Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng

Hỏi người Việt mình từ đâu đến, nhiều người sẽ đáp bằng bốn chữ: con Rồng cháu Tiên. Đó là một cây phả hệ có gốc rễ ở hai nơi cùng lúc: một cung điện dưới nước và những đỉnh núi mờ sương phương bắc.

1 Câu Chuyện

1-1 Vị Long Quân Của Thủy Cung

Theo bản chép trong Lĩnh Nam chích quái, dòng dõi bắt đầu từ Đế Minh, cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông. Đế Minh đi tuần phương nam đến vùng Ngũ Lĩnh, lấy con gái bà Vụ Tiên. Hai người sinh ra Lộc Tục. Lộc Tục nhường ngôi phương bắc cho anh là Đế Nghi, còn mình nhận cai quản phương nam, xưng là Kinh Dương Vương, đặt tên nước là Xích Quỷ.

Kinh Dương Vương lấy con gái Long Vương hồ Động Đình, sinh ra Sùng Lãm, hiệu là Lạc Long Quân. Ông dạy dân trồng lúa, nuôi tằm, đặt ra đạo vua tôi, cha con, vợ chồng, rồi lại trở về thủy phủ. Khi dân có việc cần, họ gọi: “Bô ơi, ở đâu?” (sách giải thích rằng bô là tiếng gọi cha của người bản địa), và ông liền hiện về.

1-2 Nàng Tiên Phương Bắc

Đế Lai, vua phương bắc, đi tuần xuống phương nam và để lại Âu Cơ. Chính văn gọi nàng là “ái nữ” (con gái yêu) của Đế Lai, một dị bản chép là “thiếp”. Lạc Long Quân hóa thành chàng trai tuấn tú, và Âu Cơ theo chàng về ở núi đá Long Đại.

1-3 Bọc Trăm Trứng

Một năm sau, Âu Cơ sinh ra một cái bọc. Cho là điềm chẳng lành, hai người bỏ bọc ngoài đồng. Sáu bảy ngày sau, bọc nở ra một trăm quả trứng, mỗi trứng nở thành một người con trai.

1-4 Cuộc Chia Tay

Âu Cơ muốn đưa các con về phương bắc với họ hàng mình, nhưng Hoàng Đế đã chặn biên giới. Lạc Long Quân nói với nàng rằng hai người không thể ở bên nhau lâu dài: “Ta là giống rồng, đứng đầu loài thủy tộc; nàng là giống tiên, người trên đất. Nước và lửa khắc nhau.”

Năm mươi người con theo cha xuống nước, năm mươi người ở lại trên cạn với mẹ. Lời dặn lúc chia tay của ông được nhắc lại suốt bao đời: dù lên núi hay xuống nước, có việc thì báo cho nhau, chớ bỏ nhau.

1-5 Nước Văn Lang

Âu Cơ cùng năm mươi người con về ở Phong Châu. Các con suy tôn người mạnh mẽ và lớn nhất làm vua, gọi là Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang và chia làm mười lăm bộ. Sách kể ra các chức quan:

• Lạc hầu và Lạc tướng lo việc văn, việc võ;
• con trai vua gọi là quan lang, con gái gọi là mị nương.

Ngôi vua cha truyền con nối, đời nào cũng xưng Hùng Vương, và sách không ghi là bao nhiêu đời. Câu chuyện khép lại khi gọi trăm người con là tổ tiên của Bách Việt.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

Không có văn bản sớm nào kể câu chuyện này.

• Khoảng thế kỷ IV: sách địa lý Trung Hoa (Giao Châu ngoại vực ký, được Thủy kinh chú quyển 37 dẫn lại) có nói đến “Lạc vương”, Lạc hầu, Lạc tướng mang ấn đồng ở vùng sông Hồng, nhưng không có rồng, không có tiên, cũng không có trứng.
• Cuối thế kỷ XIV: Việt sử lược nhắc đến Văn Lang và một dòng vua “truyền mười tám đời”, nhưng vẫn chưa có Lạc Long Quân hay Âu Cơ.

Đôi vợ chồng này lần đầu xuất hiện trong hai tác phẩm thế kỷ XV:

• Đại Việt sử ký toàn thư: sử gia Ngô Sĩ Liên thêm vào một quyển “Ngoại kỷ” (bài tựa đề năm 1479), mở đầu quốc sử bằng họ Hồng Bàng. Bản còn lại đến nay là bản in năm 1697 (bản Chính Hòa).
• Lĩnh Nam chích quái: trong bài tựa năm 1492, Vũ Quỳnh cho biết ông chép lại và hiệu đính một bản cũ không rõ tác giả, niên đại, có lẽ do người thời Lý–Trần soạn. Truyền thống về sau ghi tên Trần Thế Pháp là người biên soạn, nhưng điều này chưa chắc chắn.

Chính các sử gia triều đình cũng dè dặt với tư liệu của mình. Phần Phàm lệ của Ngoại kỷ nói rằng tư liệu lấy từ dã sử, những chỗ quá kỳ quái đã được lược bỏ, và về con số mười tám đời: “hoặc nói mười tám đời, e chưa hẳn đúng”.

3 Những Dị Bản

• Trứng hay con? Lĩnh Nam chích quái kể có bọc, có trăm trứng rồi mới thành con. Toàn thư chỉ chép Âu Cơ “sinh trăm con trai”, còn câu “tục truyền sinh trăm trứng” được đưa xuống phần chú. Bản này cũng không có chuyện bỏ bọc, chặn biên giới hay lời hẹn lúc chia tay.
• Ai đi đâu? Trong Lĩnh Nam chích quái, cha trở về thủy phủ. Trong Toàn thư, mẹ đưa các con lên núi, còn cha đưa các con “về phương nam”, có bản chép “xuống biển Nam”. Các bản kể ngày nay thống nhất: năm mươi con xuống biển, năm mươi con lên núi.
• Ai làm vua? Theo Lĩnh Nam chích quái, các con của Âu Cơ tự chọn người mạnh nhất. Theo Toàn thư, Lạc Long Quân phong người con trưởng làm Hùng Vương.
• Gốc gác Âu Cơ: con gái, hoặc thiếp, của Đế Lai. Lê Tung (năm 1514) thì gọi nàng là con gái họ Âu Lạc.
• Hùng hay Lạc? Sách Trung Hoa chép tước hiệu của các vua là 雒 (Lạc), có sách lại chép 雄 (Hùng). Từ Nguyễn Văn Tố (1941) và Henri Maspero (1948), một số học giả cho rằng Hùng là chữ Lạc bị chép nhầm. Chính Toàn thư cũng chú rằng Lạc tướng “về sau bị viết sai thành Hùng tướng”. Vấn đề này đến nay vẫn còn bỏ ngỏ.
• Người diệt yêu quái. Cùng tập sách kể Lạc Long Quân giết Ngư Tinh bằng cách ném sắt nung đỏ vào miệng nó, và dâng nước phá hang Hồ Tinh chín đuôi, chỗ ấy về sau thành Hồ Tây. Các bản kể hiện đại thường gán cho ông cả việc diệt Mộc Tinh, nhưng trong văn bản thế kỷ XV, việc ấy thuộc về Kinh Dương Vương và một pháp sư đời sau.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Điều có bằng chứng:
  • Văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa thời đại đồ đồng ở miền bắc Việt Nam (khoảng năm 1000 TCN đến thế kỷ I), nổi tiếng với những chiếc trống đồng.
  • Từ thập niên 1970, giới sử học Việt Nam gắn nền văn hóa này với nước Văn Lang và Âu Lạc.
• Điều thuộc về truyền thống:
  • Niên đại là của truyền thống. Năm 2879 TCN thường gắn với Kinh Dương Vương là con số do Toàn thư tự tính: họ Hồng Bàng trị vì 2.622 năm, kết thúc năm 258 TCN.
  • Tên mười tám đời vua Hùng lấy từ ngọc phả lưu ở Đền Hùng.
• Điều còn tranh luận:
  • Nhà sử học Liam Kelley xem truyện họ Hồng Bàng là một “truyền thống được kiến tạo” thời trung đại, dựng từ sách vở Trung Hoa. Đế Minh, Đế Lai có trong các bảng phả hệ dòng Thần Nông của Trung Hoa, còn chuyện con gái Long Vương Động Đình gợi nhớ một truyện truyền kỳ đời Đường.
  • Chính Ngô Sĩ Liên viết rằng nhờ là dòng dõi Thần Nông mà nước Nam có thể đứng ngang hàng với triều đình phương bắc.
  • Các nhà nghiên cứu khác lại cho thấy bản kể của triều đình và tín ngưỡng thờ vua Hùng ở các làng đã đan vào nhau qua nhiều thế kỷ ra sao.
• Điều vẫn đang sống:
  • Ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, được định làm quốc lễ năm 1917 và trở thành ngày nghỉ lễ có hưởng lương từ năm 2007.
  • Năm 2012, UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: một đất nước khác có những cuốn sách cổ nhất mở đầu bằng một đôi thần, một cuộc hôn nhân và một cuộc chia ly.
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: thế giới thần thoại Trung Hoa của Thần Nông và Hoàng Đế, hai cái tên có mặt ngay trong phả hệ của Lạc Long Quân.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: thần thoại lập quốc của Triều Tiên. Niên đại nổi tiếng 2333 TCN cũng do sử gia đời sau tính ra, và nay cũng được kỷ niệm bằng một ngày lễ quốc gia.
• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: một cuốn sách được Lĩnh Nam chích quái dẫn lại cho rằng Sơn Tinh núi Tản Viên là một trong năm mươi người con theo Lạc Long Quân xuống biển.
• Rồng Trung Hoa: Linh vật làm mưa và biểu tượng của hoàng đế: các Long Vương và cung điện dưới nước của họ, trong đó có Long Vương hồ Động Đình mà Lạc Long Quân là cháu, cùng truyện đời Đường về Liễu Nghị và con gái Long Vương Động Đình.
• Những cuộc sinh nở kỳ lạ khác:
  • Ngô Sĩ Liên đem chuyện trăm con so với sự ra đời của thủy tổ nhà Thương (từ trứng chim én) và nhà Chu (từ vết chân người khổng lồ).
  • Sử thi Đẻ đất đẻ nước của người Mường kể về một đôi chim là tổ tiên đầu tiên.

6 Nguồn Tham Khảo

• Lĩnh Nam chích quái, “Hồng Bàng thị truyện”, cùng các truyện Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh và bài tựa của Vũ Quỳnh: Wikisource (Hán văn)
• Ngô Sĩ Liên và các sử thần, Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 1 và Phàm lệ: Wikisource (Hán văn)
• Việt sử lược, quyển thượng: Wikisource
• Lịch Đạo Nguyên, Thủy kinh chú, quyển 37 (dẫn Giao Châu ngoại vực ký): Wikisource
• Liam C. Kelley, “The Biography of the Hồng Bàng Clan as a Medieval Vietnamese Invented Tradition”, Journal of Vietnamese Studies 7.2 (2012): 87–130
• Nguyen Dieu Thi, “A Mythographical Journey to Modernity: The Textual and Symbolic Transformations of the Hùng Kings Founding Myths”, Journal of Southeast Asian Studies 44.2 (2013)
• UNESCO, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ (2012)
• Luật số 84/2007/QH11 sửa đổi, bổ sung Điều 73 Bộ luật Lao động (ngày 2/4/2007)

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.