Dashavatara: Mười hóa thân của Vishnu

Khi thế giới lâm nguy, Vishnu không sai ai đi cứu. Ông tự mình giáng xuống: làm một con cá, một con rùa, một con lợn rừng, một người mang mặt sư tử, một chú lùn. Mỗi lần như thế là một avatāra, nghĩa là “sự giáng xuống”; tiếng Anh mượn chữ này thành “avatar”.

1 Câu Chuyện

Không có văn bản nào kể đủ cả mười. Chúng tôi theo thứ tự của bài thánh ca mở đầu Gītagovinda của Jayadeva, và với mỗi hóa thân thì theo văn bản kể đầy đủ nhất, phần lớn là Bhāgavata Purāṇa (nguyên văn tiếng Phạn trên GRETIL; chúng tôi tự dịch).

1-1 Matsya, Con Cá

Theo Bhāgavata (8.24), vào cuối một thời đại trước của thế giới, Brahmā ngủ thiếp đi, và quỷ Hayagriva đánh cắp các kinh Veda rơi ra từ miệng ông. Vishnu hóa thành một con cá nhỏ.

Vị vua hiền triết Satyavrata, chúa xứ Dravida, đang dâng nước bên sông Kritamala thì con cá lọt vào lòng bàn tay ông, van xin đừng thả nó lại giữa những loài ăn thịt đồng loại. Ông mang nó về trong bình nước. Chỉ một đêm, cá đã lớn hơn cái bình; rồi lớn hơn một chậu lớn, một cái ao, một cái hồ. Khi ông thả nó ra biển, nó than rằng thủy quái sẽ ăn thịt nó, và nhà vua hiểu ra: “Hẳn ngài chính là Hari, là Nārāyaṇa.”

Con cá báo rằng bảy ngày nữa ba cõi sẽ chìm vào biển hủy diệt. Một con thuyền lớn sẽ đến: ông phải lên thuyền cùng bảy vị hiền triết, mang theo mọi loài thảo dược và mọi hạt giống, rồi dùng một con rắn lớn làm dây buộc thuyền vào sừng cá. Nước dâng, thuyền đến, và một con cá vàng có một sừng hiện ra. Suốt đêm dài của Brahmā, cá kéo thuyền đi và giảng đạo cho nhà vua. Rồi cá giết Hayagriva, trả lại kinh Veda, và Satyavrata trở thành Manu Vaivasvata, vị Manu của thời đại chúng ta.

Hóa thân thứ hai, Kurma, con rùa đã đội núi Mandara trên lưng khi thần linh và asura khuấy biển, có một bài riêng (mục 5).

1-2 Varaha, Con Lợn Rừng

Có lần chính mặt đất chìm xuống đáy nước (3.13). Khi Brahmā còn đang nghĩ cách nâng đất lên, một con lợn rừng chỉ bằng ngón tay cái chui ra từ lỗ mũi ông. Chớp mắt nó đã to bằng con voi, rồi bằng cả một khối núi đá, và Brahmā biết đó là Chúa tể của lễ tế. Con lợn rống lên, đánh hơi theo dấu đất, lặn xuống và tìm thấy đất dưới đáy vực sâu. Nó trồi lên với mặt đất trên răng nanh, “như một bông sen còn nguyên lá trên ngà của con voi chúa vừa bước lên khỏi nước”. Một con quỷ cầm chùy chặn đường, và con lợn giết hắn. Ở chỗ khác, Bhāgavata gọi tên hắn: Hiranyaksha.

1-3 Narasimha, Người Sư Tử

Anh của Hiranyaksha là Hiranyakashipu khổ tu đến khi được Brahmā ban điều ước (7.3): không sinh vật nào do Brahmā tạo ra giết được hắn, không ở trong nhà hay ngoài trời, không ban ngày hay ban đêm, không trên đất hay trên không, không bởi người hay thú, không bởi vũ khí nào.

Thế mà con trai hắn, cậu bé Prahlada năm tuổi, chỉ thờ Vishnu, kẻ đã giết chú mình. Người cha sai đâm cậu bằng giáo, thả voi và rắn vào cậu, đầu độc cậu, ném cậu từ trên cao xuống, nhưng không gì làm cậu bị thương (7.5). Cuối cùng, trong đại sảnh, Hiranyakashipu hỏi vị chúa tể thế gian ấy ở đâu: nếu ở khắp nơi, sao không thấy trong cây cột này? Rồi hắn đấm vào cột. Một tiếng động khủng khiếp vang ra, rồi một hình dạng “không phải thú, cũng không phải người” bước ra: mặt sư tử trên thân người. Hai bên giao chiến, và Người Sư Tử đặt con quỷ nằm ngang trên đùi mình ngay ngưỡng cửa, dùng móng vuốt xé xác hắn (7.8).

1-4 Vamana, Chú Lùn

Cháu nội của Prahlada là Bali, vua của các asura, đã chiếm ba cõi từ tay Indra. Vishnu sinh làm con của Aditi, rồi đến lễ tế ngựa của Bali bên sông Narmada trong hình dạng một cậu bé Bà-la-môn lùn, tay cầm lọng, gậy và bình nước (8.18–22). Bali rửa chân cho cậu và hứa cho bất cứ thứ gì: bò, vàng, làng mạc, voi. Cậu bé chỉ xin phần đất vừa ba bước chân của mình. Bali bảo đó là lời xin của trẻ con. Thầy tế Shukra cảnh báo rằng đây chính là Vishnu, chỉ ba bước là lấy trọn ba cõi, nhưng Bali không chịu nuốt lời: hoàng hậu mang đến một bình vàng, và ông rót nước để định lời ban tặng.

Thế là chú lùn lớn dần đến khi cả vũ trụ nằm trong thân thể ông. Một bước phủ mặt đất, bước thứ hai phủ cõi trời, và không còn chỗ cho bước thứ ba. Bali cúi mình: “Xin đặt bước thứ ba lên đầu tôi.” Vishnu đưa ông xuống Sutala, một cõi dưới đất do người thợ của các vị thần dựng nên, và hứa sẽ đích thân bảo vệ ông ở đó.

1-5 Parashurama, Rama Cầm Rìu

Hóa thân thứ sáu là một chiến binh Bà-la-môn. Trong Mahābhārata (3.116–117 theo bản hiệu đính), Rama, con út của đạo sĩ Jamadagni, chém đầu mẹ theo lệnh cha, rồi xin phần thưởng là mẹ được sống lại và không nhớ gì về việc ấy. Khi vua Kartavirya Arjuna cướp con bê của con bò dùng trong lễ tế của gia đình, Rama chặt đứt nghìn cánh tay của nhà vua, và các con vua giết Jamadagni. Rama bèn hai mươi mốt lần quét sạch giai cấp chiến binh khỏi mặt đất, trao đất cho đạo sĩ Kashyapa rồi lui về núi Mahendra, nơi anh em Pandava gặp ông: trong sử thi, ông vẫn còn sống.

1-6 Rama, Krishna, Balarama, Đức Phật

Thứ bảy là Rama xứ Ayodhya, hoàng tử trong Rāmāyaṇa của Valmiki, người giết Ravana: xem Rama và Sita: Rāmāyaṇa. Krishna, chàng chăn bò ở Vrindavan và người đánh xe cho Arjuna, là thứ tám hoặc thứ chín tùy danh sách: xem Krishna: Vị thần chăn bò. Trong bài thánh ca của Jayadeva, thứ tám lại là Balarama, anh của Krishna, người vác lưỡi cày; trong Mahābhārata, hai anh em sinh ra từ hai sợi tóc của chính Nārāyaṇa, một trắng một đen (1.189.31). Thứ chín của Jayadeva là Đức Phật, và ở đây các văn bản mỗi bên một ngả (mục 3).

1-7 Kalki, Người Sẽ Đến

Mahābhārata (3.186) cho bốn thời đại của thế giới, các yuga, độ dài 4.000, 3.000, 2.000 và 1.000 năm, mỗi thời đại có một buổi bình minh và một buổi hoàng hôn bao quanh: tổng cộng mười hai nghìn năm, và một nghìn vòng như thế là một ngày của Brahmā. Cách tính về sau coi đó là năm của thần linh, mỗi năm bằng 360 năm của người, nên riêng thời đại cuối, Kali Yuga, dài 432.000 năm. Thời đại sau tệ hơn thời đại trước, và theo cách tính truyền thống, Kali Yuga bắt đầu năm 3102 TCN: đó là thời đại của chúng ta.

Theo Bhāgavata (12.2), khi thời đại ấy tàn, Vishnu sẽ sinh làm Kalki trong nhà vị Bà-la-môn Vishnuyashas ở làng Shambhala. Cưỡi con tuấn mã Devadatta, tay cầm kiếm, ông sẽ diệt vô số kẻ cướp đang làm vua (nguyên văn koṭiśaḥ, “từng koṭi”, mà một koṭi là mười triệu), và thời đại đầu tiên, tốt đẹp nhất, sẽ bắt đầu lại.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các văn bản Vệ Đà biết từng mảnh, nhưng chưa ghép thành bộ. Trong Rigveda (1.154), Vishnu là vị thần “đo đạc các miền trần thế”, “ba lần đặt bước chân, sải bước rộng xa” (bản dịch Griffith, 1896). Trong Śatapatha Brāhmaṇa (1.2.5), các asura cho các vị thần “chừng ấy đất bằng chỗ Vishnu này nằm”, và “Vishnu là một người lùn”. Cũng văn bản ấy có con cá của Manu (1.8.1) và con lợn rừng Emusha nâng mặt đất lên khi đất mới “lớn bằng một gang tay” (14.1.2.11). Trong Taittirīya Saṃhitā (7.1.5), chính đấng tạo hóa Prajapati “hóa thành lợn rừng” mà nắm lấy đất.
• Mahābhārata không có danh sách cố định. Ở quyển 3 (3.100), các vị thần ca ngợi Nārāyaṇa là con lợn rừng, người sư tử và chú lùn, cùng “những việc khác không đếm xuể” (chúng tôi dịch). Ở quyển 12 (12.326), Vishnu báo trước những lần ra đời của mình: trong bản hiệu đính Pune là lợn rừng, người sư tử, chú lùn, hai vị Rama và Krishna, rồi một con thiên nga và một hình dạng đầu ngựa. Một số bản chép tay thêm một câu kệ: “Cá, rùa, lợn rừng, người sư tử, chú lùn; Rama, Rama và Rama; Krishna và Kalki: đó là mười.” Bản dịch của K. M. Ganguli, theo bản phổ biến, đếm thiên nga, rùa, cá, lợn rừng, người sư tử, chú lùn, hai vị Rama, Krishna và Kalki (Santi Parva, mục 340).
• Bhāgavata Purāṇa kể hơn hai mươi lần giáng thế trong một chương (1.3), từ các hiền triết thiếu niên Kumara đến Kalki, xếp Rama và Krishna thứ mười chín và thứ hai mươi, trong đó có cả thầy thuốc của các thần Dhanvantari và người đàn bà mê hoặc Mohini. Rồi sách nói thêm rằng “các hóa thân của Hari nhiều không đếm xuể, như nghìn dòng suối chảy ra từ một hồ nước không bao giờ cạn”, và rằng “Krishna chính là Đấng Tối cao” (1.3.26, 28).
• Gītagovinda mở đầu bằng một bài ca mà mỗi khổ gọi tên một hình dạng và kết bằng câu “Vinh quang thay Hari, chúa tể thế gian!” Câu kệ tiếp theo đảnh lễ Krishna, “đấng mang mười hình dạng này”. Edwin Arnold chuyển nó thành thơ tiếng Anh trong The Indian Song of Songs (1875). Tiếng Nhật có bản dịch chú giải của Ogura Yasushi và Yokochi Yūko (Hindūkyō no seiten nihen, Tōyō Bunko, 2000), chúng tôi biết qua thư mục thư viện và chưa đọc.

Khảo sát thần thoại trong sử thi năm 1915, E. Washburn Hopkins kết luận rằng “thuyết hóa thân vẫn đang phát triển trong sử thi”, và về sau còn tiếp tục lớn lên, “cho đến khi mười của sử thi thành hai mươi hay hơn nữa”.

3 Những Dị Bản

• Con cá là ai? Trong Śatapatha Brāhmaṇa, nó không có tên. Nó nói “Hãy nuôi ta, ta sẽ cứu ngươi!” và kéo thuyền Manu bằng sợi dây buộc vào sừng đến “ngọn núi phương bắc kia” (bản dịch Eggeling, 1882). Trong Mahābhārata (3.185), cuối cùng nó lộ diện: “Ta là Brahmā, chúa tể muôn loài” (Ganguli, Vana Parva, mục 186). Phải đến các bộ Purāṇa, con cá mới là Vishnu.
• Con lợn rừng là ai? Là Prajapati trong Taittirīya Saṃhitā, là Emusha với chủ nhân là Prajapati trong Śatapatha, là Vishnu trong sử thi và các Purāṇa. Hopkins viết: “Ý niệm một vị thần sáng tạo hiện ra trong hình con vật có từ trước sử thi: Prajapati hóa lợn rừng và hóa rùa.”
• Mười vị nào? Vị trí thứ tám và thứ chín thay đổi nhiều nhất. Bản phổ biến của Mahābhārata có Rama và Krishna, với một con thiên nga đứng đầu danh sách; câu kệ thêm vào của nó có Balarama (vị Rama thứ ba) và Krishna; bia khắc ở Mamallapuram (mục 4) có Balarama và Đức Phật, không có Krishna; Gītagovinda cũng thế, vì Krishna của bài thơ chính là đấng mang cả mười hình dạng. Các bách khoa thư Nhật Bản ghi Krishna và Đức Phật. Bản cũ của Bách khoa thư Thế giới Heibonsha gọi bộ mười ấy là “phổ biến nhất”, đồng thời lưu ý rằng loại và số hóa thân “có nhiều thuyết, không nhất định”.
• Vì sao lại có Đức Phật? Bhāgavata (1.3.24) nói Ngài sẽ ra đời khi thời Kali đã bắt đầu, “để làm mê muội kẻ thù của các thần”. Jayadeva gán cho Ngài một động cơ ngược hẳn: “Ôi, đấng có trái tim từ bi, Ngài chê trách những phép tế lễ của Veda, vì chúng dạy giết hại súc vật” (1.13, chúng tôi dịch). Trong thơ Arnold: “Ngài truyền rằng bàn thờ của chúng ta đừng nhuốm máu vật tế nữa.”
• Kalki là ai? Trong Mahābhārata (3.188–189), đó là một Bà-la-môn tên Kalki Vishnuyashas, sinh ở làng Sambhala, một vị vua chinh phục bằng chính pháp; đoạn văn không nói ông là Vishnu. Trong Bhāgavata (12.2), Vishnuyashas là tên người cha, còn Kalki chính là Vishnu.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Udayagiri. Trong hang số 5 ở đồi Udayagiri gần Vidisha, bang Madhya Pradesh, một Vishnu đầu lợn rừng nâng nữ thần Đất lên từ đáy biển, chạm nổi cao trong một khám rộng 6,7 m, cao 3,9 m. Một bia khắc cho biết hang số 6 bên cạnh được một chư hầu của vua Chandragupta II nhà Gupta tạo năm 401 (Koezuka Takashi, Bách khoa thư Thế giới Heibonsha). Bảo tàng Ashmolean gọi đây là “tấm phù điêu lợn rừng vĩ đại của đầu thời Gupta”, đỉnh cao của dòng tượng đầu lợn rừng khởi đầu ở Mathura thời Kushan.
• Mamallapuram. Trong hang Adivaraha, phía trên phù điêu một vị thần nửa Shiva nửa Vishnu, có một bia khắc thời Pallava liệt kê: “Cá, Rùa và Lợn rừng, Người sư tử và Chú lùn, Rama, Rama và Rama, Phật và Kalki: đó là mười” (theo bản dịch của Emmanuel Francis). H. Krishna Sastri, người công bố bia năm 1926, định niên đại chữ khắc vào khoảng thế kỷ VIII, và ghi chú rằng “đôi khi câu kệ nổi tiếng này được tụng với Krishna thay cho Phật”. Dự án DHARMA dẫn quan điểm của K. R. Srinivasan (1964) rằng đây là danh sách mười hóa thân cổ nhất được khắc trên bia.
• Onam. Ở bang Kerala, Bali là Mahabali, vị vua hiền được dân yêu mến. Trang du lịch của chính quyền Kerala kể rằng Vishnu cho phép ông mỗi năm một lần về thăm thần dân, và trong mười ngày lễ Onam, “người dân Kerala háo hức chờ đợi vị vua yêu quý của họ”.
• Một bài ca. Mỗi bài trong Gītagovinda đều ghi tên rāga (giai điệu) và tāla (nhịp) của nó (Tanaka Otoya, Bách khoa thư Thế giới Heibonsha). Bản dịch của Arnold giữ lại các dòng ấy: “Phần sau đây theo điệu Mâlava, thể Rupaka.”

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: chuyện về Kurma, hóa thân thứ hai. Trong bản hiệu đính Mahābhārata, con rùa là Akūpāra, vua loài rùa, chứ không phải Vishnu. Danh sách của Bhāgavata không chỉ có con rùa mà còn có Dhanvantari, người mang amṛta trồi lên từ biển, và người đàn bà mê hoặc Mohini.
• Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời: trong Bhāgavata (8.21.4), khi bước chân của chú lùn chạm đến cõi của Brahmā, Brahmā lấy nước trong bình rửa chân ông, và nước ấy thành dòng sông trên trời. Jayadeva cũng ca ngợi dòng nước từ móng chân chú lùn làm thanh sạch con người.
• Utnapishtim: Người sống sót sau đại hồng thủy và Atrahasis cổ hơn: một trận lụt khác, một con thuyền khác, và một người được báo trước, mang theo hạt giống của muôn loài. Hai câu chuyện có liên quan với nhau hay không là một câu hỏi cũ mà chúng tôi không định giải quyết ở đây; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Truyền thuyết về các Mặt Trời: Năm thế giới và kết cục của từng thế giới: những thời đại của thế giới nối tiếp nhau. Các thời đại của người Aztec đều kết thúc bằng một thảm họa; các thời đại của Ấn Độ suy tàn dần rồi bắt đầu lại. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyền thống này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bhāgavata Purāṇa, quyển 1, 3, 7, 8 và 12, nguyên văn tiếng Phạn: GRETIL
• Mahābhārata, bản hiệu đính, 1.189, 3.100, 3.116–117, 3.185–189 và 12.326, kèm các dị văn, và Bhagavad Gītā (6.26.7–8): GRETIL, GRETIL, GRETIL, GRETIL
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, Vana Parva, mục 186, và Santi Parva, mục 340: Project Gutenberg, Project Gutenberg
• Jayadeva, Gītagovinda 1.5–16, bản hiệu đính của Barbara Stoler Miller: GRETIL; Edwin Arnold (dịch), “Hymn to Vishnu”, trong Indian Poetry (bản in năm 1904): Project Gutenberg
• Julius Eggeling (dịch), The Satapatha-Brâhmana, phần 1 (Sacred Books of the East 12, 1882), 1.2.5 và 1.8.1, và phần 5 (SBE 44, 1900), 14.1.2.11: archive.org, archive.org
• A. B. Keith (dịch), The Veda of the Black Yajus School, entitled Taittiriya Sanhita, phần 2 (Harvard Oriental Series 19, 1914), 7.1.5: archive.org; Ralph T. H. Griffith (dịch), The Hymns of the Rigveda, 1.154: Wikisource
• E. Washburn Hopkins, Epic Mythology (Strassburg, 1915), § 148: archive.org
• H. Krishna Sastri, Two Statues of Pallava Kings and Five Pallava Inscriptions in a Rock-Temple at Mahabalipuram (Memoirs of the Archaeological Survey of India 26, 1926), tr. 5–6: archive.org
• Dự án DHARMA: Emmanuel Francis (biên tập), “Mahābalipuram, list of avatāras in the Ādivarāha cave”; Dániel Balogh (biên tập), “Udayagiri Cave 6 Inscription of the Time of Candragupta II”: dharmalekha.info, dharmalekha.info
• Bảo tàng Ashmolean, “Figure of Varaha, the Boar incarnation of Vishnu” (EA1969.43), dẫn J. C. Harle và Andrew Topsfield, Indian Art in the Ashmolean Museum (1987): Eastern Art Online
• Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten (Bách khoa thư Thế giới, bản sửa đổi mới, Heibonsha): Koezuka Takashi, “ウダヤギリ”; “ユガ”; Tanaka Otoya, “ギータゴービンダ” và “バーガバタ・プラーナ”; “アバターラ”, kèm mục “インド神話” của bản cũ và Britannica Kokusai Daihyakka Jiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Sở Du lịch, chính quyền bang Kerala, “Story of Mahabali”: keralatourism.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.