Tengu: Yêu tinh của núi rừng

Tengu ngày nay có mặt đỏ, mũi dài, mặc áo và đội chiếc mũ nhỏ màu đen của người tu khổ hạnh trên núi, sau lưng có cánh, tay cầm quạt lông; một loại thấp hơn, tengu quạ, thì có mỏ chim. Hình dạng ấy chỉ thật sự định hình vào thời Edo. Còn cái tên thì cổ hơn cả nghìn năm. Nó đến từ Trung Hoa, nơi nó chỉ một ngôi sao băng sủa như chó, và trên đường đi đến các đền núi, tengu Nhật Bản từng là kẻ lừa người như loài cáo, con diều hâu đánh lừa người mộ đạo, linh hồn sa đọa của nhà sư kiêu ngạo, và người thầy dạy binh pháp cho một cậu bé.

1 Câu Chuyện

Tengu không có một câu chuyện duy nhất. Năm đoạn dưới đây, mỗi đoạn lấy từ một văn bản riêng, cho thấy hình tượng này đã thay đổi ra sao.

1-1 Ngôi Sao Biết Sủa

Năm thứ chín đời Thiên hoàng Jomei, tức năm 637, ngày hai mươi ba tháng hai, một ngôi sao lớn bay ngang trời từ đông sang tây, kèm tiếng động như sấm. Có người bảo đó là tiếng sao băng, có người lại gọi là sấm đất. Khi ấy nhà sư Min, người từng du học ở Trung Hoa, lên tiếng: “Đó không phải sao băng. Đó là tengu. Tiếng sủa của nó nghe như sấm.”

Nihon Shoki chỉ chép có vậy. Min đã dùng một từ Trung Hoa, thiên cẩu, và theo nhà nghiên cứu yêu quái Kagawa Masanobu, ở Trung Hoa sự xuất hiện của “chó trời” là điềm báo chiến tranh. Quả nhiên, chỉ vài dòng sau, biên niên sử chép rằng cùng năm ấy người Emishi ở phương bắc nổi loạn. Người Nhật đọc chữ này theo tiếng của mình là amatsukitsune, “cáo trời”.

1-2 Tengu Trung Hoa Trên Núi Hiei

Khoảng năm trăm năm sau, quyển 20 của Konjaku monogatari shū mở đầu bằng một loạt truyện về tengu. Trong một truyện, một tengu hùng mạnh của Trung Hoa tên là Chira Eiju bay sang Nhật Bản để thử sức với các nhà sư nơi đây. Một tengu Nhật Bản dẫn hắn đến ngọn tháp đá ở Ōdake trên núi Hiei, ngọn núi của tông Thiên Thai. Chira Eiju hóa thành một lão tăng, ngồi thu mình bên đường, còn tengu chủ nhà thì nấp trong bụi rậm dưới thung lũng để xem.

Người đầu tiên đi qua là vị tăng Yokei, ngồi trên kiệu. Lão tăng biến mất: sau này hắn giải thích rằng chiếc kiệu trông như một đám lửa lớn đang bốc cháy, vì Yokei đang tụng thần chú Hỏa giới. Kế đến là Jinzen ở Iimuro, đang tụng chân ngôn của Bất Động Minh Vương, và một đồng tử cầm gậy sắt đi trước kiệu, xua lão tăng chạy mất. Cuối cùng, người đi lên núi là vị đứng đầu tông Thiên Thai, Jie ở Yokawa, có hai ba chục đồng tử vây quanh. Jie chỉ đang nghiền ngẫm một bản văn về thiền quán trong lòng, nên tengu không nấp đủ sâu. Bọn đồng tử tìm thấy hắn dưới thung lũng, đánh đập và bắt hắn khai: “Ta là tengu từ Trung Hoa sang.” Lúc bỏ đi, mỗi đứa giẫm lên lưng hắn một cái, làm gãy lưng hắn. Tengu Nhật Bản đưa hắn đến một nhà tắm ở Unohara trong vùng núi phía bắc kinh đô, dùng nước nóng chữa lưng cho hắn rồi tiễn về nước. Hôm ấy, một người tiều phu nhìn vào nhà tắm thấy hai lão tăng đang ngâm mình, và mùi hôi thối làm anh ta nhức đầu.

Những truyện xung quanh cho thấy tengu có thể làm gì. Dưới triều Thiên hoàng Daigo, một vị Phật hiện ra trên ngọn cây hồng không bao giờ ra quả, cạnh miếu thần giữ đường ở Gojō trong kinh đô, tỏa sáng và rải hoa như mưa, khiến cả kinh thành kéo đến chiêm bái. Sau sáu bảy ngày, quan đại thần Minamoto no Hikaru nghĩ rằng “Phật thật đâu có bỗng dưng hiện ra trên ngọn cây như thế; đây hẳn là trò của tengu hay thứ gì tương tự”. Ông nhìn chằm chằm không chớp mắt cho đến khi vị Phật biến thành một con diều hâu lớn gãy cánh, rơi xuống đất giãy giụa. Trên núi Ibuki, một vị thánh tăng chẳng biết gì ngoài niệm danh hiệu A Di Đà được một đoàn rước rực rỡ của Phật A Di Đà và các bồ tát đón đi. Bảy tám ngày sau, các tăng sĩ đi đốn củi thấy ông bị trói trần truồng trên ngọn một cây tuyết tùng cao, và ông chết trong cơn mê loạn. Vì thiếu trí tuệ, sách kết luận, nên ông “bị tengu lừa”.

1-3 Con Diều Vàng Trên Núi Atago

Dần dần người ta nói rằng các nhà sư kiêu ngạo khi chết không lên cõi Tịnh độ mà rơi vào cõi của tengu. Năm 1296, một họa sĩ vô danh làm ra Tengu-zōshi, bảy cuộn tranh lần lượt châm biếm các đại tự ở Nara và Kyoto. Theo tóm tắt của Haruko Wakabayashi, lời đề của mỗi cuộn đều kết thúc bằng ý rằng vì quá tự hào về chùa và tông phái của mình, các nhà sư không tránh khỏi chấp trước và kiêu mạn, nên hóa thành tengu.

Các truyện chiến tranh còn thêm vào đó các bậc đế vương. Thượng hoàng Sutoku thua trong loạn Hōgen năm 1156, bị đày đến Sanuki và mất ở đó năm 1164; sau khi chết, ông bị người đời sợ hãi như một oan hồn. Hōgen monogatari (Bảo Nguyên vật ngữ), truyện về cuộc loạn ấy, kể rằng ở nơi lưu đày, ông bỏ ra ba năm tự tay chép năm bộ kinh Đại thừa và xin được đặt kinh ở gần kinh đô. Khi kinh bị gửi trả lại, ông thề đem kinh hồi hướng cho cõi ma, “hóa thành ma để giải mối hận”, viết lời thề ở cuối kinh rồi dìm kinh xuống đáy biển. Từ đó ông không cắt móng tay, không cạo tóc, và “vì oán niệm, ngay khi còn sống đã mang hình tengu”.

Quyển 27 của Taiheiki (Thái Bình ký), biên niên về các cuộc chiến thế kỷ XIV, đặt ông ngồi giữa các tengu. Sách kể về một người tu khổ hạnh trên núi tên Unkei, từ Haguro xứ Dewa. Năm 1349, trên đường đến một ngôi chùa ở Kyoto, ông gặp một lão tu sĩ chừng sáu mươi tuổi, người mời ông đi xem “thánh địa có một không hai ở Nhật Bản” rồi dẫn ông lên núi Atago. Phía sau chính điện có rất đông người ngồi, kẻ mũ áo triều phục, người mặc áo cà sa màu vàng nâu của bậc cao tăng. Ở chỗ ngồi danh dự là một con diều vàng lớn, đôi cánh xếp gọn; bên cạnh là một người đàn ông cao tám thước, mang cung lớn và tên lớn.

“Con diều vàng ở ghế trên chính là Thượng hoàng Sutoku,” người dẫn đường giải thích. Người đàn ông cao lớn là xạ thủ Minamoto no Tametomo. Bên trái là vị phế đế đảo Awaji, Hoàng hậu Inoue, các Thiên hoàng Go-Toba và Go-Daigo, những người “đã thành thủ lĩnh của các ma vương”; kế đó là các cao tăng lừng danh, Genbō, Shinzei, Jie và những người khác, “cũng đã thành đại ma vương, tụ họp ở đây để bàn cách làm thiên hạ đại loạn”. Lão tăng trả lời các câu hỏi của Unkei chính là Tarōbō núi Atago. Rồi bỗng một đám lửa dữ tràn vào, và Unkei thấy mình đang đứng dưới một gốc cây trên nền cung điện cũ. Ông nghĩ lại và kết luận: “Không còn nghi ngờ gì, ta đã đi vào cõi tengu.”

1-4 Đại Tengu Núi Kurama

Vở kịch Nō Kurama tengu, tương truyền của Miyamasu, biến tengu thành một người thầy. Các nhà sư núi Kurama, phía bắc Kyoto, dẫn các chú tiểu đi ngắm hoa anh đào thì một người tu khổ hạnh thô lỗ đến ngồi giữa họ. Khó chịu, họ bỏ đi. Chỉ một cậu bé ở lại và ân cần trò chuyện với ông: đó là Shanaō, tức Ushiwakamaru, con mồ côi của Minamoto no Yoshitomo, bị các chú tiểu khác xa lánh vì họ thuộc dòng Taira đang cầm quyền còn cậu thuộc dòng Minamoto đã bại trận. Người tu khổ hạnh dẫn cậu đi ngắm hoa khắp các ngọn núi, rồi tiết lộ mình là đại tengu của núi này và hứa sẽ dạy cậu binh pháp.

Khi cậu bé trở lại, tay cầm cây kích, đại tengu hiện ra cùng các tengu khắp nơi trong nước. Ông kể chuyện Trương Lương đời Hán đã khiêm nhường hầu thầy mà được truyền bí quyết binh pháp, rồi trao cho cậu bé những bí quyết ấy, hứa sẽ phù trợ cậu trong các trận chiến với nhà Taira, rồi bay đi trên núi Kurama trong buổi chiều tà. Cậu bé ấy lớn lên thành vị tướng Minamoto no Yoshitsune, mà câu chuyện sẽ được kể trong một bài sau. Tengu núi Kurama được gọi là Sōjōbō; sōjō (tăng chính) là một trong những phẩm vị cao nhất của giới tăng sĩ Phật giáo.

1-5 Cậu Bé Đi Theo Tengu

Ngày mồng một tháng mười năm 1820, học giả Hirata Atsutane nghe tin ở Edo có một cậu bé “đã bị cái gọi là tengu dụ đi nhiều năm” và làm sứ giả cho nó. Ngay hôm đó ông đến gặp cậu. Cậu bé tên Torakichi, mười lăm tuổi, được đặt tên theo con hổ (tora) vì sinh vào năm Dần, ngày Dần, giờ Dần. Hirata chép lại lời cậu trong Senkyō ibun (Tiên cảnh dị văn), “Những chuyện lạ nghe được về cõi tiên”.

Theo lời Torakichi, năm lên bảy, cậu đang chơi gần đền Gojō Tenjin dưới chân đồi Ueno thì thấy một ông lão chừng năm mươi tuổi, râu dài, bán thuốc viên lấy ra từ một cái hũ nhỏ, miệng chỉ rộng hơn một tấc. Bán xong, ông lão xếp hết đồ vào hũ, bước vào theo, rồi cái hũ bay vút lên trời. Một hôm khác, ông lão hỏi Torakichi có muốn học bói toán không: nếu muốn thì hãy chui vào hũ. Cậu bé thấy mình như đã vào trong, và trước khi mặt trời lặn đã đứng trên một đỉnh núi ở xứ Hitachi, “nghe nói là nơi tu luyện của tengu”. Khi cậu khóc đòi cha mẹ, ông lão cõng cậu bay về nhà giữa tiếng gió ù ù bên tai, và dặn không được kể với ai.

Suốt năm năm, Torakichi đi đi về về. Thầy của cậu, về sau sống trên núi Iwama ở Hitachi, dặn cậu nếu có ai hỏi thì cứ nói, “như người đời vẫn gọi”, rằng thầy là một tengu, một trong mười ba tengu của núi Iwama, tên là Sugiyama Sōjō. Hirata đưa cậu bé về nhà mình và hỏi han suốt nhiều năm về cuộc sống của các tiên nhân trên núi.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Trung Hoa. Sử ký của Tư Mã Thiên, trong thiên “Thiên quan thư” (quyển 27), tả thiên cẩu “hình như sao chạy lớn, có tiếng; khi rơi xuống dừng trên mặt đất thì giống con chó”, chỗ nó rơi nhìn từ xa như lửa bốc ngút trời, và quân tan tướng chết. Sơn hải kinh lại đặt cùng tên ấy cho một thứ khác: một con thú ở núi Âm Sơn “giống mèo rừng mà đầu trắng”, tiếng kêu như “lưu lưu”, và “có thể trừ điều dữ”.
• Nihon Shoki (năm 720), quyển 23, mục năm thứ chín đời Jomei (637). Bản dịch tiếng Anh của W. G. Aston, gọi nhà sư là Bin, chú thích rằng chữ Kana chép giữa dòng đọc là “Ama no Kitsune”, tức “cáo trời”; từ điển Nihon kokugo daijiten ghi cách đọc amatsukitsune theo bản Kitano.
• Genji monogatari (Truyện Genji, đầu thế kỷ XI). Trong chương cuối, “Yume no ukihashi”, vị tăng đô Yokawa đoán rằng nàng Ukifune mất tích là “bị thứ gì đó như tengu hay mộc tinh lừa dẫn đi”.
• Konjaku monogatari shū (đầu thế kỷ XII, không rõ người biên soạn), quyển 20. Các truyện đầu quyển đều nói về tengu: một tengu Ấn Độ nghe nước biển tụng kệ Phật rồi lần theo âm thanh đến tận núi Hiei, Chira Eiju của Trung Hoa, vị Phật giả trên cây hồng, vị thánh tăng núi Ibuki, và nhiều truyện khác.
• Tengu-zōshi (năm 1296), bảy cuộn. Niên đại, ngày mồng sáu tháng mười năm 1296, được ghi trong lời tựa của cuộn Kōfukuji. Tăng sĩ các chùa Kōfukuji, Tōdaiji, Enryakuji, Onjōji và Tōji, những người tu khổ hạnh trên núi và những người ẩn tu là bảy loại tengu. Bảo tàng Quốc gia Tokyo giữ cuộn Enryakuji và cuộn Tōji; cuộn mang tên “Các tengu đều thành Phật” thuộc Bảo tàng Nezu. Bách khoa toàn thư Heibonsha cho rằng tác giả có lẽ là một học tăng thuộc tông Thiên Thai; Wakabayashi nhận thấy bộ tranh dành nhiều thiện cảm nhất cho chùa Onjōji.
• Hōgen monogatari, quyển 3, lời thề của Sutoku, đọc theo văn bản in trong Kōchū Nihon bungaku taikei (1925); và Taiheiki (thế kỷ XIV), quyển 27, “Ký sự tương lai của Unkei”, mà Unkei ghi ngày tháng sáu nhuận năm 1349.
• Vở Nō Kurama tengu, tương truyền của Miyamasu, đến nay vẫn được cả năm trường phái Nō trình diễn.
• Hirata Atsutane, Senkyō ibun (hoàn thành năm 1822). Encyclopedia of Shinto (Mori Mizue) cho biết thêm Torakichi sống với Hirata khoảng bảy năm, rồi năm hai mươi hai tuổi bỗng cạo đầu và bỏ đi.

3 Những Dị Bản

• Chó, cáo hay chim? Ở Trung Hoa, thiên cẩu là ngôi sao rơi xuống đất thành hình chó, hoặc một con thú như mèo rừng đầu trắng. Cách đọc của người Nhật biến nó thành cáo. Konjaku lột mặt nạ một tengu thành diều hâu, còn Taiheiki đặt Sutoku ngồi đó dưới hình một con diều vàng. Kagawa lần theo từng bước: từ khoảng thế kỷ X, người ta tin tengu biết mê hoặc người như cáo; từ cuối thời Heian, tengu được hình dung như loài chim, nhất là diều hâu.
• Cùng một vị cao tăng ở cả hai phía. Trong Konjaku, các đồng tử của Jie ở Yokawa giẫm gãy lưng tengu Trung Hoa. Trong Taiheiki, chính Jie lại ngồi ở Atago giữa các đại ma vương.
• Tarōbō là ai? Bản Engyō của Heike monogatari (Bình gia vật ngữ, 1309–10), theo trích dẫn của Nihon kokugo daijiten, nói về một người “vì lòng đại kiêu mạn mà lập tức thành đại tengu số một Nhật Bản; người ấy gọi là Tarōbō núi Atago”. Một truyền thuyết khác, được Wada Shūjō ghi lại trong Bách khoa toàn thư Heibonsha, cho rằng Tarōbō là nhà sư Shinzei, người vì thấy Hoàng hậu Somedono mà tâm loạn, sau khi chết hóa thành đại tengu.
• Kẻ thù hay thần hộ trì? Theo Nihon kokugo daijiten, từ thời trung cổ trở đi tengu thường được chia làm ba loại: những thần núi khuyến thiện trừng ác và bảo vệ Phật pháp, như Sōjōbō núi Kurama, Tarōbō núi Atago và Sanjakubō núi Akiba; những nhà sư sa đọa vì tăng thượng mạn; và những kẻ sa đọa vì oán hận, phẫn nộ.
• Cái mũi dài từ đâu ra? Không ai biết chắc. Gorai Shigeru truy nguồn hai loại tengu về hai chiếc mặt nạ của Gigaku (Kỹ nhạc), loại kịch múa đeo mặt nạ truyền vào Nhật Bản thế kỷ VII: mặt nạ mũi dài Chidō, đi trước đoàn rước để xua tà, và mặt nạ mặt quạ Karura (Ca Lâu La), loài chim ăn rắn độc. Một giai thoại dân gian cho rằng họa sĩ Kanō Motonobu (1476–1559) là người đầu tiên vẽ tengu mũi dài, theo hình một sinh vật lạ ông thấy trong mơ; Kagawa ghi nhận bức tranh tengu được cho là của Motonobu vẫn còn, nhưng câu chuyện thì không cách nào kiểm chứng. Mặt nạ mũi dài có trước tengu mũi dài: Bảo tàng Quốc gia Kyoto giới thiệu một mặt nạ dùng trong đoàn rước, được dâng cúng năm 1408, mô phỏng khuôn mặt đỏ, mũi cao của thần Sarutahiko.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Núi Kurama. Chùa Kurama-dera thờ Gohō Maōson, mà chùa gọi là vị linh vương của mặt đất, ở điện Maōden trong khu nội viện. Trang lịch sử của chùa kể truyền thuyết Ushiwakamaru ban ngày học Phật pháp, ban đêm được tengu dạy binh pháp ở thung lũng Sōjōgatani. Gorai Shigeru thấy bóng dáng tengu trong những vị “đại ma vương tôn” được thờ ở nội viện các ngọn núi ấy, và gọi Kurama là ngọn núi nổi tiếng nhất, nơi người ta vừa kính sợ vừa cầu khẩn sức mạnh trừ tà, ban phúc của tengu.
• Núi Takao. Chùa Yakuōin trên núi Takao, thành phố Hachiōji, thờ Izuna Daigongen và coi tengu là tùy tùng của ngài. Chùa còn viết rằng hình dáng người tu khổ hạnh trên núi, sau bao năm tu luyện, “thường được đồng nhất với tengu”. Encyclopedia of Shinto cho biết Izuna Gongen thường được vẽ với hình dạng giống tengu, cưỡi một con cáo trắng.
• Núi Atago. Trên núi Atago, phía tây Kyoto, vị thần của đền được gọi là Atago Gongen Tarōbō và được tin là mang hình tengu, khiến người ta kính sợ (Nogami Takahiro). Theo lời chính ngôi đền, trong thời thần và Phật được thờ chung, tengu Tarōbō được thờ ở nội viện, nay là điện Wakamiya. Đền được thờ như thần phòng hỏa, và ai lên núi lễ vào đêm 31 tháng 7 được cho là hưởng phúc phòng hỏa của một nghìn ngày.
• Bị thần giấu đi. Khi một đứa trẻ bỗng mất tích, người ta nói đó là kamikakushi, “bị thần giấu”, và thường đổ cho tengu. Cả làng đi khắp nơi gõ chiêng đánh trống, gọi to “Trả lại đây! Đưa về đây!” (Komatsu Kazuhiko). Người mất tích thường được tìm thấy trên cây hay trên mái nhà, còn đôi dép thì được xếp ngay ngắn ở chỗ họ biến mất (Iijima Yoshiharu), và những người trở về kể rằng mình đã bay cùng tengu. Inokuchi Shōji ghi nhận rằng ngày xưa người ta nói người mất tích bị đại bàng hay quỷ oni bắt đi, còn từ thời Edo thì các trường hợp đổ cho tengu tăng vọt.
• Những tiếng động trong núi. Tiếng một cây lớn đổ ầm mà chẳng có cây nào đổ (tengu-daoshi), tiếng cười vang trong khu rừng vắng (tengu-warai), đá bay đến từ đâu không rõ (tengu-tsubute), tất cả đều bị cho là trò của tengu.
• Một từ chỉ sự kiêu ngạo. Trong tiếng Nhật thường ngày, tengu ni naru, “hóa thành tengu”, nghĩa là trở nên tự mãn, còn “bẻ gãy mũi tengu” của ai đó là làm cho người ấy bớt kiêu.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Oni: Loài quỷ khổng lồ của Nhật Bản: loài quái vật lớn còn lại của văn hóa dân gian Nhật Bản. Gorai Shigeru cho rằng oni và tengu đều là hiện thân của thần núi, và mặt nạ của cả hai đều bắt nguồn từ mặt nạ Gigaku.
• Kitsune: Con cáo trong văn hóa dân gian Nhật Bản: cách đọc tiếng Nhật đầu tiên của chữ “tengu” là amatsukitsune, “cáo trời”, và vào thế kỷ X, tengu bị sợ hãi vì biết mê hoặc người như cáo. Izuna Gongen, vị thần mà tengu núi Takao hầu cận, cưỡi một con cáo trắng.
• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: ngôi đền trên núi Atago, nơi ở của tengu Tarōbō, thờ Izanami và Kagutsuchi, vị thần lửa mà sự ra đời đã làm bà chết (Nipponica). Theo bách khoa Mypedia của Heibonsha, vì vị thần được thờ là thần lửa nên dân gian tôn Atago làm thần phòng hỏa.
• Garuda: Vua của loài chim: Gorai Shigeru cho rằng tengu mặt quạ bắt nguồn từ mặt nạ Gigaku của Karura, tên gọi Garuda ở Nhật Bản, loài chim được cho là ăn rắn độc.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nihon Shoki, quyển 23, năm thứ chín đời Jomei (nguyên văn): Wikisource
• W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, quyển XXIII, chú thích 35: Wikisource
• Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 27, “Thiên quan thư” (nguyên văn kèm các lời chú cổ): Wikisource
• Sơn hải kinh, “Tây sơn kinh” (nguyên văn): Wikisource
• Konjaku monogatari shū, quyển 20, các truyện 1, 2, 3 và 12, theo văn bản Kōshō Konjaku monogatari shū: Yatanavi, Yatanavi, Yatanavi, Yatanavi
• Genji monogatari, chương “Yume no ukihashi”: Wikisource
• Hōgen monogatari, quyển 3, “Shin’in on-kyō shizume no koto”, trong Kōchū Nihon bungaku taikei, tập 14 (Kokumin tosho, 1925), tr. 97–99: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản
• Taiheiki, quyển 27, “Unkei miraiki no koto”, văn bản Kokumin bunko: Wikisource
• Hirata Atsutane, Senkyō ibun (1822), trong Hirata Atsutane zenshū, tập 8 (Naigai shoseki, 1933), tr. 361–369: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản
• Kagawa Masanobu, “‘Tengu’: The Birdlike Demons that Became Almost Divine”, Nippon.com, 2022: nippon.com
• Haruko Wakabayashi, “The Dharma for Sovereigns and Warriors: Onjō-ji’s Claim for Legitimacy in Tengu zōshi”, Japanese Journal of Religious Studies 29/1–2 (2002): Viện Nanzan
• Bách khoa toàn thư Heibonsha, Nipponica, Nihon kokugo daijiten và các từ điển khác trên Kotobank: Gorai Shigeru, Iijima Yoshiharu và Inokuchi Shōji, “天狗”; Taguchi Eiichi và Tokue Motomasa, Murashige Yasushi, “天狗草紙”; Komatsu Kazuhiko và Ōtō Tokihiko, “神隠し”; Yokomichi Mario và Masuda Shōzō, “鞍馬天狗”; Nogami Takahiro và Mypedia, “愛宕信仰”; “太郎坊”; “崇徳天皇”; Noguchi Takehiko, “仙境異聞”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Encyclopedia of Shinto, Đại học Kokugakuin: Mori Mizue, “Senkyōibun”; Itō Satoshi, “Izuna Gongen”
• the-noh.com, “Kurama-tengu”: the-noh.com; JAANUS, “ōbeshimi”: JAANUS
• Bảo tàng Quốc gia Tokyo, Tengu-zōshi (cuộn Tōji và Daigoji): ColBase; Bảo tàng Quốc gia Kyoto, tài liệu hướng dẫn triển lãm mặt nạ năm 2015: kyohaku.go.jp
• Chùa Kurama-dera, lịch sử: kuramadera.or.jp; Chùa Takaosan Yakuōin, “高尾山と天狗様”: takaosan.or.jp; Đền Atago, “御由緒” và “千日詣り”: atagojinjya.jp, atagojinjya.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.