Kali: Nữ thần đen sinh ra từ cơn giận

Vào đêm tối nhất của mùa thu, đêm trăng non tháng Kartik, Kolkata thờ một nữ thần còn đen hơn thế. Da bà đen hoặc xanh thẫm, lưỡi thè ra, và một bàn chân đặt trên mình Shiva. Thế nhưng câu chuyện cổ nhất về bà không hề nói đến Shiva nằm dưới chân bà. Đó là một trận chiến, trong đó bà vọt ra từ cơn giận của một nữ thần khác và chiến đấu cho các vị thần.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Devī Māhātmya, chương 5 đến 10, tức các chương 85 đến 90 của Mārkaṇḍeya Purāṇa, qua bản dịch tiếng Anh năm 1904 của F. Eden Pargiter. Cũng như chuyện quỷ trâu Mahiṣa, đạo sĩ Medhas kể chuyện này cho một vị vua vừa mất nước.

1-1 Nữ Thần Trên Núi

Hai anh em asura Śumbha và Niśumbha cướp của Indra cả ba cõi lẫn phần lễ vật của ông, rồi chiếm quyền cai quản của Mặt Trời và Mặt Trăng, của Kubera, Yama và Varuṇa, của Vāyu và Agni. Các vị thần nhớ lời nữ thần đã hứa sẽ đến bất cứ khi nào họ nghĩ đến bà, bèn lên dãy Himalaya hát một bài tụng ca.

Pārvatī đến đó để tắm trên sông Hằng và hỏi các vị thần đang ca ngợi ai. Một nữ thần bước ra từ thân thể bà và đáp rằng bài tụng ca ấy là dành cho mình. Vì nữ thần này, Ambikā, bước ra từ “cái vỏ” (kośa) của thân thể Pārvatī, bà được gọi là Kauśikī. Còn Pārvatī, sau khi Ambikā rời khỏi mình, thì hóa thành màu đen. Văn bản nói bà “nổi danh với tên Kālikā”, và bà chọn ngọn núi làm nơi ở.

Hai gia nhân của các vua asura, Caṇḍa và Muṇḍa, trông thấy Ambikā liền tâu với Śumbha về một mỹ nhân chưa ai từng thấy. Chúng bảo vua đã có mọi báu vật của ba cõi, sao không lấy nốt báu vật này? Śumbha sai sứ đến hỏi bà làm vợ mình hoặc em mình. Bà mỉm cười, đáp rằng xưa kia “vì trí hiểu biết còn non nớt” bà đã thề chỉ lấy người nào đánh thắng mình trong trận chiến. Śumbha sai tướng Dhūmralocana đi túm tóc lôi bà về, và Ambikā “chỉ bằng một tiếng thét đã thiêu hắn thành tro”. Bấy giờ Śumbha sai Caṇḍa và Muṇḍa dẫn quân đến.

1-2 Từ Vầng Trán

Bọn asura thấy bà “khẽ mỉm cười, ngồi trên lưng sư tử, trên một đỉnh vàng khổng lồ” của ngọn núi. Kẻ thì lao tới định bắt bà, kẻ thì giương cung, tuốt gươm áp sát. Cơn giận của Ambikā dâng lên, và “gương mặt bà bấy giờ đen lại như mực”. Từ vầng trán “nhăn lại vì cau có” của bà, Kali vọt ra. Bà cầm gươm và thòng lọng, một cây gậy đầu lâu, đeo một vòng đầu lâu và khoác da hổ, thịt da khô quắt. Miệng bà rộng hoác, lưỡi thè dài, đôi mắt đỏ trũng sâu, và tiếng gầm của bà vang khắp bầu trời.

Bà lao vào đạo quân và nuốt chửng nó: voi cùng người cưỡi và chuông, ngựa cùng chiến binh, xe cùng người đánh xe, tất cả bị nghiền giữa hàm răng bà. Caṇḍa xông vào bà, còn Muṇḍa trút xuống bà những trận mưa tên và hàng nghìn chiếc đĩa. Những chiếc đĩa biến vào gương mặt bà “như vô số vầng mặt trời lọt vào thân một đám mây giông”. Kali bật cười. Bà túm tóc Caṇḍa, dùng gươm chém đầu hắn, rồi hạ luôn Muṇḍa. Phần quân còn lại bỏ chạy.

Kali mang hai chiếc đầu đến trước Caṇḍikā, vừa cười vang vừa nói: “Thiếp đã mang đến cho Người Caṇḍa và Muṇḍa, hai con thú lớn; còn Śumbha và Niśumbha thì chính Người sẽ giết trong cuộc tế lễ là trận chiến này.” Caṇḍikā đáp lại bằng một câu chơi chữ mà Pargiter gọi là “một câu nói dí dỏm”: vì đã mang Caṇḍa và Muṇḍa đến, bà sẽ được thế gian biết đến với tên Chamunda (Cāmuṇḍā).

1-3 Các Mẹ

Śumbha tung hết mọi đạo quân ra trận. Bấy giờ, “vì phúc lành của các vị bất tử dũng mãnh như sư tử”, năng lượng (śakti) của các vị thần rời khỏi thân thể họ mà đến với Caṇḍikā, mỗi người mang đúng hình dáng, trang sức và vật cưỡi của vị thần mình. Năng lượng của Brahmā ngồi cỗ xe thiên nga kéo, cầm chuỗi hạt và bình nước. Năng lượng của Shiva cưỡi bò, cầm đinh ba, cài vầng trăng khuyết. Năng lượng của Skanda cưỡi công, cầm giáo, còn năng lượng của Vishnu cưỡi Garuda, tay cầm tù và, đĩa, chùy và cung. Năng lượng của thần lợn rừng mang hình lợn rừng, năng lượng của thần người sư tử có chiếc bờm làm tung tóe các vì sao, và năng lượng của Indra cưỡi voi, cầm lưỡi tầm sét. Văn bản gọi họ là đoàn các Mẹ.

Từ chính thân thể Caṇḍikā lại bước ra năng lượng của bà, đáng sợ hơn tất cả, “tru lên như trăm con chó rừng”, và bà sai chính Shiva làm sứ giả đến chỗ bọn asura. Hãy trả ba cõi cho Indra và lễ vật cho các vị thần, ông phải bảo chúng, và “hãy xuống Pātāla nếu còn muốn sống”. Vì thế bà được gọi là Śivadūtī, “người có Shiva làm sứ giả”. Bọn asura chọn giao chiến.

1-4 Raktabija

Rồi đại asura Raktabija, “hạt giống máu”, xuất hiện. Hễ một giọt máu của hắn rơi xuống đất là từ mặt đất đứng dậy một asura cao lớn và mạnh như hắn. Mỗi vết thương các Mẹ gây cho hắn, bằng lưỡi tầm sét, đĩa, giáo, gươm và đinh ba, lại làm hắn sinh sôi thêm, cho đến khi “cả thế gian” đầy những kẻ như hắn và các vị thần kinh hãi.

Caṇḍikā bảo Kali: “Hỡi Cāmuṇḍā! Hãy há miệng thật rộng.” Bà phải đón lấy những giọt máu, cùng những asura sinh ra từ chúng, trước khi chúng chạm đất: “như vậy tên Daitya này sẽ cạn máu mà bị diệt”. Kali làm theo. Caṇḍikā đánh hắn bằng lao, tầm sét, tên, gươm và giáo, còn Chamunda uống hết những gì chảy ra, cho đến khi Raktabija ngã xuống, “không còn giọt máu”. Các Mẹ cất bước nhảy múa.

1-5 Một Mình

Ở chương 9, Niśumbha ngã xuống. Đến chương 10, Śumbha mỉa mai nữ thần, gọi bà là Durgā: bà kiêu ngạo chiến đấu “nhờ cậy sức mạnh của các nữ thần khác”. Bà đáp: “Trên thế gian này chỉ có một mình ta; ngoài ta ra còn nữ thần nào khác?” Brahmāṇī và các nữ thần khác thu về trong bà, và bà một mình giao chiến với Śumbha rồi giết hắn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Ý nghĩa của từ. Theo từ điển Phạn–Anh của Monier-Williams (1899), kālī là dạng giống cái của kāla, “màu đen, màu tối”, và cũng là tên của “một hình dạng của Durgā”. Trong các cách dùng, từ điển dẫn Muṇḍaka Upaniṣad (1.2.4), nơi từ này gọi tên một ngọn lửa tế: theo bản dịch năm 1884 của Max Müller, “Kâlî (đen), Karâlî (khủng khiếp), Manogavâ (nhanh như ý nghĩ)” cùng bốn cái tên nữa “được gọi là bảy lưỡi (của lửa)”. Một từ kāla khác có nghĩa là “thời gian”, và những lời giải thích tên bà thường gắn hai nghĩa với nhau, nhưng từ điển ghi chúng là hai từ riêng. Bà cũng không phải là kali với nguyên âm i ngắn: mặt thua của con súc sắc, và tên của thời đại cuối cùng, tồi tệ nhất của thế gian.
• Devī Māhātmya là một bài thơ mười ba chương, tức các chương 81 đến 93 của Mārkaṇḍeya Purāṇa, được Pargiter cho là “rất có thể” soạn vào thế kỷ V hoặc VI. Kālikā xuất hiện ở chương 85 (chương 5 của bài thơ), còn Kali và Chamunda ở các chương 87 và 88. Pargiter ghi nhận rằng Kali “được coi là một nữ thần riêng, phát ra từ trán Caṇḍikā”, và ông nghi ngờ câu chơi chữ về Chamunda: “những lối giải nghĩa từ nguyên tưởng tượng rất phổ biến trong bộ Purāṇa này”.
  • Văn bản tiếng Phạn trên GRETIL gọi bà là karālavadanā, “có gương mặt khủng khiếp”, và naramālāvibhūṣaṇā. Pargiter dịch từ sau là “được trang sức bằng một vòng đầu lâu”; dịch sát chữ thì là “được trang sức bằng một vòng hoa người” (chúng tôi dịch).
• Những tên gọi u tối của nữ thần. Ở chương đầu, Brahmā ca ngợi chính nữ thần là “Đêm hủy diệt thế gian, Đêm lớn, và Đêm mê lầm”. Trong bài tụng ca ở chương 91 (chương 11 của bài thơ), các vị thần chào bà là Chamunda “được trang sức bằng vòng đầu” và là Bhadrakālī, và cầu xin cây đinh ba của bà “che chở chúng con khỏi sợ hãi”.
• Mahābhārata. Trong ấn bản Calcutta mà Pargiter dẫn, Durga đã được gọi là Mahākālī, Bhadrakālī và Kālī, “không hề phân biệt”. Ở đó Kālī là một trong những tên gọi của nữ thần.

3 Những Dị Bản

• Kali từ đâu đến? Cùng một bài thơ đưa ra hai câu trả lời. Ở chương 5, chính Pārvatī hóa đen khi Ambikā rời khỏi thân thể bà, và được gọi là Kālikā. Ở chương 7, Kali vọt ra từ trán Ambikā giữa lúc giao tranh.
• Một nữ thần hay hai? Ở chương 10, nữ thần nói ngoài bà không còn nữ thần nào khác. Trong mục từ của Kamimura cho bộ Sekai daihyakka jiten của Nhật, Kali “được cho là” tên gọi của Durga, vợ thần Shiva, khi mang hình tướng đáng sợ, “nhưng ban đầu dường như là một vị thần riêng” (chúng tôi dịch).
• Vì sao bà thè lưỡi? Trong Devī Māhātmya, lưỡi bà thè ra ngay từ khi bà xuất hiện, trước khi Raktabija bước vào câu chuyện.
  • Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland đọc chiếc lưỡi trong một bức tranh Pahari khoảng năm 1740 là dấu hiệu “khả năng đón lấy máu trước khi nó chạm đất”. Năm 1836, William Sleeman, người viết về bọn Thug (mục 4), ghi lại cách những người Hindu khác kể về cái chết của Raktabija: “bà dùng chiếc lưỡi khổng lồ liếm sạch chúng”.
  • Câu chuyện kể trong dịp Kali Puja thì khác. Theo lời Bộ Du lịch Ấn Độ, các vị thần cầu xin Shiva ngăn cơn cuồng nộ của Kali, và ông nằm xuống dưới chân bà. Nhận ra điều mình đã làm, bà dừng lại, lưỡi thè ra “vì kinh ngạc”. Có những lời kể khác nói bà cắn lưỡi vì hối lỗi (Outlook) hoặc thè lưỡi vì ngượng (Arts Illustrated).
• Shiva dưới chân bà. Devī Māhātmya không có cảnh này: ở đó Shiva là sứ giả của nữ thần.
  • Trong loạt tranh “Tantric Devi” vẽ ở Basohli thuộc vùng đồi Punjab (khoảng 1660–70), câu kệ đi kèm nữ thần Bhadrakālī quán tưởng bà “đứng trên một xác chết” (Smithsonian, 1999).
  • Trong một bức tranh Pahari khoảng năm 1810 ở Cleveland, Kali quỳ trên Shiva, người nằm “như một xác chết (shava)”: năng lượng thì động, nguyên lý nam thì tĩnh. Trong những bức tranh Kalighat bán ở Kolkata khoảng năm 1890, bà đứng trên ông.
• Raktabija của bọn thắt cổ. Cuốn từ vựng tiếng lóng của bọn Thug do Sleeman soạn (1836) ghi lại phiên bản của chính họ. Nữ thần chém mãi một con quỷ mà mỗi giọt máu lại sinh ra một con khác, đến nỗi kiệt sức. Bà bèn lấy mồ hôi nặn ra hai người đàn ông, trao cho mỗi người một chiếc khăn tay để giết lũ quỷ mà không để rơi một giọt máu. Bà cho họ giữ những chiếc khăn ấy “làm công cụ cho một nghề”, bọn Thug kể.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Kalighat. Ngôi đền ở Kolkata được kể là một trong 51 Shakti Peeth, và người ta tin rằng ngón chân phải của Sati đã rơi xuống đây. Theo Bộ Du lịch Ấn Độ, tòa đền hiện nay hoàn thành khoảng năm 1809 nhờ sự bảo trợ của dòng họ Sabarna Roy Chowdhury, và pho tượng có ba mắt, bốn tay, chiếc lưỡi bằng vàng. Các họa sĩ quanh đền bán tranh vẽ bà cho khách hành hương. Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland có một bức khoảng năm 1890, trong đó hai bàn tay bà làm “cử chỉ che chở và ban phúc”.
• Ramprasad Sen (1718–1775), sinh ở Kumarhati gần Halisahar, hát dâng Kali như dâng Mẹ mình. Edward Thompson, người dịch những bài ca của ông năm 1923, nhận thấy người Bengal nghĩ về Thượng đế như một người Mẹ, “nhưng, như những bài ca của Ramprasad cho thấy”, với cả nỗi sợ. Truyền thống xưa kể rằng Ramprasad qua đời khi đang hát dâng Kali. Nhà sử học Dineshchandra Sen thì kể với Thompson rằng ông chết đuối vào ngày Kali Puja, khi đi theo pho tượng đất sét xuống sông Hằng trong cơn xuất thần.
• Dakshineswar. Ngày 31 tháng 5 năm 1855, góa phụ Rani Rashmoni khánh thành một ngôi đền chín ngọn tháp thờ Kali bên sông Hooghly, phía bắc Kolkata, nơi nữ thần được thờ với tên Bhavatarini. (Max Müller ghi năm 1853.) Người làm tư tế là Ramkumar, và khi ông ngã bệnh, người em út Ramakrishna thay anh đảm nhận việc thờ phụng. “Từ đó ông bắt đầu coi pho tượng nữ thần Kali là mẹ mình và là mẹ của vũ trụ,” Max Müller viết, và ông cầu nguyện với bà “như đứa con với mẹ”.
• Kali Puja rơi vào đêm trăng non tháng Kartik, tức tháng Mười hoặc tháng Mười Một, và nửa đêm là giờ thiêng. Tín đồ dâng hoa dâm bụt đỏ, thiền suốt đêm, rồi các pho tượng đất sét được thả xuống sông hồ.

• Hình ảnh thời thuộc địa. Vào thập niên 1830, đại úy William Sleeman và toàn quyền Lord William Bentinck ra tay diệt bọn Thug, những băng nhóm được cho là chuyên thắt cổ khách đi đường. Năm 1836, Sleeman viết rằng tên Thug nào cũng tin mình giết người theo lệnh của “Nữ thần Devee, Durga, Kalee hay Bhawanee, gọi tên nào cũng được”.
  • Cuốn tiểu thuyết Confessions of a Thug (1839) của Philip Meadows Taylor đưa câu chuyện sang nước Anh, và các bộ phim từ The Stranglers of Bombay (1960) đến Indiana Jones and the Temple of Doom giữ cho nó sống mãi (NPR, 2013). Bảo tàng Cleveland ghi nhận những bức tranh Kali ở Kalighat, vốn cũng được bán cho khách Anh, “hợp với trí tưởng tượng thuộc địa và văn hóa đại chúng thời Victoria”.
  • Giới sử học ngày nay đọc kho tư liệu ấy một cách thận trọng. Theo phần tóm lược của sử gia người Ý Francesco Benigno, Kim A. Wagner nhận thấy các hồ sơ tòa án những năm 1809–1812 mô tả tội ác mà không có các yếu tố tôn giáo mà Sleeman nhấn mạnh, và bọn Thug gồm cả người Hindu lẫn người Hồi giáo. Wagner kết luận rằng lời giải thích của chính quyền thuộc địa định hình trong thập niên 1830 “phần lớn là một sự mô tả sai lệch”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Durga và Mahishasura: Nữ thần và con quỷ trâu: trận chiến thứ nhất của cùng bài thơ. Nữ thần đã giết Mahiṣa trở lại để đánh Śumbha và Niśumbha, và Kali vọt ra từ trán bà. Ngay từ năm 1904, Pargiter đã gọi bài thơ là “sách gối đầu của những người thờ Kali”.
• Shiva: Thần hủy diệt và vua của điệu múa: trong Devī Māhātmya, Shiva mang lời của nữ thần đến bọn asura. Trong hình tượng được thờ ở Bengal, ông nằm dưới chân Kali.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: sứ giả của Śumbha khoe rằng con ngựa Uccaiḥśravas, “xuất hiện khi khuấy biển sữa”, nay thuộc về chủ hắn. Những gì các vị thần giành được từ biển cả đã lọt vào tay bọn asura.
• Morrígan: Nữ hoàng bóng ma của chiến trận: một nữ thần chiến tranh khác cũng hay bị gọi là nữ thần của cái chết, trong khi các văn bản giao cho bà nhiều việc hơn cái nhãn ấy. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai nữ thần; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Con mắt của Ra: Sekhmet và cuộc hủy diệt loài người: ở Ai Cập cũng có một nữ thần mà cuộc tàn sát phải được chặn lại: Con mắt của Ra, trong hình dạng Sekhmet, chỉ dịu xuống khi uống bảy nghìn vò bia nhuộm đỏ như máu. Đây là chủ đề chung; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì thế.

6 Nguồn Tham Khảo

• Devī Māhātmya (Mārkaṇḍeya Purāṇa 81–93), văn bản tiếng Phạn: GRETIL
• F. Eden Pargiter (dịch), The Markandeya Purana (Hội Á châu, Calcutta, 1904), các chương 81 và 85–91, kèm phần dẫn nhập: archive.org
• Muṇḍaka Upaniṣad 1.2.4, F. Max Müller (dịch), The Upanishads, phần 2 (Sacred Books of the East, tập 15, 1884): Wikisource
• Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899), các mục “kāla”, “kālī” và “kali”: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries
• Edward J. Thompson và Arthur Marshman Spencer (dịch), Bengali Religious Lyrics, Śākta (Association Press, Calcutta; Oxford University Press, 1923), phần dẫn nhập và các bài XXIX, LVIII: archive.org
• F. Max Müller, Râmakrishna: His Life and Sayings (Charles Scribner’s Sons, New York, 1899), tr. 35–37: archive.org
• W. H. Sleeman, Ramaseeana, or a Vocabulary of the Peculiar Language Used by the Thugs (Military Orphan Press, Calcutta, 1836), tr. 7 và mục “Rukut Beej Dana”, tr. 127–129: archive.org
• Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, “Kali attacking Nisumbha” (1968.44), “Kali on Shiva, from a Tantric Devi Series” (2014.650) và “Leaf from a Kalighat album: The Goddess Kali; Kali Standing on Shiva” (2003.110): clevelandart.org, clevelandart.org, clevelandart.org
• Phòng trưng bày Arthur M. Sackler, Viện Smithsonian, Devi: The Great Goddess (triển lãm trực tuyến, 1999), “Bhadrakali, Destroyer of the Universe”: web.archive.org
• Bộ Du lịch Ấn Độ, “Kalighat Temple”, “Dakshineswar Kali Temple” và “Kali Puja”: Incredible India, Incredible India, Incredible India; trang chính thức của đền Dakshineswar: dakshineswarkalitemple.org
• Francesco Benigno, “Il ritorno dei Thugs. Ancora su trasformazioni discorsive e identità sociali”, Storica, số 50: Đại học Bologna
• Lakshmi Gandhi, “What A Thug’s Life Looked Like In 19th Century India”, NPR Code Switch, 18/11/2013: npr.org
• K. Karthik Venkatesh, “The Different Images Of Goddess Kali Through The Eyes Of Bengali Identities”, Outlook, 15/7/2022: outlookindia.com; Suzanne McNeill, “A Tale of Two Kalis”, Arts Illustrated, 7/5/2020: artsillustrated.in
• Kamimura Katsuhiko, “カーリー”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.