Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời

Ganga (sông Hằng) vừa là một dòng sông, vừa là một nữ thần. Người hành hương tắm trong dòng nước ấy để rửa sạch tội lỗi, và tro cốt người chết được gửi vào lòng sông. Những câu chuyện cổ giải thích vì sao nước sông có được sức mạnh ấy: Ganga vốn là dòng sông của cõi trời, và có một vị vua đã dành cả đời mình, như cha và ông nội ông từng dành cả đời họ, để đưa nàng xuống.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Rāmāyaṇa, quyển 1 (Bālakāṇḍa), chương 37 đến 43 trong bản hiệu đính xuất bản ở Baroda. Một buổi chiều, đạo sĩ Viśvāmitra kể câu chuyện này cho hai chàng trai trẻ Rama và Lakshmana nghe bên bờ sông Ganga. Với Rama, đó là lịch sử của chính dòng họ mình: vua Sagara trong truyện từng trị vì ở Ayodhya.

1-1 Sáu Vạn Người Con

Vua Sagara không có con. Cùng hai hoàng hậu, Keśinī, công chúa xứ Vidarbha, và Sumati, người chị em của vua chim Garuda, ông tu khổ hạnh suốt một trăm năm trên dãy Himalaya. Đạo sĩ Bhṛgu bèn hứa ban con cho ông: một hoàng hậu sẽ sinh một người nối dõi, người kia sinh sáu vạn con trai, và mỗi người được tự chọn. Keśinī chọn một người con, Sumati chọn sáu vạn.

Keśinī sinh ra Asamañja. Sumati sinh ra một quả bầu, và khi quả bầu tách đôi, sáu vạn đứa trẻ chui ra. Các nhũ mẫu nuôi chúng trong những chiếc chum đầy bơ ghee cho đến khi khôn lớn. Asamañja lớn lên thành kẻ độc ác: hắn ném trẻ con xuống sông Sarayū rồi cười khi nhìn chúng chết đuối, nên bị cha đuổi khỏi kinh thành. Con trai của Asamañja là Anshuman thì được mọi người yêu mến.

1-2 Con Ngựa Bị Đánh Cắp

Sagara tổ chức lễ tế ngựa ở vùng đất giữa dãy Himalaya và dãy Vindhya. Đúng ngày hành lễ, thần Indra hóa thành quỷ, đánh cắp con ngựa tế. Các tư tế cảnh báo rằng lễ tế bị dang dở sẽ mang tai họa đến cho tất cả, nên Sagara sai sáu vạn người con đi tìm kẻ trộm: mỗi người phải đào sâu xuống đất một yojana cho đến khi thấy con ngựa.

Họ xé toạc mặt đất bằng giáo nhọn và lưỡi cày, giết cả rắn lẫn quỷ sống trong lòng đất. Các vị thần kêu với Brahmā, và Brahmā trấn an họ: mặt đất thuộc về Vāsudeva, tức Vishnu, đấng mang hình dạng đạo sĩ Kapila để đỡ lấy nó, và kết cục của các con trai Sagara đã được định từ lâu. Các hoàng tử chẳng tìm thấy gì, và Sagara giận dữ sai họ đào tiếp. Dưới sâu, họ gặp bốn con voi khổng lồ đội mặt đất trên đầu ở bốn phương, và đi vòng quanh từng con để tỏ lòng kính trọng. Ở phía đông bắc, họ thấy Kapila, và con ngựa đang gặm cỏ bên cạnh. “Đứng lại! Chính ngươi đã trộm ngựa của chúng ta!”, họ hét lên rồi xông tới. Kapila chỉ thốt lên một tiếng giận dữ, và cả sáu vạn người hóa thành những đống tro.

1-3 Anshuman Và Garuda

Thấy các con mãi không về, Sagara sai cháu nội Anshuman cầm kiếm và cung đi theo. Anshuman lần theo đường hầm các chú đã đào, chào từng con voi, rồi đến chỗ những đống tro và con ngựa đang gặm cỏ. Chàng muốn rưới nước cúng người chết, nhưng quanh đó không có lấy một giọt nước. Bấy giờ chàng thấy Garuda, anh em của mẹ những người đã chết.

Garuda bảo chàng đừng buồn: cái chết ấy là điều thế gian chấp nhận. Nước thường không xứng với họ. Ganga, trưởng nữ của Himalaya, làm trong sạch các cõi, và nếu nước của nàng thấm vào đống tro này, sáu vạn người sẽ được đưa lên trời. Anshuman mang ngựa về, Sagara hoàn tất lễ tế, nhưng ông không tìm ra cách đưa Ganga xuống, và sau ba vạn năm trị vì thì qua đời. Anshuman nhường ngôi cho con là Dilipa, rồi tu khổ hạnh ba vạn hai nghìn năm trên Himalaya mà không thành. Dilipa cũng không tìm ra cách, rồi mất vì bệnh.

1-4 Bhagiratha

Con trai của Dilipa là Bhagiratha cũng không có con. Ông đến Gokarṇa tu khổ hạnh hàng nghìn năm: giơ cao hai tay, ngồi giữa năm ngọn lửa, mỗi tháng chỉ ăn một lần. Cuối cùng Brahmā cùng chư thần hiện đến, cho ông một điều ước. Bhagiratha xin hai điều: để các con trai của Sagara nhận nước cúng từ tay ông, tro của họ được nước Ganga thấm ướt, và để dòng họ ông không bị tuyệt tự.

Brahmā ban cả hai. Nhưng ngài cảnh báo rằng mặt đất không chịu nổi sức rơi của Ganga, và ngài không thấy ai ngoài Shiva, vị thần cầm đinh ba, có thể đỡ được nàng. Thế là Bhagiratha đứng suốt một năm trời, đầu ngón chân cái ấn xuống mặt đất. Hết năm, Shiva, chồng của nữ thần Umā, hiện đến: “Ta sẽ đội con gái của vua núi trên đầu.”

1-5 Vào Trong Mái Tóc Của Shiva

Ganga hóa thành một hình dạng khổng lồ với sức lao không gì chịu nổi, từ trời rơi xuống đầu Shiva. Nhưng nàng không tìm được lối ra khỏi búi tóc bện rối của thần, và lang thang trong đó nhiều năm liền. Cuối cùng, hài lòng với Bhagiratha, Shiva thả nàng về phía hồ Bindu, và nàng ầm ầm đổ xuống mặt đất.

Các vị thần ngồi trên những cỗ xe bay to như thành phố đến xem, và ánh châu báu của họ khiến bầu trời sáng như có trăm mặt trời. Cá, cá heo và rắn nước lấp lánh như chớp trong dòng nước đang rơi, còn bọt trắng trông như mây thu đầy đàn thiên nga. Các đạo sĩ và thần linh chạm vào dòng nước vì cho rằng nó linh thiêng, bởi nó rơi xuống từ thân thể Shiva, và những ai bị nguyền rủa phải rơi khỏi cõi trời, tắm trong nước ấy rồi được trở về.

1-6 Dòng Sông Theo Chân Nhà Vua

Bhagiratha lên một cỗ xe thần, đánh xe đi trước, và Ganga chảy theo sau. Chư thần, các đạo sĩ, quỷ dữ, nhạc công cõi trời, rắn thần, tiên nữ và mọi sinh vật dưới nước đều đi theo dòng sông. Bhagiratha dẫn nàng ra biển rồi xuống tận lòng đất nơi tổ tiên ông đã đào, và nước sông tràn ngập những đống tro.

Brahmā hiện ra, báo cho nhà vua biết sáu vạn người đã lên trời, và sẽ sống như các vị thần chừng nào biển còn nước. “Ganga này sẽ là trưởng nữ của ngươi,” ngài nói, và nàng sẽ nổi danh với cái tên lấy từ tên ông: Bhāgīrathī. Nàng còn được gọi là Tripathagā, “người đi ba ngả”, vì nàng làm trong sạch ba con đường. Bhagiratha dâng nước cúng tổ tiên rồi trở về trị vì. Ai nghe câu chuyện này, Viśvāmitra kết lại, sẽ được của cải, danh tiếng, sống lâu, có con trai và được lên trời.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Rāmāyaṇa, quyển 1, tương truyền do thi sĩ Vālmīki soạn. Năm 1900, Arthur Macdonell, theo nghiên cứu của Hermann Jacobi, viết rằng bộ sử thi ban đầu chỉ có năm quyển, và quyển 1 có những đoạn mâu thuẫn với các quyển sau. Trong bản hiệu đính Baroda, có văn bản trên GRETIL, sự ra đời của Ganga nằm ở chương 34 (nàng là trưởng nữ của Himalaya và Menā; em gái nàng là Umā, về sau là vợ Shiva), còn chuyện nàng giáng trần ở chương 37 đến 43. Bản phổ biến trên valmikiramayan.net đánh số là 35 và 38 đến 44, còn bản dịch thơ tiếng Anh của Ralph Griffith (1870–1874) là khúc 36 và 39 đến 44.
• Mahābhārata, quyển 3, quyển về những năm lưu lạc trong rừng. Trên đường anh em Pandava hành hương đến các thánh địa, đạo sĩ Lomaśa kể câu chuyện cho Yudhishthira nghe (3.104 đến 3.108 trong bản hiệu đính Pune; mục 106 đến 109 phần Vana Parva trong bản dịch của K. M. Ganguli, 1883–1896). Ở đây nó là phần tiếp theo của một chuyện khác: đạo sĩ Agastya đã uống cạn biển, và Brahmā báo với chư thần rằng một ngày kia biển sẽ lại đầy, nhờ Bhagiratha. Cả hai bộ sử thi cũng gắn biển, sāgara, với vua Sagara: Rāmāyaṇa gọi Sagara là vị vua “đã cho đào biển” (1.5.2), còn trong Mahābhārata, Sagara nhận biển làm con (3.106.33).
• Bhāgavata Purāṇa kể lại chuyện này ở quyển 9 (chương 8 và 9), và nói về nguồn gốc dòng sông ở quyển 5 và quyển 8. Sách có lẽ được soạn vào thế kỷ IX hoặc X, ở miền nam Ấn Độ.
• Trước các bộ sử thi. Macdonell lưu ý rằng Rigveda chỉ nhắc thẳng đến tên sông Hằng đúng một lần. Ông cho rằng những bài tụng ca mời nữ thần sông Sarasvatī từ trời xuống có thể đã gợi nên ý niệm về một dòng sông Hằng trên trời.

3 Những Dị Bản

• Các con trai của Sagara. Trong Rāmāyaṇa, đạo sĩ Bhṛgu hứa ban con, và Sumati sinh ra quả bầu. Trong Mahābhārata, Shiva hứa ban con trên núi Kailasa; công chúa xứ Vidarbha sinh ra quả bầu, còn hoàng hậu kia, Śaibyā, sinh ra Asamañja. Sagara định vứt quả bầu đi thì có tiếng nói từ trên trời bảo ông lấy hạt ra, giữ trong những chum đầy bơ ghee.
• Các con trai chết thế nào? Trong Rāmāyaṇa, Kapila thốt lên một tiếng giận dữ. Trong Mahābhārata, ông mở mắt, và năng lượng rực lửa (tejas) của ông thiêu cháy họ. Bhāgavata Purāṇa kể rằng khi ông mở mắt, họ bị chính ngọn lửa trong thân thể mình thiêu rụi, và nói rằng bảo một bậc hiền thánh thuần thiện thiêu họ vì giận là sai (9.8.12–13).
• Ai cho biết về Ganga? Trong Rāmāyaṇa là Garuda. Trong Mahābhārata là chính Kapila: hài lòng với Anshuman, ông trả lại con ngựa và tiên báo rằng cháu nội chàng sẽ đưa dòng sông xuống.
• Ai hiện ra trước Bhagiratha? Trong Rāmāyaṇa là Brahmā. Trong Mahābhārata, sau một nghìn năm của chư thần, chính Ganga hiện ra và bảo ông đi tìm Shiva. Trong Bhāgavata Purāṇa, nàng còn một nỗi lo nữa: người đời rửa tội lỗi vào nàng, vậy nàng sẽ rửa chúng ở đâu? Bhagiratha đáp rằng các bậc thánh nhân tắm trong nàng sẽ gột sạch những tội lỗi ấy (9.9.5–6).
• Ganga có kiêu ngạo không? Bản hiệu đính không nói vậy. Trong bản phổ biến và bản của Griffith, nàng định cuốn Shiva xuống tận cõi âm bằng dòng nước lũ, và Shiva, giận vì sự kiêu ngạo ấy, giam nàng trong mái tóc cho đến khi Bhagiratha tu khổ hạnh thêm lần nữa. Trong Mahābhārata, nàng không hề bị giam: Shiva đỡ nàng trên trán “như một chuỗi ngọc trai”, rồi nàng chảy tiếp.
• Có mấy dòng? Bản phổ biến kể rằng từ hồ Bindu tỏa ra bảy dòng: ba dòng chảy về đông, ba dòng về tây, dòng thứ bảy theo Bhagiratha. Mahābhārata nói ba dòng. Trong Bhāgavata Purāṇa, nàng chia làm bốn trên đỉnh núi Meru, và một nhánh là Alakanandā chảy về phương nam, vào Ấn Độ (5.17).
• Jahnu. Trong bản phổ biến và bản của Griffith, dòng sông tràn ngập đàn tế của đạo sĩ Jahnu; ông uống cạn nàng, rồi cho nàng chảy ra qua hai tai, vì thế nàng được gọi là Jāhnavī, con gái của Jahnu. Đoạn này không có trong chính văn bản hiệu đính Rāmāyaṇa. Trong bản hiệu đính Mahābhārata, nó chỉ là một dòng dị văn trong phần chú thích, và bản dịch của Ganguli không có. Bhāgavata Purāṇa nhắc đến việc Jahnu uống cạn Ganga trong gia phả của một dòng vua khác (9.15.3).
• Nàng từ đâu đến? Trong Rāmāyaṇa, nàng là con gái của Himalaya, được trao cho chư thần. Trong Bhāgavata Purāṇa, nàng đến từ bàn chân của Vishnu. Khi Vishnu hóa thân thành chú lùn Vamana sải những bước khổng lồ, Brahmā lấy nước trong bình rửa bàn chân đang giơ cao của ngài, và nước ấy trở thành dòng sông cõi trời (8.21.4). Ở quyển 5, nàng là dòng nước bên ngoài vũ trụ, tràn vào qua lỗ thủng mà móng ngón chân cái của Vishnu chọc qua vỏ thế giới khi ngài sải bước (5.17.1).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bức phù điêu ở Mamallapuram. Trên bờ biển phía nam Chennai, dưới thời các vua Pallava thế kỷ VII, hai khối đá granite lớn được chạm hơn một trăm hình thần linh, đạo sĩ, người và thú. Các thần rắn naga trườn lên khe nứt giữa hai khối đá, và giới nghiên cứu tin rằng xưa kia nước được dẫn từ một hốc trên đỉnh đá chảy xuống khe ấy. Bên cạnh, một người tu khổ hạnh đứng một chân gần thần Shiva bốn tay, và một con mèo cũng đứng một chân giả vờ tu hành, chuột vây quanh. Những ai đọc đây là cảnh Ganga giáng trần thì viện dẫn các naga và dòng nước. Những ai đọc đây là cảnh “Arjuna tu khổ hạnh” trong Mahābhārata thì chỉ vào chú lùn có khuôn mặt trên bụng mà Shiva như đang trao cho người tu hành: trong sử thi, vũ khí của Shiva đứng “hiện thân” bên cạnh Arjuna (3.41). Kiểu khổ hạnh không giúp phân định, vì Arjuna trong Mahābhārata (3.39) cũng như Bhagiratha trong Rāmāyaṇa đều giơ cao hai tay, đứng trên đầu ngón chân.

• Nữ thần. Một tượng Ganga bằng sa thạch, khoảng năm 700, từ Mathura, nay ở Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland (1966.119), đứng trên một con makara, sinh vật nước giống cá sấu. Bảo tàng giải thích rằng tượng Ganga được đặt ở cửa đền, vì hình ảnh dòng nước thanh tẩy tượng trưng cho việc gột sạch những ai bước vào. Mahābhārata còn cho nữ thần một câu chuyện thứ hai: ở quyển 1, nàng lấy vua Shantanu và trở thành mẹ của Bhishma (Kurukshetra).
• Ganga Dussehra. Từ điển Phạn–Anh của Monier-Williams (1899) giải thích daśaharā là “gột bỏ mười tội”, tên gọi của Ganga và của lễ hội dành cho nàng vào ngày mồng mười tháng Jyeshtha. Năm 1915, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian William Crooke tả lễ hội này ở Bengal: nó “kỷ niệm việc sông Hằng từ trời giáng xuống”, người ta mang hoa, trái cây và ngũ cốc đến bờ sông, và tắm vào đúng giờ lành thì được xóa tội của mười kiếp. Crooke nói thêm rằng nó khác với lễ Dasahra mùa thu vào tháng Mười, mùa của lễ Durga Puja và những vở diễn Ramlila về Rama.
• Gangotri và sông Bhagirathi. Theo huyện Uttarkashi, ngôi đền ở Gangotri, trên dãy Himalaya thuộc bang Uttarakhand, là “nơi ngự của nữ thần Ganga” và là một trong bốn thánh địa của cuộc hành hương Char Dham. Ở đầu nguồn, tại Gomukh (“miệng bò”) trong sông băng Gangotri, dòng sông mang tên Bhagirathi; đến Devprayag, nơi hợp lưu với sông Alaknanda, nó mới mang tên Ganga. Bách khoa toàn thư thế giới của nhà Heibonsha (Nhật Bản) ghi rằng cái tên ấy lưu giữ tên vua Bhagiratha trong thần thoại.
• Kumbh Mela. Hai trong bốn thành phố tổ chức Kumbh Mela, Haridwar và Prayagraj, nằm bên sông Hằng. Câu chuyện phổ biến về những giọt amṛta rơi xuống đó không có trong các văn bản cổ (Khuấy biển sữa).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Shiva: Thần hủy diệt và vua của điệu múa: vị thần đã đỡ lấy dòng sông. Bảng chú giải của Bảo tàng Cleveland viết rằng vì nàng chảy mãi qua mái tóc của Shiva nên dòng sông là linh thiêng.
• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: bộ sử thi có quyển 3 kể chuyện Ganga giáng trần, và quyển 1 cho nữ thần Ganga làm mẹ của Bhishma, vị lão tướng của cuộc chiến.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: một câu chuyện khác về những gì nằm trong lòng biển. Các con trai của Sagara đã đào nó, Agastya uống cạn nó, Ganga làm nó đầy lại, còn chư thần và các asura thì khuấy nó để tìm amṛta.
• Côn Lôn: Ngọn núi của các vị tiên: trong sách Trung Hoa, các dòng sông chảy ra từ những góc của ngọn núi tiên, cũng như trong Bhāgavata Purāṇa, Ganga chia làm bốn trên đỉnh núi Meru. Từ điển của nhà Yamakawa cho biết về sau Côn Lôn còn bị lẫn với núi Tu Di trong truyền thuyết Ấn Độ. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai hệ thống sông này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Rāmāyaṇa, bản hiệu đính, Bālakāṇḍa 1.5, 1.34 và 1.37–44: GRETIL; bản phổ biến, chương 35 và 38–44: valmikiramayan.net. Bản dịch tiếng Nhật là Shin’yaku Rāmāyaṇa của Nakamura Ryōshō, bảy tập (Heibonsha, Tōyō Bunko, từ năm 2012)
• Ralph T. H. Griffith (dịch), The Rámáyan of Válmíki (1870–1874), quyển I, khúc 36 và 39–44: Project Gutenberg
• Mahābhārata, bản hiệu đính, Āraṇyakaparvan 3.39, 3.41 và 3.103–108, kèm các dị văn: GRETIL; Ādiparvan 1.91–92: GRETIL
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, quyển 3, Vana Parva, mục 105–109: Project Gutenberg
• Bhāgavata Purāṇa, quyển 5, 8 và 9: GRETIL; Hartmut E. Scharfe, “Bhagavata Purana”, Encyclopedia of India: Encyclopedia.com
• Arthur A. Macdonell, A History of Sanskrit Literature (1900), các chương về Rigveda và Rāmāyaṇa: Project Gutenberg
• Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899), tr. 472, “daśa-harā”: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries; W. Crooke, “The Dasahra: An Autumn Festival of the Hindus”, Folklore 26 (1915): Zenodo
• James Fergusson và James Burgess, The Cave Temples of India (1880), tr. 107: archive.org; Emmanuel Francis, Valérie Gillet và Charlotte Schmid, “L’eau et le feu : chronique des études pallava”, Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient 92 (2005): Persée
• Padma Kaimal, bài điểm sách The Great Penance at Mamallapuram: Deciphering a Visual Text của Michael D. Rabe (Institute of Asian Studies, Chennai, 2001), và bài hồi đáp của Rabe, caa.reviews (2003): caareviews.org, caareviews.org; Edward Fosmire, “The Great Relief at Mamallapuram” (2017), dẫn Kaimal, “Playful Ambiguity and Political Authority in the Large Relief at Mamallapuram”, Ars Orientalis 24 (1994), và Rabe (2001): Brewminate
• Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, “River Goddess Ganga” (1966.119): clevelandart.org; huyện Uttarkashi, chính quyền bang Uttarakhand, “Gangotri Dham” và “Gomukh”: uttarkashi.nic.in, uttarkashi.nic.in
• “ガンガー川”, Kaitei shinban Sekai daihyakka jiten; “ガンジス川”, Nihon daihyakka zensho; “マハーバリプラム”: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.