Giữa đêm, ngài cho đổ bia ra, và đồng ruộng ngập sâu ba gang tay. Lúc rạng đông, nữ thần đến, thấy đồng ruộng ngập tràn và lấy làm thích thú. Theo lời Budge: “Nàng uống, lòng nàng hân hoan, nàng say, và không còn để ý gì đến đàn ông và đàn bà nữa.”

“Hãy đến trong bình an,” Ra nói với nàng, và gọi nàng là “đấng dịu hiền”. Trong tiếng Ai Cập, chữ này chơi chữ với tên một thị trấn ở miền tây châu thổ, nơi mà theo văn bản, những người đàn bà đẹp ra đời từ hôm ấy. Rồi Ra truyền rằng vào mỗi lễ hội của Hathor, phải ủ những vò bia “làm cho người ta ngủ”, nhiều bằng số thị nữ của ngài.

1-5 Con Bò Trời

Nhưng Ra đã mỏi mệt. Ngài nói: “Lòng ta đã quá mỏi mệt vì phải sống cùng họ”, và tay chân ngài yếu đi lần đầu tiên. Nun bảo Shu giúp ngài và bảo Nut chở ngài. Nut hóa thành một con bò cái, và Ra ngồi lên lưng nàng.

Thấy ngài ở đó, loài người van xin ngài ở lại và xin đánh kẻ thù của ngài. Mặt đất chìm trong bóng tối. Sáng ra, họ mang cung đến và bắn vào kẻ thù của Ra. Nhưng Ra nói: “Ta rời bỏ họ, và ai muốn thấy ta thì phải đi theo ta.” Trên trời, ngài tạo ra Cánh đồng Bình an và Cánh đồng Lau sậy, theo cách gọi của Budge, cùng các vì sao. Nut run rẩy vì độ cao, nên Ra tạo ra những cột chống trời và đặt Shu bên dưới để đỡ nàng.

Rồi Ra bảo Geb, thần đất, canh chừng loài rắn, và chọn Thoth làm người thay mặt mình: thế là “thần Mặt Trăng (Aah) của Thoth” ra đời. Cuốn sách kết thúc bằng lời dặn cho người đọc nó. Người ấy phải mặc áo mới, đi dép trắng, vẽ hình Maat bằng màu xanh lục lên lưỡi, và khi ấy người ấy “sẽ như Ra vào ngày ngài ra đời”.

1-6 Nữ Thần Bỏ Đi

Một câu chuyện khác kể Con mắt rời bỏ Ai Cập. Bản kể đầy đủ nhất là Thần thoại về Con mắt Mặt Trời viết bằng chữ Demotic (giấy cói Leiden I 384), đã mất phần đầu. Chúng tôi theo bản tiếng Anh mà attalus.org biên soạn từ các bản dịch hiện đại.

Nữ thần, ở đây là Tefnut, con gái của Ra, đã giận dữ bỏ Ai Cập xuống phương nam, đến Nubia, sống như một “con mèo Nubia” hoang dã. Vắng nàng, Ai Cập lặng ngắt: “Niềm vui đã ra đi cùng nàng; cơn say đã hết và bị lãng quên”. Vì thế một con khỉ đầu chó nhỏ, một “khỉ-chó”, đi đón nàng; đó là con vật thiêng của Thoth: Vị thần đầu cò quăm của chữ viết và Mặt Trăng. Nó ca ngợi nàng, tranh luận với nàng và kể cho nàng nghe những truyện ngụ ngôn, trong đó có truyện sư tử và con chuột, cũng là một truyện của Aesop.

Có lúc nàng khóc. Có lúc nàng hóa thành con sư tử cái giận dữ, “mặt sáng rực như đĩa mặt trời”, và con khỉ nhỏ co rúm lại vì khiếp sợ. Rồi nàng nguôi giận và quay mặt về phía Ai Cập. Nàng về qua Thebes và Memphis, dọc đường có lễ hội, và Ra khen ngợi con khỉ “như Thoth, vị thần ba lần vĩ đại”. Trong các đền thời Ptolemy, như Barbara Richter tóm lược, Shu và Thoth đưa nàng về, và ở Philae nàng tắm trong dòng nước thiêng rồi trở thành một người phụ nữ xinh đẹp.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Kim Tự Tháp. Câu 405 coi nhà vua là “Con mắt ấy của ngài”, tức Con mắt của Ra, “ở trên cặp sừng của Hathor”, còn câu 689 đặt Con mắt của Horus “trên trán của Ra” (theo bản dịch của Barbara Richter).
• Văn tự Quan tài. Ở câu thần chú 76, Shu nói Atum từng sai “Con mắt Duy nhất” đi tìm chàng và em gái Tefnut. Ở câu 890, người nói là “kẻ đã đi tìm nàng ở nơi xa” (cả hai theo trích dẫn của Richter).
• Sách về con Bò trời. Bản chép cổ nhất được biết đến, không trọn vẹn, nằm ở mặt trong vách trái và vách sau của điện thờ thếp vàng ngoài cùng của Tutankhamun. Những bản đầy đủ hơn phủ kín tường một căn phòng cạnh phòng đặt quan tài trong lăng mộ các vua Seti I, Ramesses II và Ramesses III; lăng Ramesses VI có một bản rút gọn trong một hốc tường, và một đoạn trích trên giấy cói từ Deir el-Medina hiện ở Turin (Andrew Fulton). Trong căn phòng của Seti I, con bò được vẽ trên bức tường đối diện cửa, bụng có hàng sao, bên dưới là hai con thuyền Mặt Trời, và Shu đỡ nó lên (Budge).
• Quyển sách của cái chết, chương 167. Thoth được Ra sai đi tìm Con mắt, mang nó về và xoa dịu nó (giấy cói Nebseni, theo Richter dẫn từ C. J. Bleeker).
• Lịch Cairo (giấy cói Cairo 86637, khoảng 1244–1163 TCN), một cuốn lịch ngày lành ngày dữ, ghi “ngày của những đao phủ của Sekhmet” (bản dịch của A. Bakir, theo trích dẫn của Lauri Jetsu và Sebastian Porceddu).
• Giấy cói Bremner-Rhind (Bảo tàng Anh, EA 10188), khoảng năm 305 TCN. Khi Con mắt trở về cùng Shu và Tefnut, nó thấy một con mắt khác đã mọc vào chỗ của mình và nổi giận, rồi đấng sáng tạo đặt nó lên mặt mình (xem Atum: Cuộc sáng thế ở Heliopolis).
• Giấy cói Leiden I 384, chữ Demotic, tìm thấy ở Thebes. Wilhelm Spiegelberg, người công bố nó năm 1917, xác định nét chữ thuộc khoảng thế kỷ I đến III. Còn có mảnh của những bản chép khác, và một cuộn giấy cói thế kỷ III ở London (P. BM 274) giữ những mảnh của một bản dịch tiếng Hy Lạp.
• Tường đền. Richter tìm thấy dấu vết của Nữ thần Phương xa trong ít nhất hai mươi hai ngôi đền thời Ptolemy, từ Bubastis ở châu thổ đến el-Dakka ở Nubia.

3 Những Dị Bản

• Hathor hay Sekhmet? Con mắt ra đi “trong hình dạng Hathor”. Sekhmet chỉ xuất hiện sau cuộc tàn sát, khi Ra nói ngài sẽ chế ngự (sekhem) họ: tên nàng được tạo từ chữ ấy. Năm 1912, Budge đọc câu này là “Sekhet của lễ vật lội trong máu họ suốt đêm”.
• Cây khoai ma hay đất son? Budge theo Brugsch, hiểu thứ quả ông gọi là tataat là “cây khoai ma” (mandrake), và đọc rằng người ủ bia đổ thêm “một ít máu của đàn ông và đàn bà”. Trong bản của Nederhof, bia chỉ trông như máu nhờ hematit, và Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu cũng mô tả đó là bia “trộn đất son đỏ”.
• Cái gì bị ngập? Ở Budge, “đồng cỏ của Bốn Phương Trời ngập đầy bia”. Ở Nederhof, đồng ruộng ngập “cao ba gang tay”.
• Nữ thần nào bỏ đi, và ai đón nàng về? Trong giấy cói Leiden, đó là Tefnut, “con mèo Nubia”, mà con khỉ còn gọi là “Shesmetet-Sekhmet” khi nàng nổi giận. Spiegelberg coi con khỉ chính là Thoth; attalus.org ghi rằng đôi khi nó được coi là con trai của Thoth. Trong các đền thời Ptolemy, Shu đi cùng Thoth, còn ở thị trấn This, thần Onuris đưa sư tử cái Mehyt về. Tên Ai Cập của Onuris, Iniheret, nghĩa là “Đấng đã đưa người ở xa trở về” (Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu).
• Câu chuyện có nghĩa gì? Richter tập hợp các cách đọc. Leitz gắn bia đỏ với mùa nước sông Nile cạn, khi dòng sông ngả màu nâu đỏ và dịch bệnh lan rộng; Junker và Spiegelberg đặt lễ hội đón nàng trở về vào ngày hạ chí; Bleeker thấy ở đó một lần nhật thực, còn Goebs thấy cảnh mặt trời mọc.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Uraeus. Con rắn hổ mang trên trán các vua và các thần là nữ thần Wadjet, và thần thoại gắn nó với Con mắt của Ra, Con mắt của Horus và vương miện Hạ Ai Cập. Hathor, Bastet, Sekhmet và Tefnut đều gắn với nó (Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu).
• Gây bệnh và chữa bệnh. Những mũi tên và hơi thở thiêu đốt của Sekhmet mang bệnh tật đến, nên nàng cũng là nữ thần có thể đẩy bệnh đi. Tư tế của nàng phải dùng phép thuật xua đuổi “những con quỷ mang bệnh” (Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu).
• Sư tử cái và mèo. Về sau Bastet dần tượng trưng cho mặt hiền hòa của nữ thần sư tử cái, còn Sekhmet cho mặt hoang dại; Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu xếp điều này vào thời Trung Vương quốc, nhưng Bastet chỉ xuất hiện dưới hình mèo muộn hơn (xem Bastet: Nữ thần mèo).
• Hàng trăm pho tượng. Vua Amenhotep III (khoảng 1390–1352 TCN) dâng hàng trăm tượng Sekhmet bằng đá granodiorite trong đền tang lễ của ông ở Thebes, và nhiều tượng về sau được chuyển qua sông đến đền thờ Mut ở Karnak (Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland). Có người cho rằng số tượng vượt quá 730, và Jean Yoyotte xem chúng là một nghi lễ xoa dịu nữ thần được tạc vào đá. Vào thời Amarna, tên nhà vua bị đục khỏi bệ tượng, rồi được khắc lại; về sau phần lớn tượng bị cố ý đập phá, nhất là ở đầu và tay (Simon Connor). Những nhóm tượng lớn nhất nay ở Turin, London, Paris, Berlin, New York và Cairo.
• Sảnh say sưa. Tại đền thờ Mut, đoàn khảo cổ của Betsy Bryan tìm thấy những khúc cột của một “sảnh/hiên cột của sự say sưa” mà nữ hoàng Hatshepsut xây cho nữ thần. Lễ say sưa vào ngày 20 tháng thứ nhất đã được ghi trong một cuộn giấy cói thời Trung Vương quốc từ Illahun. Một cuốn lịch lễ hội thời Ptolemy của ngôi đền ghi việc rót cho nàng bia nhuộm didi “để xoa dịu lòng nàng trong cơn giận”, và Dendera cũng có Lễ hội Say sưa riêng của Hathor.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: vị Ra cưỡi lưng bò rời mặt đất ở đây chính là vị thần đêm nào cũng đi thuyền qua cõi âm ở đó, và giấy cói Bremner-Rhind chép cả những câu thần chú chống con rắn lẫn chuyện Con mắt nổi giận.
• Horus và Set: Phiên tòa tám mươi năm: Con mắt kia, con mắt Horus bị Set lấy mất. Có dị bản kể Thoth chữa lành nó, có dị bản kể Hathor, và một cuộn giấy cói ở châu thổ kể Bastet lấy lại nó từ tay Set (xem Bastet ở dưới).
• Bastet: Nữ thần sư tử cái hóa thành mèo: con mèo hiền hòa bên cạnh sư tử cái Sekhmet. Một lời chú trong giấy cói Leiden gọi Con mắt là “Sekhmet-Bastet”.
• Kali: Nữ thần đen sinh ra từ cơn giận: ở Ấn Độ cũng có một nữ thần uống máu giữa trận chiến, và trong câu chuyện kể vào dịp lễ Kali Puja, cơn cuồng nộ của bà chỉ dừng lại khi Shiva nằm xuống dưới chân bà. Đây là chủ đề chung; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì thế.

6 Nguồn Tham Khảo

• Sách về con Bò trời, bản chép trong lăng mộ vua Seti I (văn bản của Lefébure), và chuyện sáng thế trong giấy cói Bremner-Rhind, bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge, Legends of the Gods (1912): Project Gutenberg
• “The myth of the Destruction of Mankind”, phiên âm và bản dịch tiếng Anh của Mark-Jan Nederhof (2006, sửa năm 2015), theo văn bản trong A. de Buck, Egyptian Readingbook (1948): Đại học St Andrews
• The Myth of the Solar Eye (giấy cói Leiden I 384), bản tiếng Anh biên soạn từ các bản dịch hiện đại: attalus.org
• Wilhelm Spiegelberg, Der ägyptische Mythus vom Sonnenauge (der Papyrus der Tierfabeln, “Kufi”) (1917): archive.org
• Barbara A. Richter, “On the Heels of the Wandering Goddess: The Myth and the Festival at the Temples of the Wadi el-Hallel and Dendera”, trong kỷ yếu Hội thảo Đền thờ Ai Cập học lần thứ 8, Monika Dolińska và Rolf Gundlach biên tập (2010): barbararichter.com
• Andrew Fulton, “The Book of the Heavenly Cow”, Ancient Egypt số 137 (2022): The Past
• Betsy M. Bryan, “Hatshepsut and Cultic Revelries in the New Kingdom”, trong José M. Galán, Betsy M. Bryan và Peter F. Dorman (biên tập), Creativity and Innovation in the Reign of Hatshepsut (Viện Đông phương học, Đại học Chicago, 2014), tr. 93–123: ISAC
• Bảo tàng Ai Cập Toàn cầu (CIPEG), các mục từ “Eye of Horus”, “Udjat-eye”, “Uraeus”, “Hathor”, “Sakhmet” và “Onuris”: Eye of Horus, Sakhmet
• Simon Connor, “The Statues of Sekhmet: ‘Mistress of Dread’”, Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ tại Ai Cập (ARCE): arce.org
• Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, “Head of Sekhmet” (1916.2011): clevelandart.org
• Plutarch, Về Isis và Osiris 55, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius
• Lauri Jetsu và Sebastian Porceddu, “Shifting Milestones of Natural Sciences: The Ancient Egyptian Discovery of Algol’s Period Confirmed”, PLOS ONE (2015), trích Lịch Cairo theo bản dịch của A. Bakir (1966): PLOS ONE

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.