Chú Cuội: Người ngồi gốc cây đa trên cung trăng

Người Việt nào ngước nhìn trăng rằm cũng từng tìm bóng một người ngồi dưới gốc cây. Trẻ con được dạy rằng đó là chú Cuội ngồi gốc cây đa. Chú lên đó chẳng phải vì muốn: chính cây đa đã mang chú đi.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản do A. Landes, một viên chức cai trị người Pháp ở Nam Kỳ (trang bìa ghi chức danh “administrateur des affaires indigènes”), in ở Sài Gòn năm 1886, là truyện số 45, nhan đề “L’homme de la lune” (Người trên mặt trăng). Landes cho biết ông không thể tự mình chép truyện từ miệng người kể. Những người giúp việc viết bằng tiếng Việt những gì họ biết hoặc nghe người khác kể lại, rồi ông dịch sang tiếng Pháp. Người cung cấp truyện chính là một thầy bói và một nhà nho, đều quê ở Nghệ An.

1-1 Con Hổ Con

Có hai anh em đóng bè vào rừng đốn củi. Người anh vào rừng chặt cây, người em ở lại giữ bè. Trong một bụi rậm, người em bắt được một con vật nhỏ, tưởng là chó con, bèn mang về, giết rồi cạo lông để nấu. Người anh trở về, nhận ra đó là hổ con, bảo em mau đem trả về chỗ cũ, kẻo hổ mẹ tìm đến.

Người em vâng lời. Vừa đặt hổ con vào bụi thì hổ mẹ về tới. Hổ mẹ hái mấy chiếc lá, nhai rồi phun lên mình con, hổ con sống lại ngay. Hai mẹ con bỏ đi, để lại chỗ lá còn thừa.

1-2 Con Chó

Người em đã nấp trên cây nhìn thấy hết. Anh nhặt chỗ lá còn lại, quay về bè mà không kể gì với người anh. Trên đường về, hai anh em gặp xác một con chó nổi trên mặt nước, đã trương lên. Người em nhai lá phun vào, con chó sống lại và đi theo anh.

Đó là một con chó rất khôn. Một hôm nó nghe một ông lão nhà giàu than khóc: con gái ông vừa chết, ông hứa ai cứu sống được con ông thì sẽ gả con cho, kèm cả gia tài. Con chó chạy về tìm chủ, kéo vạt áo dắt anh đến nhà ông lão. Cô gái được cứu sống, và ông lão gả con gái cùng toàn bộ gia tài cho người đã cứu con mình.

1-3 Món Quà Của Con Chó

Về nhà, anh trồng một cây đa, dặn vợ những khi mình đi vắng thì chớ quên tưới cây. Có kẻ ghen tức vì anh chữa bệnh như thần, bèn rủ nhau giết vợ anh xem anh có cứu sống được không. Anh cứu được dễ dàng. Chúng bèn giết nàng lần nữa, lần này lấy hết lòng ruột đem vứt đi thật xa.

Người chồng không biết lấy gì thay vào. Anh gọi con chó: “Tao nuôi mày như cha nuôi con, đã cứu mày, cho mày sống lại. Nay lòng ruột vợ tao mất cả rồi. Mày nằm xuống để tao lấy của mày.” Con chó vâng lời. Lấy ruột chó và lá cây đa, anh cứu sống vợ; rồi anh nặn cho con chó bộ ruột bằng đất sét và cứu nó sống lại. Truyện bảo vì thế mà người đàn bà ấy mang tính nết loài chó, còn con chó thì tiếng động nhỏ nhất trên mặt đất cũng vang lên trong mình nó.

1-4 Cây Đa Bay Lên Trời

Một hôm, anh lại đi vắng, dặn vợ tưới cây. Người vợ quên mất. Thấy chồng về, chị sực nhớ ra, chạy đến ngồi xổm dưới gốc cây cho ướt đất. Gặp thứ ô uế ấy, cây đa bay vụt lên. Người chồng chạy lại, vung rìu bổ vào cây, định chặt lấy một cành để trồng lại. Nhưng lưỡi rìu cắm chặt vào thân cây, và anh bị cây mang theo lên tận mặt trăng. Câu cuối của truyện là tên cây: cây đa thằng Cuội.

Landes ghi thêm lời người ta kể: cây đa ấy mọc trên núi, mỗi năm có một chiếc lá rơi xuống biển và bị cá heo nuốt mất. Truyện khép lại bằng một câu tục ngữ mà Landes chép nguyên văn trong lời chú: “Cứu vật thì vật trả ơn, cứu nhơn thì nhơn báo oán.” Cứu con chó, anh được giàu sang; cứu người đàn bà, anh mất cây thuốc quý.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Từ điển của Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (thường gọi là Từ điển Việt–Bồ–La, Roma, 1651). Mục quội, thằng quội giảng bằng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng La-tinh: “một người mà thiên hạ kể nhiều chuyện bịa, chuyện khoác lác về hắn”. Mục nói quội: “nói dối, vì kẻ được gọi là Quội là tay nói dối có tiếng”. Không có cây đa, cũng không có mặt trăng.
• Contes et légendes annamites (Truyện cổ và truyền thuyết An Nam) của A. Landes (Sài Gòn, 1886), in lại từ tạp chí Excursions et reconnaissances. Truyện số 45 (tr. 118–120) là bản ghi chép sớm nhất về truyện lên cung trăng mà chúng tôi tìm được. Lời chú về cái tên, chỉ vài dòng mà chứa nhiều điều:
  • thằng Cuội, còn gọi là thằng Cội, là “người mà ta thấy trên mặt trăng cùng với cái cây của hắn”;
  • tiều phu đốn củi trên núi nghe tiếng rìu vọng lại thì bảo đó là thằng Cuội đang chặt cây đa của mình;
  • người ta có câu “nói dối như thằng Cuội”;
  • trẻ con chơi dưới trăng thì gọi: “Cuội ơi! xuống đây, ta may quần tía, cái áo nọ, cái áo nầy.”
• Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của, quyển I (1895). Mục Cuội: “Tiếng dội, tiếng nhái lại”; thằng Cuội: cùng nghĩa; cây đa thằng Cuội: “Bóng cây ngó thấy trên mặt trăng”; dạ như thằng Cuội: “Dạ nhịp mà không làm theo”. Ở mục Da (tức cây đa), sách tả: “Giống cây sống lâu có mủ dẻo dai, người ta hay trồng theo chùa miễu.”
• Nam ngạn chích cẩm của Phạm Quang Sán (1918), một tập tục ngữ, có mặt cả hai chú Cuội: “Thằng cuội ngồi gốc đa” trong mục năm chữ, và “Nói thằng cuội” trong mục ba chữ.
• Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi kể lại truyện cây thuốc cải tử hoàn sinh và chú Cuội cung trăng. Theo lời dẫn của nhà nghiên cứu văn học dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, Nguyễn Đổng Chi cho rằng “truyện Thằng Cuội cung trăng của ta còn giống với đề tài thần thoại cung trăng của nhiều dân tộc, trong đó cũng có vị thuốc trường sinh bất tử và hình ảnh bay lên mặt trăng”. Ông dẫn các dị bản liên quan, từ Trung Quốc, theo ông là gần nhất về cốt truyện, cho đến Ấn Độ, Indonesia.
• Bản trong sách giáo khoa là bản người Việt quen thuộc nhất: bài tập đọc – kể chuyện Sự tích chú Cuội cung trăng ở lớp 3. Giáo án nêu rằng truyện ca ngợi tấm lòng nhân hậu, tình nghĩa thủy chung của chú Cuội, đồng thời giải thích hiện tượng chú Cuội và cây đa trên mặt trăng.

3 Những Dị Bản

• Nhân vật là ai? Trong bản Landes: người em không tên trong hai anh em đi bè đốn củi; cái tên chỉ xuất hiện cùng cây đa ở cuối truyện. Trong sách giáo khoa: chàng tiều phu tên Cuội, một mình vào rừng.
• Con hổ con. Người em trong bản Landes tưởng là chó con, giết để ăn thịt. Trong sách giáo khoa, hổ con xông vào tấn công, Cuội đánh trả làm nó ngã lăn ra đất.
• Ai được cứu sống trước tiên? Bản Landes: một con chó chết đuối, rồi chính con chó tìm vợ cho chủ. Sách giáo khoa: Cuội cứu sống “rất nhiều người”, trong đó có con gái phú ông, về sau thành vợ chàng; không có con chó nào.
• Lần sống lại thứ hai của người vợ.
  • Bản Landes: kẻ ghen ghét giết nàng hai lần, lấy mất lòng ruột; con chó nhường ruột của mình, còn đất sét thì dành cho con chó.
  • Sách giáo khoa: vợ Cuội bị ngã vỡ đầu, Cuội nặn cho vợ bộ óc bằng đất sét; nàng sống lại nhưng mắc chứng hay quên. Đất sét đã chuyển từ con chó sang người vợ, và thành lý do khiến nàng quên lời chồng dặn.
• Nước tưới. Bản Landes: người vợ quên tưới, rồi ngồi xổm dưới gốc cây. Sách giáo khoa: quên lời chồng dặn, nàng đem nước giải tưới vào gốc cây.
• Cuội lên trời thế nào? Chính văn của Landes: lưỡi rìu cắm vào thân cây không rút ra được. Lời chú của ông còn ghi một cách giải thích khác, gắn với cái tên thằng Cội: cội cây quấn lấy anh bằng những chùm rễ phụ, đến khi lên tới mặt trăng mới buông. Sách giáo khoa: Cuội níu lấy chùm rễ khi cây bay lên.
• Tiếng vọng hay kẻ nói dối? Các từ điển từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX đều giảng cuội là “tiếng vọng”, kể cả từ điển của Huỳnh Tịnh Của. Năm 2011, Nguyễn Hùng Vĩ cho đó là một cái sai được chép từ từ điển này sang từ điển khác, bắt đầu từ từ điển của Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine, 1772–1773): là người bản ngữ, ông chưa từng gặp từ này với nghĩa ấy, kể cả trong văn bản chữ Nôm. Ông đoán giáo sĩ đã nghe tiếng gọi kéo dài “ời ời” trong bài đồng dao mà tưởng là tiếng vọng. Thế nhưng những năm 1880, Landes lại gặp những người tiều phu nghe ra thằng Cuội trong tiếng rìu vọng lại.
• Một Cuội hay hai Cuội? Nguyễn Hùng Vĩ phân biệt hai kiểu truyện: truyện giải thích thằng Cuội trên mặt trăng, và truyện nói dối như Cuội, kể về một nhân vật “có tài nói dối mà ai cũng tin là thật”, một kiểu truyện có ở khắp thế giới. Ông nêu giả thuyết rằng hai từ đã nhập làm một trong cái tên này: cội (gốc cây) và chữ Hán Việt quải (拐), nghĩa là lừa dối.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Tết Trung thu vào rằm tháng Tám âm lịch. Năm 1915, trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính tả tết này, “ta thường gọi là Tết trẻ con”: bánh mặt trăng, đồ chơi bồi giấy, rước đèn. Ông giải thích tục treo đèn, rước đèn bằng các điển tích bên Tàu, và không hề nhắc đến chú Cuội. Ngày nay Cuội đã gắn với đêm rằm: như một bài viết về Trung thu trên Tạp chí Công Thương tóm lại, theo dân gian Tết Trung thu ở Việt Nam gắn với chú Cuội và chị Hằng, và trẻ em tin rằng vết đen trên mặt trăng là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa.
• Bài đồng dao. Bài phổ biến nhất về Cuội, theo bản Nguyễn Hùng Vĩ dẫn từ Kho tàng ca dao người Việt, mở đầu: “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa / Thả trâu ăn lúa van cha ời ời / Cha mi cắt cỏ trên trời / Mẹ mi cưỡi ngựa đi mời quan viên”. Lời mỗi nguồn ghi một khác: một chú thích trên Wikisource tiếng Việt chép câu thứ hai là “Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời”.
• Chị Hằng. Cuội ở trên cung trăng cùng chị Hằng, tức Hằng Nga, người đã lấy trộm thuốc bất tử; chuyện của nàng được kể trong bài Hậu Nghệ và Hằng Nga.
• Các nhà thơ. Ở miền Bắc, Trần Tế Xương (1870–1907), tức Tú Xương, mở đầu một bài thơ: “Ta thấy người ta vẫn bảo rằng: / Bảo rằng thằng Cuội ở cung trăng”.
• Người trên mặt trăng của Trung Hoa. Trong Dậu Dương tạp trở (酉陽雜俎) của Đoàn Thành Thức (段成式), viết khoảng năm 860, một người tên Ngô Cương (吳剛) chặt mãi cây quế trên cung trăng. Cũng đoạn ấy dẫn sách nhà Phật đưa ra một cách giải thích khác: bóng một cái cây trên núi Tu Di in vào mặt trăng khi trăng đi qua, gần giống cách Huỳnh Tịnh Của về sau giảng “cây đa thằng Cuội”. Ở Nhật Bản, theo Nihon Kokugo Daijiten, cũng truyền thuyết ấy đã sinh ra “người quế” (桂男, katsura-otoko) trên cung trăng.
• Trên sân khấu và trong nhà trường. Vở kịch Lời nói dối cuối cùng của Lưu Quang Vũ lấy chất liệu từ cả hai chú Cuội. Học sinh lớp 10 hiện nay đọc vở kịch này bên cạnh hai truyện dân gian Nói dối như Cuội và Sự tích chú Cuội cung trăng, rồi so sánh đoạn kết: trong truyện dân gian, Cuội bị cây cuốn lên trăng; trong vở kịch, Cuội chủ động bay lên.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng: chuyện chị Hằng, người ở chung cung trăng với chú Cuội. Người đời Hán đặt con cóc và con thỏ lên mặt trăng, một người đời Đường đặt tên cho kẻ chặt cây quế; truyền thống Việt Nam thêm vào cây đa và chú Cuội.
• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: Phan Kế Bính chép lời tục truyền rằng thần núi Tản Viên vốn nhà nghèo, vào rừng kiếm củi. Sao Thái Bạch làm sống lại cây cổ thụ ông đã chặt, rồi cho ông cây gậy chữa được bách bệnh; ông dùng gậy ấy cứu sống một con rắn. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai người tiều phu này; hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: trong một dị bản thế kỷ XV, người anh hùng trèo lên cây đa trên núi Vệ Linh rồi bay về trời. Thêm một chuyến lên trời qua một cây đa, được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Gilgamesh: Vị vua tìm cách thoát khỏi cái chết: một cây cỏ trả lại sự sống, tìm được rồi lại mất vì một phút sơ ý, khi con rắn tha mất. Đây là chủ đề chung, không phải một sự vay mượn đã được biết đến.

6 Nguồn Tham Khảo

• A. Landes, Contes et légendes annamites (Sài Gòn: Imprimerie coloniale, 1886), truyện số 45, “L’homme de la lune”, tr. 118–120, và lời nói đầu: archive.org
• Alexandre de Rhodes, Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Roma, 1651), mục quội, cột 627–628, theo bản chụp kèm bản dịch tiếng Việt của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt và Đỗ Quang Chính (Hà Nội: Khoa học xã hội, 1991): archive.org
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, quyển I (1895), mục Cuội và Da: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt
• Phạm Quang Sán, Nam ngạn chích cẩm (1918), mục ba chữ và mục năm chữ: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt
• Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục (1915), “Tứ thời tiết lạp”: Wikisource tiếng Việt; Nam Hải dị nhân liệt truyện, bài 40, “Tản-viên sơn-thần”, in lần thứ năm (Hà Nội, 1930): Wikisource tiếng Việt
• Trần Tế Xương, “Gái góa nhà giàu”; chú thích về bài đồng dao trong “Hỏi trăng 2”, bài thơ tương truyền của Hồ Xuân Hương: Wikisource tiếng Việt, Wikisource tiếng Việt
• Đoàn Thành Thức, Dậu Dương tạp trở, quyển 1, “Thiên chỉ”: Wikisource (Hán văn)
• Nguyễn Hùng Vĩ, “Từ điển cũng… cuội” (Hà Nội, 2011), có dẫn Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi và Kho tàng ca dao người Việt: PDF
• Sự tích chú Cuội cung trăng, tài liệu bài học Tiếng Việt lớp 3: VietJack, Toplist; bài học về Lời nói dối cuối cùng trong chuyên đề Ngữ văn 10: Lời giải hay
• “Ý nghĩa ngày Tết Trung thu ở Việt Nam”, Tạp chí Công Thương, 21/9/2023: tapchicongthuong.vn
• “酉陽雑俎”, “月の桂”, “桂男”, Sekai Daihyakka Jiten và Nihon Kokugo Daijiten: Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.