Kitsune: Con cáo trong văn hóa dân gian Nhật Bản

Bộ chính sử cổ nhất còn lại của Nhật Bản ghi việc một con cáo trắng xuất hiện như tin lành, và việc một con cáo cắn đứt dây leo như điềm dữ. Một thế kỷ sau, một nhà sư chép lại chuyện một người đàn ông cưới cáo làm vợ. Giữa những dòng ghi chép đầu tiên ấy đã có gần đủ mọi gương mặt mà con cáo, kitsune (cáo), sẽ mang ở Nhật Bản: dấu hiệu từ một thế giới khác, người vợ không thể ở lại, kẻ lừa người, sứ giả của thần linh, và với một số gia đình, một lời nguyền do người khác tin vào.

1 Câu Chuyện

Con cáo không có một câu chuyện duy nhất. Dưới đây là những truyện cổ nhất, theo thứ tự các văn bản: Nihon Ryōiki theo bản in trong Gunsho ruijū (Quần thư loại tùng) năm 1902, Konjaku monogatari shū theo bản hiệu đính của Haga Yaichi. Phần dịch là của chúng tôi.

1-1 Người Vợ Từ Cánh Đồng Rộng

Đời Thiên hoàng Kinmei, thế kỷ VI, một người đàn ông ở quận Ōno, xứ Mino, lên đường tìm một người vợ hiền. Giữa cánh đồng rộng, chàng gặp một người con gái xinh đẹp đưa mắt tình tứ nhìn mình. “Cô đi đâu đấy?”, chàng hỏi. “Tôi đi tìm một mối lương duyên.” “Cô làm vợ tôi nhé?” “Vâng.” Chàng đưa nàng về nhà, chẳng bao lâu nàng sinh cho chàng một con trai.

Ngày rằm tháng Chạp, con chó trong nhà đẻ một con chó con, và con chó con lúc nào cũng nhe răng sủa người vợ trẻ. Sợ hãi, nàng xin chồng đánh chết nó. Chàng thương vợ nhưng không giết. Vào khoảng tháng Hai, tháng Ba, khi cả nhà đang giã gạo, nàng mang đồ ăn lót dạ đến cho những người đàn bà bên cối. Con chó con đuổi theo định cắn. Hoảng sợ, nàng hiện thành cáo và nhảy lên bờ rào.

Người chồng nói: “Nàng với ta đã có con chung, nên ta không quên nàng. Hãy luôn đến mà ngủ cùng ta.” Nàng làm theo lời chồng, đến và ngủ, “vì thế được gọi là kitsune”. Nàng mặc chiếc váy nhuộm đỏ, “tức váy màu hoa đào ngày nay”, lời chú trong sách giải thích. Nhìn nàng kéo vạt váy đi xa, chàng làm một bài thơ: “Bao nỗi nhớ thương đổ cả xuống mình ta, vì người con gái thoáng thấy xa xa, mờ như ánh ngọc, rồi đi mất.”

Con trai của họ cũng được đặt tên là Kitsune, và mang họ Kitsune no Atae. Người ấy khỏe phi thường, chạy nhanh như chim bay. “Đó là gốc tích của họ Kitsune no Atae ở xứ Mino.”

1-2 Cô Gái Bên Sông Kaya

Phía đông chùa Ninna-ji ở Kyoto có con sông Kaya. Chiều chiều, một cô gái nhỏ xinh xắn đứng bên bờ, xin những người cưỡi ngựa về kinh cho ngồi sau lưng. Đi được bốn, năm trăm mét, cô bỗng nhảy xuống bỏ chạy, hóa thành cáo rồi kêu “kō, kō” mà trốn mất (quyển 27, truyện 41).

Một võ sĩ trẻ canh gác cung điện khoe rằng mình nhất định sẽ bắt được cô. Chàng cho cô ngồi sau và lấy dây buộc chặt cô vào yên ngựa. Trong bóng tối, chàng đi một vòng xa, thấy đám tùy tùng chờ sẵn ở cổng, rồi đưa cô vào phòng trực, nơi các bạn đồng ngũ đã cầm cung đứng chờ. Vừa được thả ra, cô hóa thành cáo chạy mất, và bạn bè, tùy tùng, đuốc lửa đều tan biến: chàng đang đứng giữa bóng tối của Toribeno, bãi tha ma. Chàng phải đi bộ về, nửa đêm mới tới nhà.

Vài hôm sau, chàng dẫn tùy tùng thật đi bắt lần nữa, và lần này họ dùng đuốc đốt trụi lông cáo rồi thả đi. Mười ngày sau, cô gái lại đứng bên sông, trông ốm yếu lắm. “Tôi cũng muốn ngồi lắm,” cô nói, “nhưng bị đốt thì chịu không thấu”, rồi biến mất. Sách bình: “Cáo biến thành hình người là chuyện xưa nay vẫn thường.”

Trong hai truyện ngay trước đó, một con cáo giả làm thiếu nữ trong khuôn viên cung (truyện 38) và một con cáo hóa thành vợ của một người đàn ông (truyện 39) đều thoát thân theo cùng một cách: xịt nước tiểu hôi thối vào người đàn ông rồi chạy mất, kêu “kō, kō”.

1-3 Mười Ba Ngày Dưới Gầm Kho

Mùa thu năm 896, Kaya no Yoshifuji ở Ashimori, xứ Bitchū, một người giàu lên nhờ buôn tiền, đang ở một mình vì vợ lên kinh. Lúc chiều tà, ông gặp một thiếu nữ xinh đẹp, theo nàng về một ngôi nhà sang trọng, làm rể nhà ấy và có với nàng một con trai (quyển 16, truyện 17). Ở nhà, không ai tìm thấy ông. Anh em và con trai ông cho tạc một tượng Bồ Tát Kannon (Quan Âm) mười một mặt cao bằng người ông, cầu xin ít ra tìm được thi thể. Rồi một người đàn ông chống gậy bước vào ngôi nhà mới của Yoshifuji; ai nấy bỏ chạy, và người ấy lấy gậy đẩy ông ra qua một khe hẹp. Mười ba ngày sau khi ông mất tích, một vật đen đen giống con khỉ bò ra từ gầm nhà kho của gia đình. Đó là Yoshifuji, và khi người nhà nhìn xuống gầm kho, rất nhiều con cáo chạy tán loạn. Ông tưởng đã mười ba năm trôi qua, còn khe hở dưới gầm kho chỉ cao bốn, năm sun, chừng một gang tay. Người chống gậy chính là Bồ Tát Kannon. Sách nói chuyện này do Miyoshi no Kiyoyuki, khi ấy là quan cai quản xứ Bitchū, kể lại.

1-4 Viên Ngọc Của Cáo

Trong một ngôi nhà có người bệnh, một linh hồn mượn miệng bà đồng mà nói: “Ta là cáo. Ta không đến để làm hại ai. Ta chỉ ghé nhìn, tưởng có đồ ăn rơi vãi, thế mà bị bắt” (quyển 27, truyện 40). Bà đồng lấy ra một viên ngọc trắng to bằng quả quýt nhỏ, tung lên, và một võ sĩ trẻ chộp lấy. Con cáo van xin, thề sẽ làm kẻ thù của chàng mãi mãi, rồi hứa sẽ phù hộ chàng “như một vị thần” nếu được trả lại: “Loài chúng ta không bao giờ nói dối, và chẳng bao giờ quên ơn.” Chàng trả lại ngọc. Về sau, một mình đi đêm qua cổng Ōtenmon, chàng sợ hãi gọi: “Cáo ơi, cáo ơi!” Con cáo hiện ra, kêu “kō, kō”, dẫn chàng đi đường khác, vòng qua một toán cướp có vũ khí, rồi biến mất. Sách kết luận: loài vật ấy biết ơn, còn con người thì nhiều khi không.

1-5 Hai Con Cáo Đời Sau

Hai con cáo nổi tiếng nhất Nhật Bản xuất hiện muộn hơn, và mỗi con sẽ có một bài riêng. Trong vở kịch rối Ashiya Dōman ōuchi kagami (1734) của Takeda Izumo, một con cáo trắng ở rừng Shinoda, xứ Izumi, được Abe no Yasuna cứu mạng, hóa thành Kuzunoha, người yêu của chàng, rồi kết duyên và sinh một con trai. Sáu năm sau, khi Kuzunoha thật tìm đến, nàng cáo viết một bài thơ lên cửa giấy, “Nhớ thì hãy tìm đến xem, ở Izumi, trong rừng Shinoda, chiếc lá sắn dây ngậm hờn”, rồi trở về rừng; đứa trẻ lớn lên thành thầy âm dương Abe no Seimei (921–1005). Tamamo-no-mae, trong truyện thời trung cổ Tamamo no sōshi, là người được Thượng hoàng Toba sủng ái. Khi Thượng hoàng lâm bệnh, thầy âm dương Abe no Yasunari vạch ra rằng nàng là một con cáo tám trăm tuổi, hai đuôi, sống ở đồng Nasu; nàng bị truy đuổi và bị bắn hạ ở đó. Trong vở Nō Sesshōseki, hồn nàng sống trong một tảng đá trên đồng Nasu, giết chết mọi thứ đến gần.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Nihon Shoki (năm 720). Năm thứ ba đời Nữ hoàng Saimei (657), xứ Iwami báo có cáo trắng xuất hiện: “một điềm lành”, W. G. Aston, người dịch sách sang tiếng Anh, chú thích. Năm thứ năm (659), “một con cáo cắn đứt đầu sợi dây leo mà một người phu ở quận Ou đang cầm, rồi tha đi”; cùng với chuyện một con chó tha cánh tay người chết đặt vào một đền thờ, sử gọi đó là “những dấu hiệu Nữ hoàng sắp băng hà” (theo bản dịch của Aston).
• Chữ kitsune. Một bản chú giải kinh Hoa Nghiêm soạn vào cuối thời Nara ghi chữ 狐 là “tiếng Nhật đọc kitsune” (岐都禰); Nihon kokugo daijiten (Đại từ điển quốc ngữ Nhật Bản), nơi dẫn lời chú này, xếp bản ấy vào năm 794.
• Nihon Ryōiki (tên đầy đủ Nihon koku genpō zen’aku ryōiki), do Kyōkai, một nhà sư chùa Yakushiji, soạn khoảng năm 822: 116 truyện viết bằng Hán văn về thiện ác được báo ứng ngay trong đời này. Truyện người vợ cáo là quyển thượng, truyện 2. Các bản khác nhau đôi chút: bản in năm 1902 viết tên 岐都禰 cho cả con cáo lẫn đứa con, còn bản hiệu đính của Nakada Norio, theo trích dẫn của Itō Yukiko, viết tên con cáo là 支都禰.
• Konjaku monogatari shū (khoảng năm 1120 hoặc ít lâu sau, không rõ người soạn), tập truyện cổ lớn nhất của Nhật Bản. Quyển 27, về các hồn ma và yêu quái, có năm truyện cáo liền nhau (37–41); quyển 16 kể chuyện Kaya no Yoshifuji như một phép màu của Bồ Tát Kannon.
• Các tác phẩm đời sau. Vở Nō Sesshōseki và truyện Tamamo no sōshi, đều thuộc thời trung cổ và vô danh; vở kịch của Takeda Izumo (1734); và tiểu thuyết có tranh Ehon sankoku yōfuden (Hội bản tam quốc yêu phụ truyện, 1804) của Takai Ranzan, “truyện người đàn bà yêu quái ba nước”.

3 Những Dị Bản

• Tổ mẫu hay yêu quái? Chiba Tokuji viết rằng trước thời trung cổ, chuyện một con cáo linh thiêng làm vợ người và để lại con cháu mạnh mẽ, như họ Kitsune no Atae, được kể “không chút hổ thẹn” như bằng chứng của một dòng họ lâu đời. Rồi những chuyện “cáo chín đuôi lông vàng” từ Trung Hoa lan rộng trong giới trí thức, thêm tín ngưỡng thờ Dakiniten (荼枳尼天) của Phật giáo, và sức mạnh của con cáo dần mang màu sắc yêu quái.
• Một đuôi hay chín đuôi? Sách Sơn hải kinh (Shanhaijing) của Trung Hoa chép rằng trên núi Thanh Khâu có loài thú “hình như con cáo mà chín đuôi, tiếng như trẻ sơ sinh, ăn thịt người; ai ăn nó thì không bị trúng tà”. Theo Kominami Ichirō, ở Trung Hoa thời xưa, cáo chín đuôi là điềm lành của thời thái bình, gắn với hôn nhân và con cháu đông đúc; bộ luật lệ Engishiki (Diên Hỷ thức, 927) của Nhật Bản cũng xếp nó vào các điềm lành: “thần thú; sắc đỏ, hoặc trắng; tiếng như trẻ sơ sinh”. Về sau, các nghệ nhân kể chuyện Trung Hoa biến Đát Kỷ, người vợ yêu của Trụ vương, thành một con cáo chín đuôi lông vàng. Trong truyện thời trung cổ, theo bản tóm tắt của Ueno Eiji, con cáo Tamamo chỉ có hai đuôi; chuyện cáo chín đuôi lông vàng, Nakayama Mikio viết, lớn mạnh nhất vào thời Edo.
• Vì sao người vợ ra đi? Trong Nihon Ryōiki, người chồng bảo nàng cứ đến, và sách không nói vì sao nàng đi. Theo Kojima Yoshiyuki, trong truyện cổ tích “người vợ cáo” (kitsune nyōbō) về sau, con cáo là con vật người đàn ông từng cứu; bị lộ, nàng để lại một bài thơ nói nơi mình ở, và đứa con lớn lên thành người tài giỏi, thường là Abe no Seimei. Giới nghiên cứu xếp người vợ cáo chung với những người vợ không phải người, trong đó có người vợ hạc và người vợ rắn.
• Điều gì làm lộ con cáo? Con chó, trong Nihon Ryōiki; mùi hôi và tiếng kêu, trong Konjaku. Mối thù ấy còn kéo dài: theo Kojima, người bị cáo nhập được cho là sợ chó, và để trục con cáo ra, người ta đi mượn một con sói, gọi là “O-inu-sama”, từ những đền thờ lấy sói làm sứ giả.
• Lửa cáo là gì? Nemoto Junkichi kể rằng một công trình công bố năm 1977 đã giải thích phần lớn các vụ lửa cáo bằng hiện tượng ánh sáng bị khúc xạ bất thường, dễ xảy ra nhất ở những nơi thung lũng núi mở ra đồng bằng. Iijima Yoshiharu lưu ý rằng lửa cáo thường được thấy lúc nhá nhem hay khi trời trở gió, bên kia sông hay ở rìa làng, cũng là những nơi người ta bảo cáo hay lừa người.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Sứ giả của Inari. Đền Fushimi Inari Taisha ở Kyoto ghi năm khởi lập là 711 và đứng đầu khoảng ba vạn đền Inari. Vị thần chính là Uka-no-mitama, và chữ uka, theo Mitsuhashi Takeshi, chủ yếu chỉ lúa. Murayama Shūichi viết rằng niềm tin vào con cáo làm sứ giả của thần thịnh lên từ thời trung cổ, và việc Inari hòa nhập với Dakiniten có lẽ đến từ Mật giáo của chùa Tōji. Theo Hayami Tasuku, Dakiniten ban đầu chẳng liên quan gì đến cáo; một bộ kinh ngụy tạo biến bà thành tinh cáo, và tranh mạn-đà-la thời Edo vẽ bà cưỡi cáo.

• Lửa cáo và đám cưới cáo. Kitsunebi, “lửa cáo”, là thứ ánh sáng kỳ lạ hiện ra ban đêm trên núi đồi. Một dãy lửa cáo được gọi là “đám cưới cáo” (kitsune no yomeiri), như đoàn rước dâu cầm đèn lồng; cơn mưa rơi khi trời vẫn nắng cũng mang tên ấy. Ở Edo, người ta kể rằng đêm giao thừa, cáo khắp vùng Kantō tụ về dưới một cây enoki lớn gần đền Ōji Inari, sửa soạn y phục rồi đến đền, và người ta nhìn lửa cáo mà đoán mùa màng năm sau. Hiroshige vẽ cảnh ấy trong bộ Trăm cảnh nổi tiếng của Edo (1857). Từ năm 1993, vào đêm giao thừa, người dân đeo mặt nạ, hóa trang thành cáo, cầm đèn lồng đi từ đền Shōzoku Inari, ngôi đền cạnh cây ấy, đến đền Ōji Inari.
• Cáo nhập. Komatsu Kazuhiko lưu ý rằng cáo hóa thành người đã có trong Nihon Ryōiki, còn cáo nhập vào người chỉ xuất hiện trong văn bản từ thời trung cổ; con cáo mượn miệng bà đồng trong Konjaku là một ví dụ sớm. Người bị nhập, phần nhiều là phụ nữ, được trừ tà bằng cầu khấn, hun khói lá thông hay bị hành hạ. Năm 1907, bác sĩ người Đức Erwin Bälz mô tả một nông phụ mà ông điều trị bốn tuần trong bệnh viện đại học ở Tokyo, qua miệng bà “con cáo” chế giễu các bác sĩ. Ông giải thích bằng ám thị: người ta chỉ có thể bị nhập bởi loài quỷ “mà mình biết là có, và tin vào sức mạnh của nó”.
• Kitsune-mochi, “nhà nuôi cáo”. Ở một số vùng, người ta tin rằng có những gia đình nuôi cáo và sai cáo nhập vào hàng xóm. Không ai chịu kết thông gia với họ, Bälz viết; họ bị “tránh như tránh dịch hạch”. Hayami Yasutaka, sinh ra trong một gia đình như thế, nghiên cứu các trường hợp ở Izumo trong Tsukimono-mochi meishin (1956, lời tựa của Yanagita Kunio), còn Ishizuka Takatoshi viết Nihon no tsukimono (1959). Ishizuka nhận thấy các gia đình ấy không phải người mới đến, mà là lớp dân định cư thứ hai đã dần vượt lên lớp đầu, và gọi cái tiếng ấy là “sản phẩm bi thảm” của lòng ghen ghét, đố kỵ và ngờ vực nơi những nhà cũ. Phương châm cơ bản về chính sách nhân quyền của tỉnh Shimane nêu kitsune-mochi là một mê tín riêng của tỉnh, và cho biết định kiến phân biệt đối xử vì nó vẫn còn.
• Hòn đá giết người. Sesshō-seki là một khối dung nham có thật gần suối nước nóng Nasu Yumoto, nơi khí núi lửa giết chết côn trùng bay đến gần. Bashō viết trong Oku no hosomichi: “Độc khí của đá vẫn chưa tan; ong bướm chết chồng lên nhau, dày đến nỗi không thấy màu cát.”

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Yuki-onna: Người đàn bà tuyết: một người vợ khác không như vẻ ngoài, và ra đi khi bí mật bị nói ra. Chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Tengu: Yêu tinh của núi rừng: trong Nihon Shoki, năm 637, nhà sư Min gọi một ngôi sao băng kêu như sấm là tengu, “chó trời”. Aston chú thích rằng cách đọc cổ ghi bên cạnh chữ biến nó thành “cáo trời”.
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: trong tiểu thuyết đời Minh Phong thần diễn nghĩa, Nữ Oa trả thù Trụ vương qua một hồ tinh, tức Đát Kỷ, mà các nghệ nhân kể chuyện Trung Hoa coi là cáo chín đuôi lông vàng. Trong truyền thuyết Nhật Bản, con cáo của Tamamo-no-mae cũng đã làm hại các vua ở Ấn Độ và Trung Hoa trước khi đến triều đình Toba.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: Việt Nam cũng có cáo chín đuôi: Lạc Long Quân dâng nước phá hang Hồ Tinh, chỗ ấy về sau thành Hồ Tây ở Hà Nội. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh nó với con cáo Nhật Bản; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Gumiho: Hồ ly chín đuôi của Triều Tiên: Triều Tiên cũng nhận con cáo chín đuôi từ Trung Hoa. Năm 1938, Thôi Nam Thiện đặt con cáo Triều Tiên đối lập với con cáo Nhật Bản, vốn đã thành người vợ, thành tổ mẫu của một dòng họ và sứ giả của thần Inari.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kyōkai, Nihon koku genpō zen’aku ryōiki, quyển thượng, truyện 2, trong Gunsho ruijū, quyển 447 (Keizai Zasshisha, 1902), tr. 24: archive.org
• Konjaku monogatari shū, quyển 16, truyện 17, và quyển 27, truyện 38–41, theo Kōshō Konjaku monogatari shū của Haga Yaichi (Fuzanbō, từ 1913): Yatanavi, Yatanavi, Yatanavi, Yatanavi, Yatanavi
• Nihon Shoki, quyển 23 và 26 (nguyên văn): Wikisource; W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 2, quyển XXIII và XXVI: Wikisource, Wikisource
• Sơn hải kinh, “Nam sơn kinh” (nguyên văn kèm chú của Quách Phác): Wikisource
• Erwin Bälz, Ueber Besessenheit und verwandte Zustände, auf Grund eigener Beobachtungen (Vienna: M. Perles, 1907; bản in riêng từ Wiener Medizinische Wochenschrift), tr. 24–29: archive.org
• Fushimi Inari Taisha, “よくあるご質問” và “ご祭神”: inari.jp, inari.jp
• Itō Yukiko, “日本思想における動物との〈倫理〉”, Nihon shisōshigaku 55 (2023): ajih.jp
• Takahashi Norihito, “「憑きもの筋」と近代”, Chiba daigaku Nihon bunka ronsō 6 (2005), về Ishizuka và Hayami: Đại học Chiba; Hayami Yasutaka (1956) và Ishizuka Takatoshi (1959): CiNii, CiNii
• Tỉnh Shimane, 島根県人権施策推進基本方針 (bản sửa đổi lần hai, 2019), mục “迷信”: pref.shimane.lg.jp
• Heibonsha World Encyclopedia: Chiba Tokuji, “キツネ”; Komatsu Kazuhiko, “狐憑き”; Iijima Yoshiharu, “狐火”; Miyamoto Kesao, “稲荷信仰”; Murayama Shūichi, “伏見稲荷大社”; Hayami Tasuku, “荼枳尼天”; Kominami Ichirō, “九尾狐” và “妲己”; Ueno Eiji, “玉藻”; Nakayama Mikio, “玉藻前”; Yokomichi Mario, và Murai Isamu cùng Totsuka Hiromi, “殺生石”; Izumoji Osamu, “今昔物語集”; và mục “日本霊異記”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Nihon Daihyakka Zensho (Nipponica): Kojima Yoshiyuki, “キツネ” và “狐女房”; Nemoto Junkichi, “狐火”; Mitsuhashi Takeshi, “稲荷信仰”; Watanabe Shōgo, “異類婚姻譚”; Matsui Toshiaki, “芦屋道満大内鑑”; và Nihon kokugo daijiten, “狐”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Ōji Kitsune no Gyōretsu, trang chính thức, và GO TOKYO: kitsune.tokyo-oji.jp, gotokyo.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.