Hồ Hoàn Kiếm: Thanh gươm trả lại cho rùa thần

Giữa lòng Hà Nội có một hồ nước nhỏ xanh màu ngọc, trên gò nổi giữa hồ là một ngọn tháp gạch nhỏ. Hồ tên là Hoàn Kiếm, nghĩa là “trả gươm”: tương truyền chính ở đây vua Lê Lợi đã trả lại thanh gươm giúp ông đánh thắng giặc Minh. Cho đến tháng 1 năm 2016, khi cá thể cuối cùng chết, thỉnh thoảng một con rùa mai mềm khổng lồ vẫn nổi lên mặt hồ, và mỗi lần như thế người Hà Nội lại kéo nhau ra bờ hồ xem.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện mà học trò Việt Nam đọc trên lớp: “Sự tích Hồ Gươm”, được sách giáo khoa Ngữ văn 6 in lại với lời chú “Theo Nguyễn Đổng Chi”. Đó là một bản kể hiện đại; mục 2 sẽ cho thấy sách cổ chép được bao nhiêu phần trong đó.

1-1 Thanh Gươm Cho Mượn

Thuở giặc Minh đô hộ, chúng coi dân ta như cỏ rác. Ở vùng núi Lam Sơn, xứ Thanh Hóa, nghĩa quân đứng lên chống giặc, nhưng buổi đầu thế còn yếu nên nhiều lần thua trận. Thấy vậy, đức Long Quân quyết định cho nghĩa quân mượn thanh gươm thần.

1-2 Ba Lần Kéo Lưới

Ở Thanh Hóa có người đánh cá tên là Lê Thận. Một đêm, Thận thả lưới ở một bến vắng. Kéo lưới lên thấy nằng nặng, nhưng thò tay vào thì chỉ là một thanh sắt. Chàng ném thanh sắt xuống nước, rồi thả lưới ở chỗ khác. Lần thứ hai, thanh sắt ấy lại chui vào lưới. Chàng lại ném đi. Đến lần thứ ba vẫn là thanh sắt ấy. Lấy làm lạ, Thận đưa lại gần ánh lửa xem, mới biết đó là một lưỡi gươm.

1-3 Chuôi Gươm Trên Ngọn Đa

Về sau Lê Thận gia nhập nghĩa quân. Một hôm chủ tướng Lê Lợi cùng mấy người tùy tùng ghé nhà Thận. Trong góc nhà tối om, thanh sắt bỗng sáng rực lên. Lê Lợi cầm lên xem, thấy hai chữ “Thuận Thiên” (thuận theo ý trời) khắc sâu vào lưỡi gươm. Dù vậy, chưa ai biết đó là báu vật.

Ít lâu sau, bị giặc đuổi, các tướng phải rút lui mỗi người một ngả. Đi qua một khu rừng, Lê Lợi thấy có ánh sáng lạ trên ngọn cây đa. Ông trèo lên thì thấy một chuôi gươm nạm ngọc. Nhớ đến lưỡi gươm ở nhà Lê Thận, ông giắt chuôi vào lưng. Ba ngày sau, mọi người gặp lại nhau; đem lưỡi tra vào chuôi thì vừa như in. Lê Thận nâng gươm dâng lên Lê Lợi, nói rằng trời có ý phó thác cho minh công làm việc lớn, anh em nguyện đem xương thịt theo minh công và thanh gươm thần này.

Từ đó nhuệ khí nghĩa quân ngày một tăng. Trong tay Lê Lợi, thanh gươm thần tung hoành khắp các trận địa, cho đến khi trên đất nước không còn bóng một tên giặc.

1-4 Con Rùa Trên Hồ

Một năm sau khi đuổi giặc Minh, Lê Lợi, bấy giờ đã làm vua, cưỡi thuyền rồng dạo quanh hồ Tả Vọng trước kinh thành. Nhân dịp ấy, Long Quân sai Rùa Vàng lên đòi lại thanh gươm thần. Thuyền ra đến giữa hồ thì một con rùa lớn nhô đầu và mai lên khỏi mặt nước. Thuyền đi chậm lại, vua thấy thanh gươm đeo bên người tự nhiên động đậy. Con rùa tiến sát thuyền vua, đứng nổi trên mặt nước và xin vua hoàn gươm lại cho Long Quân.

Vua nâng gươm hướng về phía rùa. Nhanh như cắt, rùa há miệng đớp lấy thanh gươm rồi lặn xuống. Gươm và rùa đã chìm sâu mà người ta vẫn còn thấy vệt sáng le lói dưới làn nước xanh. Từ đó hồ Tả Vọng mang tên là Hồ Gươm, hay hồ Hoàn Kiếm.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Lam Sơn thực lục, bộ sách chép chính thức về cuộc khởi nghĩa. Toàn thư cho biết tháng chạp năm Tân Hợi (1431), Lê Lợi sai soạn sách này và tự viết bài tựa. Văn bản được in khắc là bản sửa lại của Hồ Sĩ Dương và các sử thần, có bài tựa đề năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676); ở đây chúng tôi đọc theo bản dịch của Mạc Bảo Thần (dịch năm 1944, Tân Việt in lần thứ ba năm 1956).
  • Cuốn thứ nhất kể chuyện được gươm. Lê Thận, người trại Mục Sơn, bạn keo sơn của Lê Lợi, quăng chài suốt đêm ở vực Ma Viện, nơi đáy nước sáng “như bó đuốc soi”. Chẳng được con cá nào, chỉ được một mảnh sắt dài hơn một thước, đem về để vào chỗ tối. Hôm Thận cúng giỗ, Lê Lợi tới chơi, thấy mảnh sắt phát sáng; Thận liền cho, Lê Lợi đánh sạch rỉ thì thấy chữ “Thuận Thiên” và chữ “Lợi”. Lại một hôm, ông thấy ngoài cửa một chuôi gươm đã mài giũa thành hình, bèn khấn trời: nếu quả là gươm trời cho thì xin chuôi và lưỡi liền nhau, và chúng liền nhau thật. Sáng hôm sau, Hoàng hậu thấy bốn vết chân người lớn trong vườn cải, rồi được một quả ấn báu cũng có những chữ ấy.
  • Không có hồ, cũng không có rùa. Người dịch chú rằng cả ba đoạn “được đất, được gươm, được ấn” lời văn vụng về, “có chỗ không thành câu”, “chắc là của người sau thêm vào”. Ấy vậy mà các sử thần năm 1676 vẫn viết trong bài tựa rằng người chép bộ sách này “nào phải như kẻ viết Lĩnh Nam chích quái, bày ra những chuyện hoang đường”.
• Đại Việt sử ký toàn thư: phần bản kỷ về Lê Thái Tổ không nói gì đến gươm thần hay rùa. Nhà Hán Nôm học Trần Trọng Dương lưu ý rằng đến nay chưa ai tìm thấy hai chữ “Hoàn Kiếm” hay “Hồ Gươm” trong văn bản thế kỷ XV–XVI.
• Sơn cư tạp thuật, của một tác giả hiệu Đan Sơn, soạn khoảng 1786–1789, được Lê Thời Tân và các đồng tác giả dẫn lại. Buổi đầu đời vua Thái Tổ, có con rùa to như cái lọng nổi trên mặt hồ Gươm, cúng yểm thế nào cũng không đi. Vua lấy gươm chỉ vào, rùa nghển cổ như đang ngóng nhìn. Vua giận, ném gươm xuống hồ, rùa liền lặn mất. Vua sai tát cạn nước nhưng chẳng thấy rùa, cũng chẳng thấy gươm đâu.
• Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án. Trần Trọng Dương dẫn một đoạn của Phạm Đình Hổ (sinh năm 1768) trả lời về di tích Thăng Long, mà ông xác định là viết trước năm 1802, làm ghi chép đầu tiên nói vua Lê Thái Tổ từng “trả gươm cho rùa thần” ở đây. Còn trong Tang thương ngẫu lục của hai ông, Nguyễn Án lại kể đó là chuyện mất gươm: vua Thái Tổ chơi thuyền trên hồ, thấy một con ba ba rất lớn, bắn không trúng, bèn lấy gươm chỉ vào; gươm rơi xuống nước, ba ba lặn theo. Vua giận, sai lấp cửa hồ, đắp bờ, tát cạn nước để tìm mà không thấy.
• Đại Nam nhất thống chí, bộ địa chí do Quốc sử quán triều Nguyễn soạn trong những năm 1865–1882, chép hai thuyết. Một thuyết: rùa lớn nổi lên, vua lấy gươm báu chỉ vào, rùa ngậm gươm lặn mất. Thuyết kia: gươm thần và ấn thần Lê Lợi bắt được đều mất vào đêm vua Lê Thánh Tông băng; về sau người ta thấy chuôi gươm nổi giữa hồ rồi lại chìm, nhân thế đặt tên hồ.
• Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, in thành nhiều tập từ năm 1957, ghép hai nửa lại với nhau: nửa được gươm theo Lam Sơn thực lục, nửa trả gươm theo truyền thuyết về hồ. Lê Thời Tân và các đồng tác giả cho rằng đây là văn bản duy nhất kể cảnh trả gươm như một sự hoàn trả êm đẹp khi đất nước thanh bình, khác hẳn lối kể của các nhà nho xưa, vốn coi việc mất gươm là điềm báo triều đại suy vong. Câu chữ giữa các lần in và các bộ sách giáo khoa cũng có chỗ khác nhau.

3 Những Dị Bản

• Lưỡi gươm từ đâu ra? Từ vực Ma Viện trong Lam Sơn thực lục; từ sông Lương trong lời dẫn bài thơ “Hàm Kiếm hồ” (hồ ngậm gươm) của Bùi Cơ Túc, trong tập thơ có bài tựa năm 1844. Trong Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895–1896), Lê Lợi được lưỡi gươm ngay tại hồ, “té ra được gươm cũng tại đó, mất gươm cũng tại đó”. Trong một truyền thuyết do người Pháp Gustave Dumoutier ghi ở Hà Nội năm 1887, Lê Lợi là một người đánh cá nghèo ở kinh thành, kéo lưới được gươm ngay trong hồ.
• Chuôi gươm ở đâu? Ngoài cửa nhà trong Lam Sơn thực lục, trên ngọn cây đa trong bản sách giáo khoa. Trong Lam Sơn thực lục, cây đa thuộc về một đoạn khác: Lê Lợi cùng Lê Liễu chạy vào bộng cây đa trốn quân Minh và bầy chó săn. Trương Vĩnh Ký ra Hà Nội năm 1876 còn ghi một “truyện ngoài”: Lê Lợi đi chài dưới hồ được cái cán gươm bằng vàng, còn người bạn đi vỡ đất thì gặp lưỡi gươm.
• Gươm mất thế nào? Rùa ngậm lấy gươm rồi lặn (Đại Nam nhất thống chí), hoặc giật lấy gươm khỏi tay nhà vua đang hoảng sợ định xua nó đi (một sách địa dư trước đó, được Dumoutier dẫn lại). Vua giận ném xuống hồ (Sơn cư tạp thuật). Gươm rơi khi vua chỉ vào rùa (Tang thương ngẫu lục). Gươm mất cùng với ấn vào đêm vua Lê Thánh Tông băng (thuyết thứ hai của Đại Nam nhất thống chí). Trong truyền thuyết thứ hai mà Dumoutier ghi lại, khi vua mới lên ngôi ra hồ tế thần, có tiếng nổ như sấm, thanh gươm tự tuốt khỏi vỏ, hóa thành một con rồng màu ngọc bích lao xuống hồ.

• Gươm của ai? Của trời trong Lam Sơn thực lục: hai chữ “Thuận Thiên” trên lưỡi gươm về sau thành niên hiệu của Lê Lợi năm 1428. Của thần hồ trong truyền thuyết Dumoutier ghi, vị thần đã “mượn hình thanh gươm và mượn cánh tay Lê Lợi để đánh người Trung Hoa”. Của Long Quân trong bản sách giáo khoa.
• Vì sao có tên Tả Vọng, Hữu Vọng? Hồ xưa từng bị chia đôi: nửa bên tả ở phía bắc gọi là Tả Vọng, nửa bên hữu ở phía nam gọi là Hữu Vọng. Theo Nguyễn Án, đường phân chia chính là bờ đê vua đắp khi tát hồ tìm gươm. Còn bài văn bia dựng khi trùng tu đền Ngọc Sơn vào thập niên 1860 thì nói đó là con đường đắp ngang hồ từ thời Lê trung hưng.
• Rùa hay ba ba? Phần lớn sách cổ viết quy (龜), chữ chỉ con rùa nói chung. Nguyễn Án lại viết 黿 (ngoan), chữ chỉ loài ba ba, giải lớn, đúng là loài từng sống trong hồ.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lê Lợi (1385–1433) dấy binh ở Lam Sơn năm 1418. Quân Minh rút về nước trong mùa đông năm 1427–1428, và ngày 15 tháng 4 âm lịch năm 1428 ông lên ngôi ở Đông Kinh, tức Thăng Long, đặt niên hiệu Thuận Thiên. Chính Lam Sơn thực lục có nêu một người tên Lê Thận trong số các tướng được cử vây thành Nghệ An, nhưng không nói đó có phải người đánh cá trong truyền thuyết hay không.
• Các tên gọi của hồ. Cục Di sản văn hóa ghi Lục Thủy (nước xanh) là một tên cũ của hồ; chúng tôi không gặp tên này trong sách cổ nào đã đọc. Các tác giả thế kỷ XIX như Trương Vĩnh Ký và Dumoutier cho biết về sau hồ được dùng để luyện thủy binh, nên còn gọi là hồ Thủy Quân. Nửa phía nam, hồ Hữu Vọng, bị chính quyền Pháp san lấp từ năm 1884. Phần còn lại, rộng khoảng 11,5 ha, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013.
• Đền Ngọc Sơn. Bài văn bia năm 1843 của Vũ Tông Phan, được Dumoutier dịch ra tiếng Pháp, kể lại buổi đầu của đền. Gò đảo ở phía bắc hồ vốn là nơi câu cá của các vua Lê, sau được cấp cho một nhà giàu là Tín Trai, người làng Nhị Khê, ông dựng ở đó đền thờ Quan Đế. Sau khi ông mất, hội Hướng Thiện của các nhà nho tiếp quản, năm 1841–1842 sửa lại thành đền thờ Văn Xương, vị thần coi việc văn chương. Đền cũng thờ Trần Hưng Đạo, người ba lần đánh bại quân Nguyên.
• Cầu, Tháp Bút và Đài Nghiên. Vào thập niên 1860, án sát Nguyễn Như Cát, rồi sau đó Nguyễn Văn Siêu, đứng ra trùng tu, đem lại cho đền diện mạo gần như ngày nay. Bài minh trên quả chuông kể những gì được dựng thêm: nghi môn, cây cầu, cửa Đài Nghiên và Tháp Bút bằng đá, trên thân tháp có ba chữ “Tả thanh thiên” (viết lên trời xanh). Cầu Thê Húc sơn đỏ đã qua nhiều lần tu sửa; nay cầu có 15 nhịp, lát gỗ lim.
• Những con rùa có thật. Năm 2000, Hà Đình Đức công bố loài rùa mai mềm khổng lồ ở hồ là một loài mới, đặt tên Rafetus leloii theo tên vua Lê Lợi. Mẫu chuẩn của loài là tiêu bản con rùa bắt được ở hồ năm 1967, trưng bày trong đền Ngọc Sơn, dài 2,1 mét, nặng 250 kg. Các nhà nghiên cứu bò sát về sau chứng minh nó không khác gì loài Rafetus swinhoei, và R. leloii được coi là tên đồng nghĩa. Con rùa cuối cùng của hồ, được người Hà Nội gọi là Cụ Rùa, được phát hiện đã chết chiều ngày 19 tháng 1 năm 2016. Thi thể Cụ được xử lý bảo quản và đưa vào trưng bày tại đền từ tháng 3 năm 2019.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• An Dương Vương và Mỵ Châu: Nỏ thần và dấu lông ngỗng: một số bản kể, trong đó có trang giới thiệu Hà Nội trên cổng thông tin của Chính phủ, gọi con rùa ở hồ là Kim Quy, chính là thần Kim Quy mà sách cổ kể đã giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa.
• Lạc Long Quân và Âu Cơ: Rồng, Tiên và bọc trăm trứng: Long Quân cho mượn gươm trong bản sách giáo khoa mang cùng tên với vị thủy tổ dòng Rồng của người Việt, người hễ con dân gọi là đến. Bản kể không nói rõ đó có phải là một vị hay không.
• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: một truyền thuyết khác trong đó Long Quân giúp đánh đuổi ngoại xâm. Trong Lĩnh Nam chích quái, ông hiện thành ông cụ ở ngã ba đường bày cho vua Hùng cách phòng bị, và ở đó, phép lạ cũng rời khỏi trần gian khi giặc đã tan. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyền thuyết này; hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Nguyễn Trãi (tương truyền), Lam Sơn thực lục, bản sửa lại có bài tựa của Hồ Sĩ Dương (1676), Mạc Bảo Thần dịch (1944; Tân Việt in lần thứ ba, 1956), cuốn thứ nhất, cuốn thứ hai và bài tựa khi sửa lại: Wikisource tiếng Việt
• Ngô Sĩ Liên và các sử thần, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển 10 (Lê Thái Tổ): Wikisource (Hán văn)
• Lê Thời Tân, Nguyễn Văn Phương, Dương Văn Duyên, “Truyền thuyết ‘Hồ Hoàn Kiếm’ – một cách đọc liên văn bản”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh tập 16, số 2 (2019): 83–91, có dẫn nguyên văn chữ Hán Sơn cư tạp thuật, Tang thương ngẫu lục và Đại Nam nhất thống chí: journal.hcmue.edu.vn
• Trần Trọng Dương, “Huyền thoại ‘hoàn kiếm’ có từ bao giờ? (Kỳ 1)”, Tia Sáng: tiasang.com.vn
• Trương Vĩnh Ký, Chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1881), mục “Hồ Hoàn Gươm”: Wikisource tiếng Việt
• G. Dumoutier, Les pagodes de Hanoi (Hà Nội, 1887), “Le lac de l’épée et la montagne de jade”, tr. 13–23: archive.org
• Huỳnh Tịnh Của, Đại Nam quấc âm tự vị, quyển 1 (1895), mục “Hồ”: Wikisource tiếng Việt
• Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện, bài 5, “Lê Thái-tổ”, in lần thứ năm (Hà Nội, 1930): Wikisource tiếng Việt
• “Sự tích Hồ Gươm” (theo Nguyễn Đổng Chi), văn bản trong Ngữ văn 6 bộ Cánh Diều, bản chép lại trên: loigiaihay.com
• Cục Di sản văn hóa, “Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn”: dsvh.gov.vn
• Cổng thông tin điện tử Chính phủ (bản tiếng Anh): Hữu Ngọc, “The Tortoise Stupa” (2010); “Ngọc Sơn Temple and Hoàn Kiếm Lake” (2010); “Giant turtle in Hoan Kiem Lake dies” (2016): chinhphu.vn, chinhphu.vn, chinhphu.vn
• B. Farkas, Minh Duc Le, Truong Quang Nguyen, “Rafetus vietnamensis … another invalid name for an invalid species of softshell turtle”, Russian Journal of Herpetology 18.1 (2011): 65–72: IUCN TFTSG; “Rafetus swinhoei”: The Reptile Database
• Chương trình Bảo tồn Rùa châu Á (Asian Turtle Program), “The death of the Hoan Kiem Turtle” (2016) và “Sacred Hoan Kiem Turtle Preserved and Displayed to the Public” (2019): asianturtleprogram.org, asianturtleprogram.org

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.