Garuda: Vua của loài chim

Trong các đền thờ Vishnu ở miền Nam Ấn Độ, có một hình tượng có cánh đứng quay mặt về phía chính điện, mũi hình mỏ chim, hai tay chắp lại lễ bái. Đó là Garuda, vật cưỡi của thần. Mahābhārata giải thích vì sao một con chim lại chở một vị thần: để chuộc tự do cho mẹ, Garuda đã cướp thứ nước uống bất tử, rồi trao nó đi mà chưa hề nếm.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Mahābhārata, quyển 1, chương 14 và chương 18 đến 30 trong bản hiệu đính xuất bản ở Pune. Người kể là thi sĩ hát rong Sauti, người nghe là đạo sĩ Śaunaka, trong phần giải thích vì sao lễ tế của vua Janamejaya đã thiêu cháy loài rắn.

1-1 Hai Chị Em, Hai Điều Ước

Đạo sĩ Kashyapa hứa ban cho mỗi người vợ của mình, hai chị em Kadru và Vinata, một điều ước. Kadru xin một nghìn người con trai là các naga, ai nấy rực rỡ như nhau. Vinata xin hai người con mạnh hơn tất cả con của Kadru, và chồng bà ban cho bà “một đứa con rưỡi”.

Kadru đẻ một nghìn quả trứng, Vinata đẻ hai, và các thị nữ giữ trứng trong những chiếc vò ấm suốt năm trăm năm. Con của Kadru nở ra; trứng của Vinata thì không. Nóng lòng mong con, Vinata đập vỡ một quả. Đứa con bên trong mới chỉ thành hình nửa thân trên. Người con nguyền rủa mẹ: vì lòng tham, bà sẽ làm nô lệ cho kẻ kình địch suốt năm trăm năm, cho đến khi đứa con kia giải thoát bà, nếu bà chịu chờ nó ra đời trọn vẹn. Nói xong, người con bay lên trời. Đó là Aruṇa, sắc đỏ của bình minh, sáng nào cũng hiện ra.

1-2 Cái Đuôi Ngựa

Đến đây, thiên sử thi kể chuyện khuấy biển sữa, mà chúng tôi đã kể lại trong Khuấy biển sữa. Trong những thứ trồi lên từ biển có Uccaihshravas, vua của loài ngựa. “Con ngựa ấy màu gì?”, Kadru hỏi. “Màu trắng”, Vinata đáp. “Đuôi nó màu đen”, Kadru nói. “Ai thua sẽ làm nô lệ cho người kia.”

Đêm ấy, Kadru ra lệnh cho các con hóa thành những sợi lông đen bám vào đuôi ngựa. Chúng không chịu, bà liền nguyền cho chúng bị thiêu trong lễ tế rắn của vua Janamejaya, và Brahmā tán thành, vì loài rắn đã sinh sôi quá nhiều và nọc quá độc. Sáng ra, hai chị em vượt biển, qua những thủy quái, những xoáy nước và ngọn lửa dưới đáy biển, rồi đáp xuống bên con ngựa. Đuôi nó đầy lông đen, và Vinata trở thành nô lệ của Kadru.

1-3 Chào Đời Trong Lửa

Garuda tự phá vỏ trứng mà ra, không cần mẹ giúp, rực sáng như một đống lửa và lớn vụt lên khổng lồ. Các vị thần hoảng sợ chạy đến thần lửa Agni, nhưng Agni nói: “Đó là Garuda, sáng chói không kém gì ta.” Các vị thần ca ngợi chàng là chúa tể loài chim, và Garuda thu ánh hào quang lại.

Garuda thấy mẹ đang làm nô lệ. Kadru bắt Vinata chở mình, còn Garuda chở lũ rắn, ra một hòn đảo. Garuda bay sát mặt trời đến nỗi lũ rắn ngất đi. Khi nghe mẹ kể rằng cuộc cược đã “bị lũ rắn làm sai lệch bằng mánh khóe”, chàng hỏi lũ rắn giá chuộc tự do cho mẹ. Chúng đáp: “Hãy dùng sức mạnh mang amṛta về đây.”

1-4 Con Voi Và Con Rùa

Vinata dặn con được ăn người Nishada sống ở một góc biển xa xôi, nhưng không bao giờ được ăn một người Bà-la-môn, vì người Bà-la-môn sẽ bỏng rát trong cổ họng như than hồng. Garuda há mỏ chắn ngang đường họ đi và nuốt hàng nghìn người. Một người Bà-la-môn mắc lại trong cổ, nóng như lửa, và Garuda thả ông ra cùng người vợ Nishada của ông.

Vẫn còn đói, Garuda tìm đến cha. Kashyapa kể cho chàng nghe về hai anh em tranh nhau chia gia tài, nguyền rủa nhau hóa thành một con voi cao sáu yojana và một con rùa chu vi mười yojana. Garuda quắp mỗi chân một con. Chàng đậu lên một cành cây khổng lồ dài một trăm yojana, và cành gãy. Treo ngược trên cành là các Vālakhilya, những đạo sĩ nhỏ bằng ngón tay cái, nên Garuda ngậm cành vào mỏ mà bay tiếp. Cha chàng xoa dịu các đạo sĩ và họ bỏ đi; Garuda thả cành cây xuống một ngọn núi tuyết không người, làm vỡ tung các đỉnh núi, rồi ăn con voi và con rùa trên đỉnh.

1-5 Vì Sao Garuda Là Vua Loài Chim

Trên trời, lưỡi tầm sét của Indra bừng cháy, sao băng rơi. Bṛhaspati, thầy của các vị thần, nói với Indra rằng nguyên do là lỗi của chính ông. Có lần, trong một lễ tế của Kashyapa, Indra vác củi to như núi, đã cười nhạo các Vālakhilya bé bằng ngón tay cái đang cùng khiêng một cọng lá, lóp ngóp trong vũng nước đọng ở dấu chân bò, rồi bước qua đầu họ. Giận dữ, các đạo sĩ dâng lễ cầu cho ra đời một Indra thứ hai, mạnh gấp trăm lần. Kashyapa đứng ra hòa giải: hãy để người mới ấy làm “Indra của loài chim”. Phúc quả của lễ tế về tay Vinata, và con trai bà được tấn phong làm vua loài chim.

1-6 Cướp Thuốc Trường Sinh

Garuda xông vào các vị thần đang canh giữ amṛta, tung bụi làm họ mù mắt cho đến khi thần gió Vāyu thổi tan, rồi đánh họ chạy tán loạn về bốn phương. Chàng hóa ra tám nghìn một trăm cái miệng, uống cạn các dòng sông và dập tắt ngọn lửa vây quanh amṛta. Thu nhỏ thân mình, sáng như vàng, chàng lách qua giữa các nan hoa của một bánh xe sắt quay không ngừng bên cạnh amṛta, vành bánh gắn đầy lưỡi dao. Bên dưới là hai con rắn mà chỉ một cái nhìn cũng biến người ta thành tro. Garuda hất bụi vào mắt chúng, chém đôi chúng, chộp lấy amṛta rồi bay đi, không uống một giọt.

1-7 Hai Cuộc Giao Kèo

Trên trời, Vishnu gặp Garuda và hài lòng vì chàng không hề tham thứ nước ấy. Garuda xin hai ân huệ: được ở trên Vishnu, và được bất tử mà không cần amṛta. Khi Garuda xin ban lại một ân huệ, Vishnu chọn chàng làm vật cưỡi, và đặt chàng lên ngọn cờ của mình: “Như thế ngươi sẽ ở trên ta.”

Indra phóng lưỡi tầm sét vào Garuda. Garuda cười: chàng chẳng đau gì, nhưng để tôn kính vị đạo sĩ đã hiến xương làm ra tầm sét, chàng thả rơi một chiếc lông. Chiếc lông đẹp đến nỗi muôn loài gọi chàng là Suparṇa, “người có bộ lông đẹp”. Indra đòi lại amṛta. Garuda không trao, nhưng nói: “Ta đặt nó xuống chỗ nào, ngài cứ đến đó mà lấy.” Indra hứa ban một ân huệ, và Garuda xin được lấy loài rắn làm thức ăn.

Garuda đặt amṛta lên một thảm cỏ kusha trước mặt lũ rắn và tuyên bố mẹ mình đã được tự do. Trong lúc lũ rắn đi tắm, Indra mang amṛta về trời. Lũ rắn liếm chỗ cỏ amṛta từng nằm, và lưỡi chúng bị xẻ đôi; cỏ thì trở nên linh thiêng. Garuda ở lại trong rừng cùng mẹ, và sống bằng thịt rắn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Rigveda. Trong những cái tên các bậc hiền triết đặt cho Đấng Duy Nhất có “Garutman trên trời, đôi cánh cao quý” (1.164.46, bản dịch của Ralph Griffith). Một con chim mang Soma từ trời xuống cho Indra, và khi cung thủ Kṛśānu bắn theo, một chiếc lông rơi xuống (4.26–27). Arthur Anthony Macdonell (1897) lưu ý rằng garutmat và suparṇa vốn đã là tên của con chim mặt trời trong Rigveda, và cho rằng vật cưỡi của Vishnu cũng nảy sinh từ cùng ý niệm ấy.
• Śatapatha Brāhmaṇa (3.6.2, bản dịch của Julius Eggeling, 1885). Kadru và Suparṇī, “người có đôi cánh đẹp”, cược xem ai nhìn được xa hơn: một con ngựa trắng buộc ở cọc bên kia bờ biển, và làn gió hất tung đuôi nó. Suparṇī thua và phải chuộc mình bằng Soma, thứ nằm trên trời giữa hai chiếc chén vàng khép sập mỗi lần chớp mắt. Văn bản đọc chuyện này như một ẩn dụ về lễ tế: biển là bàn thờ, con ngựa là thần lửa Agni.
• Mahābhārata, quyển 1. Toàn bộ câu chuyện. Bản dịch tiếng Anh năm 1884 của K. M. Ganguli (mục 16 và 20–34) theo những bản chép tay khác với bản hiệu đính. Năm 1915, E. Washburn Hopkins viết rằng “sử thi đã biến chàng thành một con chim roc điển hình”, và theo Johansson, gọi việc cướp Soma là “nét cổ nhất của sử thi”.
• Rāmāyaṇa. Garuda, cậu của sáu vạn người con trai vua Sagara, chỉ cho Anshuman cách cứu họ (quyển 1); trong chiến tranh, chàng giải thoát Rama và Lakshmana khỏi những mũi tên của Indrajit, vốn là những con rắn, con của Kadru (6.40 trong chính văn bản hiệu đính).
• Garuḍa Purāṇa. Trong một bản trích yếu của nó, Sāroddhāra, Vishnu trả lời những câu hỏi của Garuda về cái chết và nghi lễ cho người chết. Bản tiếng Anh năm 1911 ghi rằng nó “được dùng khắp Ấn Độ trong tang lễ”.

3 Những Dị Bản

• Lũ rắn có gian lận không? Trong chính văn bản hiệu đính, các con của Kadru từ chối và bị nguyền rủa, vậy mà sáng hôm sau đuôi ngựa vẫn đầy lông đen, và về sau Vinata nói lũ rắn đã làm sai lệch cuộc cược. Những bản chép tay khác, mà Ganguli theo, lấp chỗ trống ấy: lũ rắn bàn bạc với nhau rồi vâng lời, vì sợ mẹ thiêu chết.
• Ai đi lấy Soma? Trong Śatapatha Brāhmaṇa, Suparṇī sinh ra các thể thơ, và một trong số đó, Gāyatrī, mang Soma về. Trong Mahābhārata, đó là con trai của Vinata.
• Aruṇa trong chính văn bản hiệu đính hiện ra lúc bình minh, là kẻ đi trước mặt trời; các bản chép tay khác cho chàng làm người đánh xe của mặt trời. Vị đạo sĩ của lưỡi tầm sét không được nêu tên; Ganguli thêm “Dadhichi” trong ngoặc.
• Vì sao Garuda thành vật cưỡi của Vishnu? Ở quyển 1, nhờ một cuộc trao đổi ân huệ. Ở quyển 5 (chương 103), đạo sĩ Kaṇva kể cho Duryodhana một chuyện khác để răn thói kiêu ngạo: Garuda giận dữ vì Indra ban sự trường thọ cho một naga mà chàng định ăn thịt, bèn khoe rằng mình chở cả Vishnu nên mạnh hơn mọi vị thần. Vishnu đặt cánh tay phải lên vai Garuda, và Garuda gục xuống dưới sức nặng ấy, rụng cả lông, rồi xin tha thứ.
• Họ hàng của Garuda. Aruṇa và Śyenī sinh ra Sampāti và Jaṭāyu (Mahābhārata 1.60), nên Jaṭāyu, con kền kền chiến đấu với Ravana để cứu Sita, là cháu của Garuda (Rāmāyaṇa 3.13).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Besnagar. Một cột đá ở miền Trung Ấn Độ khắc dòng chữ cho biết đây là “cột cờ Garuda của Vāsudeva, vị thần của các vị thần”, do Heliodoros, con trai Dion, dựng lên; ông là sứ thần người Hy Lạp của vua Antialkidas đến triều vua Bhāgabhadra. J. Ph. Vogel, người công bố văn bia trong báo cáo năm 1908–09 của Cục Khảo cổ Ấn Độ, cho rằng đỉnh cột từng có tượng Garuda, và xếp vua Antialkidas vào khoảng giữa thế kỷ II TCN.
• Trong các đền thờ. Theo H. Krishna Sastri (1916), đền thờ Vishnu nào ở miền Nam Ấn Độ cũng có Garuda: một hình người “có mũi hình mỏ chim và đôi cánh xòe rộng”, khoanh tay lễ bái. Khi được đúc bằng kim loại để rước, Garuda quỳ một gối, trên đầu có một con rắn.
• Phật giáo. Garuda trở thành một trong tám bộ chúng hộ trì Phật pháp, “thiên long bát bộ”. Kinh điển chữ Hán gọi là Ca-lâu-la (迦樓羅), hay Kim Sí Điểu (金翅鳥), chim cánh vàng ăn thịt rồng. Ở chùa Kōfuku-ji (Hưng Phúc Tự) tại Nara, tượng Ca-lâu-la sơn mài năm 734 là một võ tướng mặc giáp, mỏ lớn và mắt chim, nhưng tai và tóc lại là của người.
• Champa. Tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, bức chạm từ tháp E1 Mỹ Sơn (thế kỷ VII–VIII) thể hiện cảnh đản sinh Brahmā, hai đầu là hai chim thần Garuda mình người chân chim. Bảo tàng còn lưu giữ phù điêu chim thần Garuda từ Trà Kiệu và những trán tường Mỹ Sơn khắc cảnh Garuda khuất phục naga.
• Thái Lan. Ấn Garuda, Phra Khrut Pha, có từ thời các vua Ayutthaya. Phraya Anuman Rajadhon kể rằng khi hoàng thân Naris vẽ lại ấn cho vua Chulalongkorn, ông bỏ con naga trong móng Garuda đi: nó chỉ là thức ăn, lại khiến Garuda trông tham ăn. Đạo luật về ấn tín năm 1911 đã lấy ấn Garuda làm ấn của vương quốc.
• Indonesia. Quốc huy Garuda Pancasila do Sultan Hamid II thiết kế, được nội các thông qua ngày 11 tháng 2 năm 1950. Nghị định Chính phủ số 66 năm 1951 quy định con chim vàng có 17 lông cánh và 8 lông đuôi, ứng với ngày 17 tháng 8, và truy nguồn hình tượng về các đền tháp Java cùng biểu tượng Garuda của vua Airlangga ở thế kỷ XI.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: cùng những chương ấy của quyển 1 kể cả hai câu chuyện. Cuộc khuấy biển sinh ra con ngựa mà hai chị em đánh cược và thứ amṛta mà Garuda cướp, còn chuyện lũ rắn liếm cỏ darbha mà bài ấy nhắc tới chính là đoạn kết của câu chuyện này.
• Ganga giáng trần: Dòng sông rơi xuống từ trời: trong Rāmāyaṇa, Garuda là anh em của Sumati, mẹ của sáu vạn người con vua Sagara, và chính Garuda bảo Anshuman rằng chỉ nước sông Hằng mới đưa được tro cốt họ lên trời.
• Rama và Sita: Lưu đày, bắt cóc và hàng trăm bản Rāmāyaṇa: Jaṭāyu, con kền kền già tử trận khi chiến đấu với Ravana, là cháu của Garuda.
• Tengu: Yêu tinh của núi rừng: Gorai Shigeru cho rằng tengu mặt quạ bắt nguồn từ mặt nạ Gigaku của Karura, tên gọi Garuda ở Nhật Bản, loài chim được cho là ăn rắn độc.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mahābhārata, bản hiệu đính, 1.14–30 và 1.60, kèm các dị văn, và 5.103: GRETIL, GRETIL; K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, quyển 1, mục 16 và 20–34 (1884): Wikisource
• Kamimura Katsuhiko (dịch), 『原典訳 マハーバーラタ』 1 (Chikuma Shobō, 2002), bản dịch tiếng Nhật từ bản hiệu đính: CiNii
• Rāmāyaṇa, chính văn bản hiệu đính, 1.37–40, 3.13 và 6.40: GRETIL, GRETIL, GRETIL
• Rigveda 1.164 và 4.26–27, bản dịch của Ralph T. H. Griffith: Wikisource; Julius Eggeling (dịch), The Śatapatha-Brāhmaṇa, phần 2 (Sacred Books of the East 26, 1885), 3.6.2: archive.org
• A. A. Macdonell, Vedic Mythology (1897), §17 và §63: archive.org; E. Washburn Hopkins, Epic Mythology (1915), §12: archive.org
• Ernest Wood và S. V. Subrahmanyam (dịch), The Garuda Purana (Saroddhara) (1911): archive.org
• J. Ph. Vogel, “The Garuda Pillar of Besnagar”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1908–09: archive.org
• H. Krishna Sastri, South-Indian Images of Gods and Goddesses (1916), chương 3: Wikisource; Edgar Thurston, Castes and Tribes of Southern India (1909), “Kondh”: Wikisource; F. E. Penny, On the Coromandel Coast (1908), chương 23: Wikisource
• “迦楼羅”, Sadakata Akira và Sekiguchi Masayuki, “八部衆”, Gorai Shigeru, “天狗”: Kotobank, Kotobank, Kotobank; Cục Du lịch Nhật Bản, cơ sở dữ liệu thuyết minh đa ngôn ngữ, Kōfuku-ji, “迦楼羅像”: mlit.go.jp
• Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: “Đản sinh Brahma”, catalogue trưng bày Mỹ Sơn, và các cuộc khai quật Trà Kiệu của Jean-Yves Claeys: chammuseum.vn, chammuseum.vn, chammuseum.vn
• Phraya Anuman Rajadhon, Rueang phraratchalanchakon lae tra pracham tua pracham tamnaeng (Cục Mỹ thuật Thái Lan, 1950): Wikisource tiếng Thái
• Nghị định Chính phủ Indonesia số 66 năm 1951 về Quốc huy, kèm phần giải thích: peraturan.bpk.go.id; “Kapan Garuda Pancasila Diresmikan sebagai Lambang Negara?”, Kompas.com (2022): kompas.com

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.