Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ

Mỗi mùa xuân ở Phù Đổng, ven Hà Nội, các chàng trai tập luyện suốt một tháng cho một trận đánh chỉ diễn bằng điệu múa. Ông Hiệu Cờ múa trên ba chiếc chiếu, những cánh bướm giấy xua tan quân giặc, còn tướng giặc do hai mươi tám bé gái đóng. Đó là trận đánh mà người con nổi tiếng nhất của làng được kể là đã thắng khi mới ba tuổi, sau khi lớn vụt thành người khổng lồ.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Lĩnh Nam chích quái, theo bản chép trên Wikisource tiếng Hán, mang tên hai người hiệu đính thế kỷ XV là Vũ Quỳnh và Kiều Phú. Chỗ nào bản này bị khuyết, chúng tôi bổ sung theo bản mà Eric Henry đã dịch sang tiếng Anh.

1-1 Ông Cụ Ở Ngã Ba Đường

Vua Hùng cậy nước mình giàu mạnh mà bỏ lễ triều cận phương Bắc. Vua nước Ân bèn định mượn cớ đi tuần thú để sang xâm lược. Có một phương sĩ khuyên vua Hùng cầu Long Quân ngầm giúp sức. Vua lập đàn, bày vàng bạc lụa là lên trên, ăn chay, đốt hương, cầu khấn ba ngày.

Bỗng trời nổi sấm sét mưa to, rồi có một ông cụ ngồi ở ngã ba đường: cao hơn chín thước, mặt vuông bụng lớn, râu mày bạc trắng, vừa cười nói vừa ca múa. Vua rước ông vào đàn, nhưng ông không ăn uống, cũng không nói năng. Hồi lâu ông mới rút thẻ bói, bảo rằng ba năm nữa giặc phương Bắc sẽ đến. Vua phải sửa sang khí giới, luyện tập quân lính, rồi tìm khắp thiên hạ người có tài phá giặc mà phong đất ban tước. Nói xong, ông bay lên không mà đi, bấy giờ người ta mới biết đó là Long Quân.

1-2 Đứa Trẻ Không Biết Nói

Ba năm sau, biên giới báo tin quân Ân kéo đến, vua sai sứ đi khắp nơi. Ở hương Đổng, huyện Tiên Du, có một phú ông ngoài sáu mươi tuổi, sinh được một con trai vào ngày mồng bảy tháng giêng. Đứa bé đã ba tuổi mà vẫn chưa biết nói, cũng không ngồi dậy được.

Khi sứ giả đến, người mẹ nói đùa với con: đẻ được thằng con chỉ biết ăn uống, chẳng biết bắt giặc để lĩnh thưởng của triều đình, đền công bú mớm. Nghe vậy, đứa trẻ lần đầu cất tiếng: “Mẹ gọi sứ giả lại đây!” Hàng xóm kinh ngạc, liền đi mời sứ giả đến.

Bản trên Wikisource khuyết mấy chữ ở đây, rồi chép tiếp từ chữ “nón sắt”. Trong bản Henry dịch, đứa trẻ ngồi dậy, bảo sứ giả về tâu vua đúc cho mình một con ngựa sắt, một thanh kiếm sắt và một chiếc mũ sắt; có những thứ ấy, nó sẽ ra trận, vua không phải lo gì nữa.

1-3 Cả Làng Nuôi Một Người Khổng Lồ

Quần thần hỏi một người thì làm sao đánh bại được giặc. Vua nổi giận, bảo lời Long Quân năm trước không phải nói suông. Năm mươi cân sắt được rèn thành ngựa, kiếm và nón. Khi sứ giả mang đến, người mẹ sợ hãi, nhưng đứa trẻ chỉ cười, xin mẹ sắm thật nhiều cơm rượu cho mình ăn.

Rồi thân hình đứa trẻ bỗng lớn vụt. Nó ăn nhiều đến nỗi mẹ cung đốn không xuể. Hàng xóm mang thịt bò nấu chín, rượu, cỗ bàn và hoa quả đến, mà bụng nó vẫn chưa no. Vải lụa bao nhiêu cũng không che kín thân, người ta phải đi lấy hoa lau kết lại thành áo cho nó mặc.

1-4 Trâu Sơn

Khi quân Ân kéo đến chân núi Trâu Sơn ở Vũ Ninh, đứa trẻ duỗi chân đứng dậy, cao hơn mười thước. Nó ngửa mũi lên trời hắt hơi hơn mười tiếng, rút kiếm thét lớn: “Ta là thiên tướng!”

Rồi nó đội nón, lên ngựa; ngựa chồm lên phi như bay, chớp mắt đã tới trước quân của vua. Người vung kiếm đi trước, quan quân theo sau, tiến sát đồn giặc. Quân Ân tan chạy. Bọn còn lại xếp hàng lạy rạp, gọi người là thiên tướng và xin hàng; vua Ân chết ngay trước trận.

1-5 Núi Sóc

Người đi tiếp đến núi Sóc ở Kim Hoa, cởi áo để lại rồi cưỡi ngựa bay lên trời. Hôm ấy là ngày mồng chín tháng tư, và trên đá núi còn để lại dấu vết.

Vua Hùng nhớ công, tôn người là Phù Đổng Thiên Vương, lập đền thờ ở nhà cũ trong làng và ban một trăm khoảnh ruộng để sớm hôm cúng tế. Sách chép rằng suốt 644 năm sau, nước Ân không dám dấy binh nữa. Mãi về sau, Lý Thái Tổ, vị vua mở nghiệp nhà Lý, phong người là Xung Thiên Thần Vương, vị thần vương vút bay lên trời. Đền thờ ở bên chùa Kiến Sơ làng Phù Đổng, tượng thì đắp ở núi Vệ Linh.

Truyện khép lại bằng bài thơ của Ngô Chi Lan, một người phụ nữ ở Phù Lỗ, đề trên núi này dưới thời vua Lê Thánh Tông: “Ngựa sắt ở trên trời, tên còn trong sử sách.”

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên, sách chép về các thần linh nước Việt, có bài tựa năm 1329; ở đây chúng tôi đọc theo bản dịch của Lê Hữu Mục từ bản chép tay A.751. Truyện về thần Phù Đổng dẫn một sách nay đã mất là Báo cực truyện: đời truyền rằng thần vốn là thần Thổ Địa chùa Kiến Sơ ở làng Phù Đổng, do một vị thiền sư lập đền thờ bên chùa. Khi một thiền sư đời sau muốn phá đền, trên cây cổ thụ hiện ra những bài kệ. Sau khi Lý Thái Tổ lên ngôi, trên vỏ cây hiện bài thơ có chữ “Xung Thiên”, vua bèn ban hiệu ấy cho thần. Nhà Trần gia phong Dũng Liệt năm 1285, Chiêu Ứng năm 1288 và Uy Tín năm 1313. Không có đứa trẻ, không có ngựa, không có vua Hùng, không có giặc Ân, cũng không có cảnh bay về trời.
• An Nam chí lược của Lê Tắc, một người Việt đã quy phụ nhà Nguyên và viết sách ở Trung Hoa (bài tựa của ông viết vào thập niên 1330). Trong mục “cổ tích” (di tích xưa), sách nêu miếu Xung Thiên ở hương Phù Đổng: khi trong nước có loạn, bỗng có một người có uy đức xuất hiện, dân đều theo về. Người ấy dẫn mọi người dẹp yên loạn, rồi “bay lên không mà đi”. Người ta gọi là Xung Thiên Vương, dân bèn lập đền thờ. Không có đứa trẻ, không có ngựa sắt, không có vua Hùng, cũng không có giặc Ân.
• Lĩnh Nam chích quái, nguồn của mục 1. Trong bài tựa năm 1492, Vũ Quỳnh cho biết ông chép lại và hiệu chính một bản cũ. Các bản chép không giống nhau. Bản trên Wikisource không ghi vua Hùng đời thứ mấy. Bản mà Henry dịch, do Lê Hữu Mục công bố ở Sài Gòn năm 1959, đặt câu chuyện vào đời Hùng Vương thứ ba. Bản dịch tiếng Việt của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San, in lần đầu ở Hà Nội, được tái bản năm 2013.
• Đại Việt sử ký toàn thư, phần Ngoại kỷ do Ngô Sĩ Liên soạn năm 1479. Sách chỉ chép vài dòng, đặt vào đời Hùng Vương thứ sáu. Ở hương Phù Đổng có một phú ông sinh con trai, hơn ba tuổi “ăn uống béo lớn mà không biết nói cười”. Gặp lúc trong nước có biến, đứa bé xin sứ giả “một thanh kiếm, một con ngựa”, phi ngựa đi trước quân, phá giặc ở chân núi Vũ Ninh. Giặc tự quay giáo đánh lẫn nhau, bọn sống sót đều ra hàng. Rồi đứa bé cưỡi ngựa bay lên không mà đi. Không có sắt, không có chuyện lớn vụt, không có giặc Ân, cũng không có núi Sóc.
• Phần tục bổ Việt điện u linh tập của Nguyễn Văn Chất, người đỗ tiến sĩ năm 1448. “Bài ký sự tích Sóc Thiên Vương” chép lời các cố lão truyền lại, “không nhớ về đời nào”. Đứa trẻ “lúc còn nằm nôi”, nghe vua sai sứ tìm người phá giặc, xin mẹ cơm ăn, chốc lát ăn hết vài đấu, vài tháng sau cao hơn mười trượng. Người xin vua “một thanh gươm dài, và một con ngựa sắt”, phá tan giặc, phi ngựa về núi Vệ Linh, trèo lên cây đa mà bay lên trời, để áo lại. Người trong thôn gọi cây ấy là cây Dịch Phục.
• Nam Hải dị nhân liệt truyện của Phan Kế Bính, in lần đầu năm 1909; Wikisource chép theo bản in lần thứ năm do Lê Văn Phúc hiệu chính (Hà Nội, 1930). Truyện Phù Đổng ở đây theo sát Lĩnh Nam chích quái, đến cả con ngựa sắt cao 18 thước và thanh kiếm dài 7 thước. Nhưng ở đây “ngựa hét ra lửa mà chạy như bay”, kiếm gãy, và người anh hùng “vớ lấy tre ở bên cạnh đường” mà quật vào giặc. Sách còn chép rằng tre ngài nhổ lên nay thành rừng tre Đằng ngà ở huyện Gia Bình, và chỗ ngựa thét ra lửa làm cháy một làng nay gọi là làng Cháy.

3 Những Dị Bản

• Vua Hùng đời thứ mấy? Đời thứ sáu trong Toàn thư, trong Phan Kế Bính và trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim (1920). Đời thứ ba trong bản Henry dịch. Bản trên Wikisource không ghi số đời, còn An Nam chí lược hoàn toàn không nhắc đến vua Hùng. Các cố lão của Nguyễn Văn Chất không nhớ đời nào; người tiếm bình thế kỷ XVIII là Cao Huy Diệu vặn lại: “Sử chép rõ đời Hùng Vương thứ sáu mà sao đây lại nói không nhớ là đời nào?”
• Giặc là ai? Lĩnh Nam chích quái viết là Ân (殷), cùng chữ với nhà Thương (Ân) bên Trung Hoa. Toàn thư chỉ nói “trong nước có biến” và gọi kẻ địch là giặc. An Nam chí lược nói về loạn trong nước, Nguyễn Văn Chất chỉ nói “trong nước có giặc”.
• Kiếm, roi hay tre?
  • Một thanh kiếm và một con ngựa trong Toàn thư; gươm dài và ngựa sắt trong Nguyễn Văn Chất; ngựa sắt, kiếm và nón sắt trong Lĩnh Nam chích quái; kiếm gãy và bụi tre trong Phan Kế Bính.
  • Ngựa sắt và roi sắt trong Trần Trọng Kim. Các bản kể hiện đại thêm áo giáp sắt, và thứ bị gãy là chiếc roi.
• Đứa trẻ hay thần Thổ Địa? Thần Thổ Địa của một ngôi chùa trong Việt điện u linh tập, một người xuất hiện lúc trong nước có loạn trong An Nam chí lược, và một đứa trẻ từ thế kỷ XV trở đi. Cao Huy Diệu khó chấp nhận thuyết thứ nhất: “Ví bằng lấy Thổ Địa làm Thiên Vương, tớ này chẳng dám tin chắc vậy.”
• Tên người là gì? Trong các văn bản cổ, đứa trẻ không có tên. Trần Trọng Kim giải thích cái tên quen gọi: đền thờ ở “làng Gióng tức làng Phù-đổng”, và người ta gọi ngài là “đức Thánh Gióng”.
• Cha mẹ là ai? Một phú ông ngoài sáu mươi và vợ, trong Lĩnh Nam chích quái và Toàn thư. Trong bản kể hiện đại, một bà lão ra đồng ướm chân vào một vết chân khổng lồ rồi thụ thai. Hồ sơ đề cử gửi UNESCO gọi đó là vết chân của “ông Đổng, một vị thần trong thần thoại người Việt”.
• Người về trời từ đâu? Từ núi Sóc trong Lĩnh Nam chích quái; Toàn thư chỉ nói “bay lên không”. Nguyễn Văn Chất cho người bay lên từ cây đa trên núi Vệ Linh, để áo lại. Truyện Sóc Thiên Vương trong những bản Lĩnh Nam chích quái đầy đủ hơn chép lại chuyện này, nhưng thứ để lại là giáp chứ không phải áo, và thêm rằng đó là sau khi phá giặc Ân.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lớp cổ nhất. Hai ghi chép cổ nhất chỉ biết đến một ngôi đền ở Phù Đổng: thờ thần Thổ Địa của một ngôi chùa, hoặc thờ một người đã “bay lên không mà đi”. Việt điện u linh tập, Toàn thư và Lĩnh Nam chích quái đều đặt đền bên chùa Kiến Sơ, và đều nói danh hiệu Xung Thiên Thần Vương là do Lý Thái Tổ phong.
• Vị hộ pháp nhà Phật. Bài ký sự tích Sóc Thiên Vương của Nguyễn Văn Chất, cũng có trong những bản Lĩnh Nam chích quái đầy đủ hơn, nói mình chép theo một sách Phật giáo là Thiền uyển tập anh. Truyện kể rằng dưới thời Lê Đại Hành, Đại sư Khuông Việt muốn dựng am trên núi Vệ Linh, nằm mộng thấy một vị thần mặc giáp vàng, tự xưng là Tì Sa Môn, tức Vaiśravaṇa, một trong các vị Thiên vương hộ pháp của Phật giáo. Khuông Việt đẵn một cây lớn trên núi tạc tượng thần. Khi quân Tống sang xâm lược, quân Tống tự nhiên kinh hãi, lại gặp sóng cả gió to, đành bỏ chạy. Truyện còn cho biết lễ cúng ở đó chỉ dùng trà, bánh và đồ chay.
• Các sử gia hoài nghi.
  • Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bộ sử của triều Nguyễn thế kỷ XIX, không chép chuyện Phù Đổng trong phần về các vua Hùng. Chỉ dụ năm 1856 của vua Tự Đức về cách biên soạn bộ sử này viện dẫn “nghĩa bỏ điều quái, giữ điều thường của nhà làm sử”.
  • Năm 1920, Trần Trọng Kim kể chuyện này như một truyện tục truyền, “không có lẽ tin làm sự thực được”. Ông cho rằng có lẽ đời ấy có một viên tướng giỏi đánh được giặc, về sau người ta nhớ ơn lập đền thờ thì hợp lẽ hơn.
• Hội Gióng. Năm 2010, UNESCO ghi danh Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
  • Ở đền Phù Đổng, làng quê của người, hội diễn ra từ mồng bảy đến mồng chín tháng tư âm lịch. Cảnh người cưỡi ngựa trắng ra trận được tái hiện, ông Hiệu Cờ múa cờ, và hai mươi tám bé gái từ 9 đến 13 tuổi đóng vai tướng giặc.
  • Ở đền Sóc, nơi người bay về trời, hội diễn ra từ mồng sáu đến mồng tám tháng giêng, có lễ mộc dục (tắm tượng) và rước “hoa tre”, những cành tre vót thành hoa, nhuộm chủ yếu màu vàng, đến dâng thần. Theo hồ sơ đề cử, hội không được tổ chức trong các năm 1941–1954 và 1960–1980.
• Một trong Tứ bất tử. Tín ngưỡng Việt Nam xếp Thánh Gióng vào hàng Tứ bất tử, bốn vị thánh bất tử, cùng với Tản Viên, Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Từ thế kỷ XVIII, Cao Huy Diệu đã viết rằng người “được liệt vào hàng bất tử”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: vị Long Quân hễ con dân gọi là đến. Trong truyện này của Lĩnh Nam chích quái, ông lại đến một lần nữa: vua Hùng cầu Long Quân, và ông cụ ở ngã ba đường chính là ông.
• Sơn Tinh và Thủy Tinh: Thần núi, thần nước và những mùa lũ hằng năm: câu chuyện nổi tiếng còn lại của thời Hùng Vương. Toàn thư chép chuyện này chỉ vài dòng sau chuyện Phù Đổng, còn Trần Trọng Kim xếp hai truyện cạnh nhau như hai truyện đời Hùng Vương “mà ngày nay người ta thường hay nói đến”. Thần núi Tản Viên cũng là một trong Tứ bất tử.
• Lang Liêu và bánh chưng: Hai thứ bánh của ngày Tết: chuyện sau cuộc chiến với giặc Ân. Ba truyện sau đó trong Lĩnh Nam chích quái, vua Hùng vừa thắng giặc Ân liền ra cho các con một cuộc thi để chọn người nối ngôi, và Lang Liêu thắng nhờ hai thứ bánh.
• Liễu Hạnh: Công chúa bị đày xuống trần và trở thành Thánh Mẫu: vị nữ thần duy nhất trong Tứ bất tử; bài này cũng giới thiệu đầy đủ về Tứ bất tử.
• Chu Mông: Chàng cung thủ sinh ra từ quả trứng: một người anh hùng khác mang dấu hiệu kỳ lạ ngay từ khi chào đời. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh ông với Thánh Gióng; hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Lĩnh Nam chích quái, “Đổng Thiên Vương truyện”, và bài tựa của Vũ Quỳnh: Wikisource (Hán văn)
• Eric Henry dịch, “The Legend of Đổng Thiên Vương” và “The Story of Sóc Thiên Vương”, theo văn bản do Lê Hữu Mục công bố (Sài Gòn, 1959), Rising Asia Journal 6.2 (2026): Quyển 1, Quyển 7
• Ngô Sĩ Liên và các sử thần, Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 1: Wikisource (Hán văn)
• Lê Tắc, An Nam chí lược, bài tựa và quyển 1, mục “Cổ tích”: Wikisource
• Khâm định Việt sử thông giám cương mục, phần Dụ chỉ và tấu nghị, và Tiền biên quyển 1: Wikisource, Wikisource
• Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện, bài 39, “Phù-đổng thiên-vương”, in lần thứ năm, Lê Văn Phúc hiệu chính (Hà Nội, 1930): Wikisource tiếng Việt
• Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (1920), quyển I, phần I, chương I, theo bản in năm 1971 của Trung tâm Học liệu: Wikisource tiếng Việt
• “Truyền thuyết Thánh Gióng”, một bản kể hiện đại không ghi tác giả và năm: Wikisource tiếng Việt
• UNESCO, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc (2010), và hồ sơ đề cử số 00443
• Dương Thị Thu Hà, “Tín ngưỡng thờ Tứ bất tử trong văn hóa người Việt Nam”, Khoa học xã hội Việt Nam số 4 (2020): 50–57: vjol.info.vn
• Lý Tế Xuyên, Việt điện u linh tập, truyện Xung Thiên Dũng Liệt Chiêu Ứng Uy Tín Đại Vương (thần Phù Đổng), cùng bài ký sự tích Sóc Thiên Vương trong phần tục bổ của Nguyễn Văn Chất và lời tiếm bình của Cao Huy Diệu, Lê Hữu Mục dịch từ bản chép tay A.751: bản PDF lưu trữ

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.