Kappa: Yêu quái nhỏ dưới sông

Lúc chiều tà, một bóng nhỏ ngồi chờ bên vực nước. Nó cao cỡ một đứa trẻ, tay có màng, trong phần lớn các câu chuyện thì lưng mang mai, và trên đỉnh đầu có một chỗ lõm đựng nước. Nó thách người qua đường vật nhau, lẻn vào vườn dưa, kéo ngựa, bò và người đang bơi xuống nước. Bị bắt, nó xin lỗi, để cá trước cửa nhà, và dạy cho một gia đình cách chế thuốc chữa vết thương. Kappa không có một thần thoại thống nhất, cũng không có tác giả. Nó sống trong một bộ bách khoa thời Edo, trong những hình vẽ được các học giả chép lại cho nhau, và trong hàng trăm câu chuyện ngắn do các nhà nghiên cứu dân gian và sử gia địa phương ghi lại, phần lớn được kể như chuyện có thật đã xảy ra ở một vực nước cụ thể, với một gia đình cụ thể.

1 Câu Chuyện

Không có một bản kể duy nhất. Những chuyện dưới đây lấy từ một bộ bách khoa thời Edo, từ hai cuốn sách của Yanagita Kunio, và từ các bộ sử địa phương, đọc qua phần tóm tắt trong cơ sở dữ liệu yêu quái của Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Văn hóa Nhật Bản (Nichibunken). Mỗi chuyện đều ghi rõ nguồn và nơi chốn.

1-1 Đứa Trẻ Dưới Vực Nước

Trong bộ bách khoa có lời tựa đề năm 1712, Terajima Ryōan, một thầy thuốc ở Osaka, viết rằng kawatarō có nhiều ở miền tây và Kyushu, trong khe suối, ao hồ và sông ngòi. Nó trông như đứa trẻ chừng mười tuổi, mình trần, đi đứng thẳng và nói được tiếng người. Tóc nó ngắn và thưa, đỉnh đầu lõm xuống, đựng được một vốc nước. Nó sống dưới nước, chiều tối mới lên bờ trộm hoa màu ngoài đồng.

Nó mê vật sumo, gặp ai cũng mời vật. Người khỏe mạnh muốn đấu với nó thì trước hết nên cúi người, ngửa người và lắc đầu. Kawatarō cũng làm theo mấy lần, không biết nước trong đầu đã đổ hết, rồi kiệt sức ngã ra. Khi đầu còn nước, nó khỏe gấp đôi một dũng sĩ. Hai cánh tay nó lại thông suốt từ bên này sang bên kia, trơn tuột, không sao nắm được. Nó hay kéo bò ngựa xuống nước rồi hút máu, nên người lội qua sông phải hết sức cẩn thận.

Terajima chép thêm: tương truyền khi Sugawara no Michizane ở Tsukushi, ông có duyên cớ làm một bài thơ, và đến nay người qua sông đọc bài ấy thì không bị kawatarō làm hại: “Chớ quên lời hẹn thuở xưa, hỡi người sông nước: họ ta là Sugawara.” Nếu có ai tình cờ bắt được kawatarō, người ta cũng thả ra, vì sợ bị nó báo oán về sau.

1-2 Con Ngựa Kéo Ngược

Sasaki Kyōseki, một chàng trai ở Tōno, vùng núi Iwate, kể chuyện này cho Yanagita Kunio, và năm 1910 Yanagita in nó thành truyện thứ 58. Bên vực Obako trên sông Kogarase có một nhà tên là Shin’ya. Một hôm người nhà đem ngựa ra vực cho mát, còn đứa trẻ dắt ngựa thì bỏ đi chơi. Một con kappa hiện lên, định kéo ngựa xuống nước. Không ngờ con ngựa lại lôi nó về tận chuồng, và nó trốn dưới máng ăn của ngựa. Người nhà thấy cái máng úp ngược thì lấy làm lạ, hé lên một chút, liền thấy thò ra một bàn tay kappa. Cả làng kéo đến bàn nên giết hay tha. Cuối cùng họ bắt nó hứa chắc từ nay không được quấy ngựa trong làng nữa, rồi thả ra. Người ta nói con kappa ấy nay đã bỏ làng, sống ở vực nước dưới thác Aizawa.

Yanagita ghi chú: “Chuyện kiểu này có khắp cả nước. Hễ nơi nào có kappa là nơi ấy có chuyện này. Vì sao vậy?”

Bộ sử tỉnh Miyagi năm 1956 chép một chuyện ở Ōsato. Ở đập Kasukawa, nơi trẻ con và ngựa thường chết đuối, một buổi chiều hè, một gia nhân tắm ngựa cho chủ, khi về đến nhà thì thấy một chú bé gầy gò, tóc cắt ngắn, dáng vẻ kỳ dị. Đó là một con kappa đã bám theo đuôi ngựa về. Người ta định đánh chết nó, nhưng nó van xin rối rít nên họ răn đe nghiêm khắc rồi tha, sau khi bắt nó ấn dấu tay lên một chiếc khăn trắng làm bằng. Dấu tay ấy được gia đình giữ cho đến trận hỏa hoạn lớn năm 1876.

1-3 Cánh Tay Và Phương Thuốc

Cũng bộ sử ấy kể về một võ sĩ thuộc lãnh địa Sendai xưa, Odajima Ōinosuke, sống ở Futago bên sông Kitakami. Đêm đêm, hễ các cô hầu vào nhà xí là có thứ gì đó quấy phá, nên ông cải trang thành đàn bà, tự mình ngồi đợi ở đó. Khi một bàn tay lạnh và cứng chạm vào, ông chộp lấy, rút con dao găm giấu sẵn chặt đứt, và con quái kêu thét bỏ chạy. Đó là một cánh tay gầy có màng giữa các ngón. Đến đêm thứ ba, một sinh vật hiện ra bên gối ông và cúi rạp xuống: nó là kappa ở vực Yoroi, từ nay sẽ không quấy phá nữa, xin trả lại cánh tay. Tay đã chặt rồi trả lại thì được gì, Ōinosuke hỏi. Kappa đáp nó có một thứ thuốc bí truyền. Đổi lấy đơn thuốc, ông trả lại cánh tay, và kappa nối liền nó ngay trước mắt ông rồi truyền lại cách chế thuốc. Phương thuốc trị thương của nhà ông được nhiều người tìm đến, dù về sau, qua các đời, không còn được chuộng như trước.

Ở Ōmi, nay thuộc thành phố Itoigawa, tỉnh Niigata, nhà Shimizu kể rằng một ông tổ đã giữ được cánh tay của một con kappa khi tắm ngựa dưới sông. Đêm ấy kappa đến đòi tay, và ông bắt nó mang đến một tờ cam kết không bao giờ hại trẻ con ở Ōmi. Người ta nói từ đó ở Ōmi không còn ai chết đuối. Từ sáng hôm sau, cá tươi được để sẵn trên chạc cây ở hàng rào nhà ông, cho đến khi gia đình đặt vào đó một cái móc sắt thì cá không đến nữa. Những người kể giải thích rằng kappa là sứ giả của Otohime ở Long cung, nên nó ghét kim loại.

1-4 Kappa Mặt Đỏ Ở Tōno

“Nơi khác người ta nói mặt kappa màu xanh,” Yanagita viết trong truyện thứ 59, “nhưng kappa ở Tōno mặt đỏ.” Hồi bà cố của Sasaki còn bé, đang chơi trong vườn với bạn, bà thấy một gương mặt bé trai đỏ rực ló ra giữa mấy cây óc chó. Đó là kappa. Theo truyện thứ 57, dấu chân kappa thường thấy trên cát bờ sông, nhất là sau một ngày mưa: giống chân khỉ, ngón cái tách riêng, dài chưa tới ba sun (chừng chín xăng-ti-mét).

Hai truyện trước đó u tối hơn. Trong truyện thứ 55, người ta thấy một người phụ nữ của một nhà bên sông ở làng Matsuzaki ngồi thu mình ở mép nước, cười tủm tỉm. Rồi có tin đồn đêm đêm một người đàn ông đến với chị, kể cả những đêm chồng nằm bên cạnh, và người ta bắt đầu nói đó hẳn là kappa; họ hàng canh giữ cũng không ngăn được. Chị sinh rất khó, cho đến khi sinh trong một cái máng ngựa đổ đầy nước, và đứa bé có màng ở tay. Nghe nói mẹ chị cũng từng sinh con của kappa. Những đứa bé ấy bị giết và chôn trong một cái thùng nhỏ. Truyện thứ 56, ở làng Kamigō, kể về một người phụ nữ sinh ra đứa con của “một thứ giống như kappa”, đỏ rực toàn thân, miệng rộng. Gia đình mang nó ra một ngã ba đường để bỏ, rồi nghĩ lại, định đem bán cho gánh xiếc, nhưng quay lại thì đứa bé đã biến mất. Yanagita không bình luận gì về cả hai chuyện, chỉ chú thích một từ chỉ ngã ba đường.

1-5 Kusenbō Và Đạo Quân Khỉ

Khi Katō Kiyomasa làm lãnh chúa xứ Higo ở Kyushu, bầy kappa sông Yatsushiro kéo tiểu đồng yêu quý của ông xuống nước, làm cậu chết đuối. Kiyomasa nổi giận, định đem quân đánh kappa, bèn hạ lệnh gom thật nhiều khỉ trong lãnh địa. Bầy kappa khiếp sợ. Kusenbō, thủ lĩnh của chín nghìn con kappa, nhờ một nhà sư đứng ra cầu xin, và thề từ nay không bao giờ hại người nữa. Yanagita Kunio kể chuyện này trong Santō mintan shū năm 1914, theo một cuốn sách thời Edo thập niên 1740 là Honchō zokugen shi (Bản triều tục ngạn chí), và ngay trước đó giải thích vì sao phải là khỉ: kappa thấy khỉ thì không nhúc nhích được, và người làm xiếc khỉ khi qua sông thường che mặt khỉ lại. Ishida Eiichirō cũng dẫn chuyện này từ Yanagita.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Tên gọi. Theo Nihon kokugo daijiten (Nhật Bản quốc ngữ đại từ điển), kappa là dạng biến âm của kawa-warawa, “đứa trẻ sông”, và ví dụ sớm nhất là một câu haikai năm 1678; một tên gọi khác, kawarō, đã có trong bộ từ điển Nhật–Bồ Đào Nha do các giáo sĩ Dòng Tên in năm 1603–04. Komatsu Kazuhiko viết rằng kappa vốn là tên gọi ở vùng Kantō, và những từ chỉ sinh vật này chỉ xuất hiện trong văn bản từ thời cận thế.
• Terajima Ryōan, Wakan sansai zue (lời tựa đề năm 1712), bộ bách khoa có tranh gồm 105 quyển, phỏng theo Tam tài đồ hội (Sancai tuhui) đời Minh. Kawatarō nằm trong quyển 40, “Loài vượn và loài quái”, ở phần các loài quái. Ngay trước nó là mục suiko (水虎, “hổ nước”), một quái vật sông có vảy lấy từ sách Bản thảo cương mục (Bencao gangmu) của Trung Hoa, mà Terajima cho là cùng loại với kawatarō, “nhưng có chỗ khác”.
• Suiko kōryaku (“Khảo về kappa”, theo cách Ishida dịch), do học giả Koga Tōan biên soạn năm 1820: các ghi chép về kappa kèm hình vẽ tô màu. Sách lưu truyền bằng các bản chép tay, như bản chép năm 1836 nay ở thư viện Iwase Bunko tại Nishio, và có phần tiếp theo năm 1839. Ishida in lại từ đó hình một con kappa ở sông Chikugo, Kyushu.
• Yanagita Kunio, Tōno monogatari (1910). Yanagita nghe tất cả các truyện từ Sasaki Kyōseki người Tōno, người thường đến thăm ông vào buổi tối từ khoảng tháng 2 năm 1909. Các truyện 55 đến 59 nói về kappa.
• Yanagita Kunio, Santō mintan shū (1914). Bài khảo cứu “Kappa komahiki” (Kappa kéo ngựa) trong sách gom các chuyện kappa định kéo ngựa xuống nước từ gần như khắp các tỉnh, từ Rikuchū đến Hizen. Theo tóm lược của Ishida, trong phần lớn các chuyện, kappa thất bại và phải xin lỗi, “đôi khi chính thức bằng văn bản”. Chúng tôi đọc cuốn sách này trong ấn bản năm 1942.
• Ishida Eiichirō, Kappa komahiki kō (Khảo về kappa kéo ngựa; Chikuma Shobō, 1948; bản mới 1966). Ishida bắt đầu viết cho một tập sách mừng thọ bảy mươi của Yanagita năm 1944, viết tiếp ở Bắc Kinh và Trương Gia Khẩu, rồi hoàn thành sau chiến tranh. Bản tiếng Anh “The Kappa Legend”, do Yoshida Ken’ichi dịch, đăng trên tạp chí Folklore Studies năm 1950.
• Sử địa phương. Các bộ sử tỉnh thế kỷ XX ghi lại chuyện kappa theo từng làng. Riêng dưới tên gọi “kappa”, cơ sở dữ liệu của Nichibunken đã có khoảng 1.100 trường hợp.

3 Những Dị Bản

• Gọi là gì? Foster cho biết có hơn tám mươi tên gọi địa phương. Kawatarō, “cậu bé sông”, quanh Kyoto và một phần Kyushu; gatarō ở Harima; gārappa ở Higo; kawako, “đứa trẻ sông”, ở Izumo; enkō, “khỉ”, từ Izumo, Nagato đến Iyo, Tosa; game, “rùa”, ở Etchū; kawasso, từ chữ “rái cá”, ở Saga (tất cả theo Ishida). Các bộ bách khoa còn kể thêm hyōsube, mizushi, medochi và suiko.
• Trông như thế nào? Cỡ đứa trẻ chừng mười tuổi trong Wakan sansai zue, bốn năm tuổi trong Nipponica, ba bốn tuổi trong phần tóm lược của Foster. Da nó thường màu xanh, xanh đen hay xám, có nơi nói màu đỏ (Komatsu), còn ở Tōno thì mặt nó đỏ. Có ghi chép nói nó phủ lông, có ghi chép nói phủ vảy (Foster). Nhiều nơi nói nó chỉ có ba ngón tay. Tay nó co duỗi được, dễ rời ra, hoặc thông suốt qua thân mình.
• Từ đâu mà có? Theo Komatsu, ở Amakusa người ta kể rằng người thợ Hidari Jingorō làm những hình nhân bằng rơm rồi thổi sự sống vào chúng để xây kịp một tòa thành. Khi ông định ném chúng xuống sông, chúng hỏi từ nay sẽ ăn gì, ông đáp: “ăn mông người ta”; và chúng hóa thành kappa. Có nơi lại coi kappa là con cái hay tùy tùng của Gozu Tennō, vị thần của Gion, hoặc nói nó từ nước ngoài đến. Ở Ōmi, nó là sứ giả của Long cung.
• Có từ bao giờ? Nihon Shoki (Nhật Bản thư kỷ) chép rằng năm thứ 67 đời Thiên hoàng Nintoku, ở chỗ rẽ nhánh của một con sông xứ Kibi có một con mizuchi phun độc làm khổ người qua đường. Agatamori ném ba quả bầu xuống vực, thách nó dìm chìm; nó hóa thành con hươu mà vẫn không dìm được, và ông chém chết nó. Foster gọi đây là “có lẽ là lần đầu tiên được ghi chép” của loài tinh linh dưới nước về sau mang tên kappa. Komatsu không đồng ý: con mizuchi ấy là rắn hay rồng, không phải kappa của các tác giả thời Edo.
• Nó làm gì con người? Nó dìm chết trẻ con chơi dưới sông (Komatsu). Nó móc shirikodama, một viên ngọc tưởng tượng nằm trong thân người gần hậu môn, hoặc hút máu (Nipponica). Ở Kyushu, người ta dặn nhau đừng vật với người lạ: người ngoài nhìn vào chỉ thấy một gã đàn ông vật một mình, còn kẻ thua có thể đổ bệnh hoặc hóa điên. Thế nhưng cũng con kappa ấy lại giúp cấy lúa, mang cá đến và cho mượn bát đĩa với những nhà nó quý.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một vị thần nước sa sút? Theo Ishida thuật lại, Yanagita coi kappa chính là “dấu vết thoái hóa” của các thần đồng tử ở cõi nước. Nipponica gọi kappa là thần nước, mùa xuân và mùa thu đổi chỗ cho thần ruộng lúa, còn Britannica Japan ghi rằng kappa mỗi năm hai lần đi lại giữa sông và núi, ở sông thì là kawatarō, lên núi thì là yamatarō.
• Ngựa và thần nước khắp lục địa Á–Âu. Ishida lần theo con ngựa của kappa từ Nhật Bản qua Trung Hoa, Trung Á đến châu Âu, từ long mã của Trung Hoa đến kelpie của Scotland. Ông chấp nhận kết luận của Yanagita rằng chuyện kappa kéo ngựa bắt nguồn từ việc hiến tế bò ngựa cho thần nước “từ thời xa xưa”. Theo tóm lược của Nipponica về sách ông, ở Nhật Bản thần nước sa sút thành yêu quái, và chuyện kappa kéo ngựa là những gì còn lại.
• Trẻ chết đuối, trẻ bị bỏ rơi. Chính các truyện kể đã gắn kappa với cái chết của trẻ con: nó dìm chết trẻ, và lời cam kết của nó là hứa tha cho trẻ. Truyện 55 và 56 ở Tōno còn đi xa hơn. Một số bài viết phổ thông trên báo chí và trên mạng coi kappa là ký ức về những đứa trẻ bị giết lúc mới sinh, nhưng chúng tôi chưa tìm thấy nhà nghiên cứu dân gian nào lập luận như vậy trong một công trình mà chúng tôi đọc được. Các học giả dẫn ở đây giải thích kappa theo cách khác: thần nước sa sút (Yanagita, Ishida), một hình tượng được ghép lại vào thời Edo (Komatsu), hay, với shirikodama, từ tình trạng của xác người chết đuối (Ishikawa Jun’ichirō, theo Foster thuật lại). Theo Foster, Komatsu còn liên hệ kappa với “người của sông”, những người bị ruồng bỏ sống ở bãi sông, để cho thấy một hình tượng dân gian có thể bị dùng để tách biệt một nhóm người.
• Kappa của Akutagawa. Tháng 3 năm 1927, Akutagawa Ryūnosuke đăng truyện Kappa trên tạp chí Kaizō (Cải tạo). Một bệnh nhân trong nhà thương điên kể chuyện anh ta đuổi theo một con kappa ở thung lũng phía trên Kamikōchi rồi rơi qua một cái hố xuống xứ kappa, nơi người cha hỏi đứa con còn trong bụng mẹ có muốn ra đời hay không. Người kể so sánh con kappa anh gặp với những con trong Suiko kōryaku. Akutagawa tự sát ngày 24 tháng 7 cùng năm, và giới làm thơ haiku gọi ngày ấy là Kappa-ki, “ngày giỗ kappa”.
• Vực Kappa-buchi ở Tōno. Sau ngôi chùa Jōkenji ở Tōno có một vực nước tên Kappa-buchi, được cho là nơi kappa trú ngụ. Du khách mua một “giấy phép bắt kappa”, mặt sau ghi các điều lệ, trong đó có điều phải bắt kappa mà không làm hỏng cái đĩa trên đầu hay làm đổ nước trong đó, rồi câu kappa bằng mồi dưa chuột. Trên bờ có một ngôi miếu nhỏ, nơi phụ nữ đến cầu cho có sữa nuôi con.
• Từ quái vật thành linh vật. Foster lần theo sự thay đổi của kappa trong thế kỷ XX: sau truyện của Akutagawa là những con kappa hoạt hình của Shimizu Kon trong thập niên 1950, rồi linh vật của các thị trấn, cửa hàng và câu lạc bộ. Sinh vật từng dìm chết trẻ con trở thành biểu tượng dễ thương của những dòng sông sạch.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kelpie: Ngựa nước của Scotland: trong công trình về kappa kéo ngựa xuống nước, Ishida Eiichirō nhắc đến “những hồ nước u ám” của Scotland và loài kelpie “kéo người xuống nước”, cùng con Boobrie ở hồ Frisa trên đảo Mull, một con ngựa mượn để kéo cày bỗng hóa thành con chim quái, lao xuống hồ, kéo theo cả mấy con ngựa kia lẫn chiếc cày.
• Tôn Ngộ Không: Mỹ Hầu Vương đại náo thiên cung: trong Tây du ký, con khỉ được phong chức coi chuồng ngựa nhà trời. Ishida, khi thu thập tục lệ lâu đời ở châu Á nuôi khỉ trong chuồng để ngựa khỏi bệnh, cho rằng tình tiết ấy “có lẽ không hoàn toàn chỉ là sản phẩm tưởng tượng của tác giả”. Con khỉ giữ ngựa cũng chính là kẻ thù của kappa.
• Urashima Tarō: Chàng đánh cá dưới đáy biển: chuyện về Long cung, nơi Urashima tìm đến, mà nàng công chúa ở đó được các bản kể hiện đại gọi là Otohime. Trong chuyện ở Ōmi, con kappa thề tha cho trẻ con trong làng chính là sứ giả của nàng.

6 Nguồn Tham Khảo

• Terajima Ryōan, Wakan sansai zue, quyển 40, các mục “Kawatarō” và “Suiko”, bản in chữ rời (Chūgai Shuppansha, 1901), tập gồm các quyển 21–52, tr. 608: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản (NDL)
• Yanagita Kunio, Tōno monogatari (1910), lời tựa và các truyện 55–59, văn bản theo bản Iwanami Bunko: Aozora Bunko
• Yanagita Kunio, Santō mintan shū (1914), “Kappa komahiki”, ấn bản Sōgensha (1942), tr. 61–62: Thư viện số Quốc hội Nhật Bản (NDL)
• Nihon Shoki, quyển 11, Thiên hoàng Nintoku, năm thứ 67 (nguyên văn): Wikisource
• Ishida Eiichirō, “The Kappa Legend: A Comparative Ethnological Study on the Japanese Water-Spirit Kappa and Its Habit of Trying to Lure Horses into the Water”, Yoshida Ken’ichi dịch, Folklore Studies 9 (1950), lời tựa, tr. 1, 32–33, 117–122, 131: Asian Ethnology
• Michael Dylan Foster, “The Metamorphosis of the Kappa: Transformation of Folklore to Folklorism in Japan”, Asian Folklore Studies 57 (1998), tr. 1–24: Asian Ethnology
• Watanabe Shōgo, “河童”, Nipponica; Komatsu Kazuhiko, “河童”, Sekai daihyakka jiten; “河童”, Britannica Japan và Nihon kokugo daijiten: Kotobank; “河郎”, Nihon kokugo daijiten: Kotobank
• Kuraishi Tadahiko, “河童駒引考”, Nipponica: Kotobank; “和漢三才図会”: Kotobank; “河童忌”: Kotobank
• Nichibunken, Cơ sở dữ liệu truyện quái dị và yêu quái, các mục C0411186, C0411189 (từ Miyagi kenshi 21, 1956) và C1510253 (từ Niigata kenshi, shiryō-hen 22, 1982): Nichibunken, Nichibunken, Nichibunken
• Suiko kōryaku, bản chép tay năm 1836, Iwase Bunko, Nishio, và Suiko kōryaku kōhen (1839): NDL Search, NDL Search
• Akutagawa Ryūnosuke, Kappa (Kaizō, tháng 3/1927): Aozora Bunko
• Tổ chức Xúc tiến Du lịch Tōhoku, “カッパ淵”: tohokukanko.jp

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.