Tấm Cám: Cô gái hóa thân trở về

Năm 1886, A. Landes, một viên chức thuộc địa người Pháp ở Sài Gòn, ghi lại một thói quen của trẻ con mỗi khi đi qua gốc thị, thứ cây có quả vàng, mùi thơm nồng như quả mộc qua: chúng căng vạt áo, huýt sáo gọi gió, rồi gọi cho thị rụng vào bị bà già. Câu gọi ấy đến từ truyện cổ tích mà nhà trường Việt Nam đến nay vẫn dạy: một cô gái bị mẹ con dì ghẻ hại chết, hết lần này đến lần khác hóa thân trở về, cho đến lần cuối cùng bước ra từ quả thị.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản mà phần đông người Việt biết, theo văn bản trên Wikisource tiếng Việt, không ghi tác giả cũng không ghi nguồn. Cho đến cái chết của Cám, cảnh cuối của văn bản này trùng từng chữ với sách giáo khoa Ngữ văn 10. Văn bản cổ nhất khác ở nhiều chỗ (mục 2 và 3).

1-1 Cái Giỏ Và Con Cá Bống

Tấm và Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ, tuổi xấp xỉ nhau. Mẹ Tấm mất từ khi Tấm còn bé, ít năm sau cha Tấm cũng qua đời. Tấm ở với dì ghẻ, quần quật từ sáng đến tối, hết chăn trâu, gánh nước lại xay lúa giã gạo, còn Cám được mẹ nuông chiều, chẳng phải làm việc nặng. Một hôm dì ghẻ đưa cho mỗi đứa một cái giỏ, bảo ra đồng bắt tôm bắt tép, hứa đứa nào bắt được đầy giỏ sẽ thưởng cho cái yếm đỏ. Tấm mới một buổi đã được đầy giỏ, còn Cám chẳng bắt được gì. Cám bèn bảo chị đầu lấm, phải hụp cho sâu kẻo về dì mắng. Trong lúc Tấm lội xuống ao tắm, Cám trút hết tép sang giỏ mình rồi chạy về trước.

Tấm ngồi bên giỏ không mà khóc. Bụt hiện lên hỏi vì sao. Trong giỏ chỉ còn một con cá bống. Bụt bảo Tấm đem bống thả xuống giếng mà nuôi, mỗi bữa ăn ba bát thì để dành một bát cho bống, và dặn khi cho ăn phải gọi đúng như thế này:

Bống bống bang bang, / lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta, / chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người.

1-2 Bốn Chiếc Lọ Dưới Chân Giường

Thấy Tấm hay mang cơm ra giếng, dì ghẻ sai Cám đi rình. Rồi mụ bảo Tấm rằng làng đã cấm đồng, phải đưa trâu đi chăn đồng xa. Ở nhà, mụ ra giếng gọi bống y như lời Tấm, bắt lấy đem về làm thịt. Chiều về, Tấm gọi mãi, chỉ thấy một cục máu nổi lên mặt nước. Bụt bảo Tấm nhặt xương bống, bỏ vào bốn cái lọ, chôn dưới bốn chân giường. Tấm tìm mãi không thấy, đến khi một con gà xin nắm thóc rồi bới xương cho.

Ít lâu sau nhà vua mở hội. Dì ghẻ trộn một đấu gạo với một đấu thóc, bắt Tấm nhặt xong mới được đi. Bụt sai một đàn chim sẻ xuống nhặt giúp, rồi bảo Tấm đào các lọ lên. Lọ thứ nhất có áo quần đẹp, yếm lụa điều và khăn nhiễu; lọ thứ hai có đôi giày thêu; lọ thứ ba có một con ngựa bé tí, vừa đặt xuống đất đã hí vang và hóa thành ngựa thật; lọ thứ tư có bộ yên cương.

1-3 Chiếc Giày Ở Chỗ Lội

Tấm cưỡi ngựa về kinh, nhưng khi qua một chỗ lội thì đánh rơi một chiếc giày xuống nước. Đoàn xa giá của vua đi đến đó, hai con voi ngự dẫn đầu bỗng cắm ngà xuống đất, rống lên, không chịu đi. Quân lính mò dưới nước, nhặt được chiếc giày thêu. Vua truyền rằng ai đi vừa chiếc giày sẽ được làm vợ vua. Đàn bà con gái đi hội lần lượt vào ướm thử, có cả mẹ con Cám, nhưng không ai vừa. Thấy Tấm cũng đến thử, mụ dì ghẻ bĩu môi: chuông khánh còn chẳng ăn ai, nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre. Nhưng Tấm đặt chân vào thì giày vừa như in, nàng lại mở khăn lấy ra chiếc thứ hai. Vua sai rước nàng về cung.

1-4 Cây Cau Và Chim Vàng Anh

Đến ngày giỗ cha, Tấm xin về nhà. Dì ghẻ bảo Tấm trèo cau hái một buồng để cúng bố, rồi ở dưới cầm dao đẵn gốc. Cây rung, mụ nói là đang đuổi kiến. Cây cau đổ, Tấm ngã xuống ao mà chết. Mụ lột quần áo của Tấm cho Cám mặc, đưa vào cung, nói dối vua rằng Tấm chết đuối, nay đưa em vào thế chị.

Tấm hóa thành chim vàng anh. Thấy Cám giặt áo cho vua bên giếng, chim đậu trên cành mắng: “Phơi áo chồng tao, phơi lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.” Vua bảo chim: “Vàng ảnh vàng anh, có phải vợ anh, chui vào tay áo”, và chim chui ngay vào tay áo vua. Vua làm lồng vàng cho chim ở, chẳng còn để ý đến Cám. Nhân lúc vua đi vắng, Cám bắt chim làm thịt ăn, vứt lông ra vườn, rồi nói dối rằng mình có mang, thèm ăn thịt chim.

Lông chim mọc thành hai cây xoan đào, cành lá sà xuống che rợp như hai chiếc lọng; vua mắc võng vào hai cây mà nằm hóng mát. Nhân một hôm gió bão, Cám sai thợ chặt cây đóng khung cửi. Nhưng hễ Cám ngồi dệt, khung cửi lại kêu: “Cót ca cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra.”

1-5 Quả Thị

Cám đốt khung cửi, đem tro đổ ở lề đường thật xa hoàng cung. Từ đống tro mọc lên một cây thị, chỉ đậu một quả, thơm ngát cả vùng. Một bà lão hàng nước gần đó giơ bị ra: “Thị ơi thị, rụng vào bị bà, bà đem bà ngửi chứ bà không ăn.” Quả thị rụng ngay vào bị, bà đem về cất trong buồng.

Ngày nào bà lão đi chợ, từ quả thị lại chui ra một cô gái bé như ngón tay, chớp mắt đã thành Tấm, quét dọn nhà cửa, thổi cơm nấu canh rồi lại chui vào quả thị. Một hôm bà lão giả vờ đi chợ, rình bắt được Tấm, rồi xé vụn vỏ thị. Từ đó Tấm ở với bà như hai mẹ con, giúp bà thổi cơm, gói bánh, têm trầu bán hàng. Một hôm vua ghé quán nước. Bà lão dâng trầu, trầu têm cánh phượng, y như vợ vua têm ngày trước. Vua hỏi ai têm, cho gọi con gái bà ra, và nhận ra ngay vợ mình. Vua rước Tấm về cung.

1-6 Đoạn Kết

Cám sợ hãi, hỏi chị làm thế nào mà đẹp thế. Tấm bảo sẽ giúp, sai quân hầu đào một cái hố sâu, đun một nồi nước sôi, bảo Cám xuống hố rồi sai dội nước sôi vào. Cám chết. Tấm sai đem xác làm mắm, bỏ vào chĩnh gửi cho dì ghẻ, nói là quà của con gái gửi biếu. Bữa nào mụ cũng ăn và khen ngon, trong khi một con quạ đậu trên nóc nhà kêu: “Ngon ngỏn ngòn ngon! Mẹ ăn thịt con, có còn xin miếng.” Đến khi gần hết, nhìn vào chĩnh thấy đầu lâu của con, mụ lăn ra chết.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Contes et légendes annamites của A. Landes (Sài Gòn, 1886), truyện số 22, “Histoire de Con Tam et de Con Câm” (Chuyện con Tấm con Cám), tr. 52–57. Landes là một viên chức hành chính thuộc địa (administrateur des affaires indigènes); ông đăng tập truyện này từng kỳ trên tạp chí Excursions et Reconnaissances, và chú rằng một bản tóm tắt truyện này đã in trên tạp chí ấy từ trước. Ông cho biết người cung cấp chính là một thầy bói và một nhà nho quê ở Nghệ An; những người giúp việc chép truyện ra, rồi ông dịch sang tiếng Pháp. Đây là văn bản cổ nhất chúng tôi tìm được.
• Contes tjames (Truyện Chăm) của A. Landes (Sài Gòn, 1887), truyện số 10, “Kajong et Halœk” (Kagiong và Halơk): truyện của người Chăm, cũng có cuộc thi bắt cá, con cá nuôi dưới giếng, con quạ tha chiếc giày đến chỗ vua, một chuỗi hóa thân và cùng một đoạn kết. Bà lão trong truyện là “một bà già An Nam”, tức người Việt.
• Truyện thơ Nôm. Các bộ văn học sử kể một truyện thơ Nôm khuyết danh Tấm Cám (糝感) trong số những truyện thơ phỏng theo truyện cổ tích. Chúng tôi không tìm thấy niên đại của nó.
• Văn bản hiện đại. Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi (in thành nhiều tập từ năm 1957) chép truyện này kèm phần khảo về các dị bản; chúng tôi chỉ dẫn phần ấy qua lời trích của người khác. Văn bản trên Wikisource kể ở mục 1 không ghi nguồn. Sách giáo khoa Ngữ văn 10 in truyện ở các trang 65–72; năm 2011 báo chí dẫn lại đoạn kết của sách.

3 Những Dị Bản

• Ai là người con gái hiền? Trong bản Landes, người hiền là Cám (ông viết Câm), còn Tấm là con của dì ghẻ. Một lời chú giải thích tên hai cô: cám là cám gạo, tấm là gạo tấm.
• Chị em hay người dưng? Trong bản Landes, chồng có một đứa con gái, vợ có một đứa con gái; hai đứa bằng vóc nhau, không biết ai là chị, ai là em, nên mới có cuộc thi bắt cá để phân định. Landes chú rằng có bản cho hai cô là chị em cùng cha, và ông thấy như thế hợp lý hơn. Bản Wikisource cũng cho hai cô là chị em cùng cha khác mẹ, và phần thưởng là cái yếm đỏ.
• Ai giúp? Một vị thần từ trên trời xuống trong bản Landes, Bụt trong bản Wikisource. Ở bản Landes, con gà trống xin ba hột thóc rồi chỉ chỗ xương, và xương phải chôn đủ ba tháng mười ngày. Thứ phải nhặt là đậu lẫn vừng, có đàn bồ câu giúp (Landes chú rằng có người kể là gạo nếp); bản Wikisource là thóc lẫn gạo, có chim sẻ giúp.
• Chiếc giày đến tay vua thế nào? Ở bản Landes, giày bị ướt, đem phơi thì một con quạ tha mất một chiếc vào cung thái tử. Ở bản Wikisource, giày rơi xuống chỗ lội, voi ngự dừng lại.
• Ai chặt cây cau? Ở bản Landes, người cha còn sống. Dì ghẻ rải bánh tráng lên giường, ông trở mình thì bánh vỡ lách tách, mụ bảo đó là tiếng xương ông kêu vì bệnh, rồi bắt con gái chồng trèo cau hái cau tươi; kẻ chặt cây là cô em. Một lời chú còn dẫn bản kể rằng cô gái nhảy từ cây cau này sang cây cau khác, đến nỗi phải chặt hết cả vườn. Ở bản Wikisource, người cha đã mất, và chính dì ghẻ cầm dao.
• Hóa thành gì? Ở bản Landes là một con chim mà ông gọi là hoành hoạch hay quành quạch, theo tiếng kêu của nó; lông chim mọc thành măng tre; bẹ măng mọc thành cây thị. Ở bản Wikisource là chim vàng anh, hai cây xoan đào, khung cửi rồi cây thị. Ở truyện Chăm là con rùa vàng, măng tre, con chim và một cái cây.
• Nhận ra nhau thế nào? Ở bản Landes, bà lão là người ăn mày. Cô gái bảo bà mời thái tử đến dự giỗ chồng bà; thái tử chế giễu, đòi trải lụa thêu suốt dọc đường, và thần làm đúng như thế. Thái tử hỏi ai têm những miếng trầu; cô gái hóa thành con ruồi bay quanh chỉ cho bà lão têm, thái tử lấy quạt đuổi ruồi đi thì bà lão lúng túng, đành khai thật.
• Đoạn kết. Ở bản Landes, cô em hỏi làm sao đẹp được như chị, được bảo cứ đun nước sôi mà nhảy vào; cô em làm theo và chết. Người chị muối thịt gửi cho dì ghẻ, mụ tưởng là thịt lợn. Con quạ kêu, theo lời dịch của Landes, rằng quạ tham ăn thịt con, nhai rau ráu cả xương; ăn hết thì mụ thấy cái đầu của con. Truyện Chăm cũng kết như vậy, nhưng thứ bà mẹ tìm thấy là bàn tay đeo nhẫn. Sách giáo khoa, theo lời báo chí dẫn năm 2011, kết: “Cám chết. Mụ dì ghẻ thấy vậy cũng lăn đùng ra chết.” Cùng năm ấy, một bạn đọc kể rằng bà mình ngày xưa kết truyện bằng cảnh “mẹ con Cám bị đày ra ngoài biển”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lọ Lem ngay từ đầu. Trong phần chú giải bộ Contes populaires de Lorraine (Truyện dân gian xứ Lorraine, Paris, 1886), Emmanuel Cosquin đọc truyện của Landes ngay khi vừa in, và cho rằng đây là sự kết hợp giữa kiểu truyện Lọ Lem với một kiểu khác mà ông đặt tên theo truyện “Cây lê vàng” ông sưu tầm ở Lorraine: con vật giúp đỡ người con gái, bị giết rồi vẫn tiếp tục giúp. Đến đoạn chiếc giày, ông viết: “đến đây ta hoàn toàn bước vào chủ đề Lọ Lem”. Năm 1893, Marian Roalfe Cox xếp truyện này là dị bản số 68 trong cuốn Cinderella: Three Hundred and Forty-five Variants (Lọ Lem: 345 dị bản), còn truyện Chăm là số 69. Bảng tra kiểu truyện quốc tế Aarne–Thompson–Uther xếp Lọ Lem vào kiểu 510A.
• Lọ Lem cổ nhất ở Trung Hoa. Khoảng năm 860, Đoàn Thành Thức (段成式, 803?–863) chép vào Dậu dương tạp trở (酉陽雜俎) một truyện do Lý Sĩ Nguyên, người hầu lâu năm của nhà ông, kể lại. Lý Sĩ Nguyên quê ở Ung Châu, nay là Nam Ninh, Quảng Tây. Cô Diệp Hạn (葉限) bị dì ghẻ hành hạ, nuôi một con cá mắt vàng. Dì ghẻ giết cá ăn thịt, giấu xương dưới đống phân; một người xõa tóc từ trên trời xuống, bảo cô cầu xin xương cá thì muốn gì được nấy. Cô mặc áo dệt bằng lông chim trả, đi giày vàng đến hội, đánh rơi một chiếc, và vua một nước trên đảo đi tìm bàn chân vừa chiếc giày ấy. Mẹ con dì ghẻ bị đá bay trúng chết. Từ điển bách khoa của nhà Heibonsha (Nhật Bản) gọi đây là truyện kiểu Lọ Lem cổ nhất thế giới. Chúng tôi chưa đọc được học giả nào so sánh trực tiếp truyện này với Tấm Cám; hai truyện cùng có con cá, xương cá cho áo quần, ngày hội và chiếc giày đánh rơi, những thứ truyện của Perrault không có.
• Nửa sau của truyện. Cosquin đặt chuỗi chết đi sống lại của người con gái bên cạnh một truyện Hy Lạp cận đại, một truyện trong Pentamerone của Basile ở Napoli và một truyện ở vùng Deccan, Ấn Độ. Trong truyện Hy Lạp, cô dâu bị biến thành cá vàng rồi bị giết, máu cô mọc thành cây bách, một mảnh gỗ của cây vướng vào váy một bà lão mà về nhà; bà lão thấy nhà cửa bỗng ngăn nắp, bèn rình và bắt được cô gái. Cosquin mở đầu phần bàn luận ấy bằng Truyện hai anh em của Ai Cập cổ đại. Nhân vật chính chết vì người vợ phản bội, hóa thành con bò, người vợ đòi ăn gan bò; rồi hóa thành hai cái cây, người vợ lại sai chặt lấy gỗ xẻ ván. Dị bản mà phần đông người Việt biết, Cosquin chưa từng đọc, cũng có hai cái cây.
• Đoạn kết và lớp học. Viết lời tựa cho sách của Cox, Andrew Lang gọi cuộc trả thù này là cuộc trả thù “của Thyestes, và của Gudrun đối với Atli”: trong truyền thuyết Hy Lạp, Atreus luộc các con của Thyestes cho em ăn rồi mới đưa ra tay chân; trong thơ Bắc Âu, Gudrun bảo chồng là Atli rằng hắn đã ăn tim các con mình. Cosquin còn tìm thấy chuyện muối thịt trong truyện Sicilia và Iceland, và cảnh báo rằng tìm tính cách một dân tộc trong truyện cổ tích của họ là việc “dễ lầm lạc hơn cả”. Trong “Aschenputtel” của anh em Grimm (bản 1857), chim bồ câu mổ mắt hai cô chị trong ngày cưới. Nguyễn Đổng Chi cho rằng cái ác trong kết cục Tấm Cám “gần như là một mô-tip du nhập từ ngoài tới chứ không phải nội sinh” (theo Tiền Phong dẫn năm 2011). Cuộc tranh luận cứ trở lại: năm 2011, báo chí đưa tin về đoạn kết đã sửa trong sách giáo khoa, kèm một cuộc khảo sát cho thấy hơn 70% học sinh và giáo viên đồng tình; năm 2019, khi một trường THPT ở TP. Hồ Chí Minh ra đề cho học sinh lớp 10 viết một kết thúc khác, nhiều em lại viết những hình phạt còn nặng tay hơn.
• Đề tài của giới nghiên cứu. GS Đinh Gia Khánh (1924–2003), về sau là viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian (1983–1988), từng giảng chuyên đề về những vấn đề của truyện cổ tích qua chính truyện này cho sinh viên năm thứ tư ngành Văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội, năm 1966 và 1967, rồi in thành sách năm 1968: Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám.
• Miếng trầu. Landes viết rằng têm trầu cho khéo là “cả một nghệ thuật”: ở An Nam, tức miền Trung, người ta mời khách vài miếng trầu nhỏ, têm đều tay, “và nhìn vẻ thanh nhã ấy mà biết bàn tay các tiểu thư con nhà tử tế”. Ở cả hai dị bản, chính miếng trầu làm người con gái lộ ra.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Thánh Gióng: Cậu bé lớn lên thành người khổng lồ: một truyện khác mà học trò Việt Nam học theo bản nhà trường, khác với văn bản cổ nhất. Ở đó, bụi tre là chi tiết đến muộn; ở đây, đoạn kết được làm nhẹ đi.
• Táo quân: Những vị thần bếp về chầu trời: một truyện gia đình khác kết thúc bằng cái chết và sự hóa thân, khi người vợ và hai người chồng cùng chết trong một đám lửa rồi thành thần bếp. Hai truyện được đặt cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: thi thể người bị giết bị giam trong thân cây mà một nhà vua chặt xuống, còn người đi tìm thì giấu mặt làm việc trong cung. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai truyện; truyện Ai Cập mà Cosquin đem ra so sánh là Truyện hai anh em (mục 4).
• Heungbu và Nolbu: Những quả bầu của chim én: một truyện cổ tích Triều Tiên về người em hiền lành và người anh tham lam. Cùng quyển Dậu dương tạp trở của Đoàn Thành Thức chép truyện Diệp Hạn cũng chép truyện Bang-i của Tân La, được coi là một trong những nguồn của Hưng Phu truyện.
• Anubis: Thần chó rừng của nghề ướp xác: Truyện hai anh em, mà Emmanuel Cosquin dùng để mở đầu phần bàn về những lần người con gái chết đi sống lại, được kể trọn vẹn ở đó, với Anpu và Bata. Còn Petrie thì thấy ở lọn tóc “một dạng sớm của câu chuyện chiếc giày nhỏ”.

6 Nguồn Tham Khảo

• A. Landes, Contes et légendes annamites (Sài Gòn: Imprimerie Coloniale, 1886), lời nói đầu và truyện số 22, “Histoire de Con Tam et de Con Câm”, tr. 52–57: archive.org
• A. Landes, Contes tjames (Sài Gòn: Imprimerie Coloniale, 1887), truyện số 10, “Kajong et Halœk”: archive.org
• “Tấm Cám”, một văn bản hiện đại không ghi tác giả và năm: Wikisource tiếng Việt
• Đoàn Thành Thức, Dậu dương tạp trở, Tục tập quyển 1, truyện Diệp Hạn: Wikisource (Hán văn)
• Emmanuel Cosquin, Contes populaires de Lorraine (Paris: Vieweg), tập 1, phần dẫn luận tr. XXXIX và phụ lục B, tr. LVII–LXIII (bản in lần thứ hai), và tập 2, phần bổ sung lời bình truyện số 23, “Le Poirier d’or”: archive.org, Project Gutenberg
• Marian Roalfe Cox, Cinderella: Three Hundred and Forty-five Variants, lời tựa của Andrew Lang (London: Folk-Lore Society, 1893), các số 68, 69 và 91: archive.org
• Strabo, Địa lý 17.1.33, H. L. Jones dịch (Loeb, 1932): LacusCurtius; Apollodorus, Tóm lược 2.13, J. G. Frazer dịch (Loeb, 1921): Perseus; Atlakvitha 39, trong The Poetic Edda, Henry Adams Bellows dịch (1923): Project Gutenberg
• Anh em Grimm, “Aschenputtel”, Kinder- und Hausmärchen số 21, in lần thứ bảy (Göttingen, 1857): Wikisource tiếng Đức; D. L. Ashliman, “Cinderella: Aarne-Thompson-Uther folktale type 510A and related stories”: Đại học Pittsburgh
• “酉陽雑俎” và “南寧”, Bách khoa toàn thư Thế giới (Heibonsha) và Nipponica: Kotobank, Kotobank
• Phạm Hoàng Giang, “Khảo sát hệ thống văn bản truyện thơ Nôm Kinh trong kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm”, Tạp chí Hán Nôm số 4 (191): vjol.info.vn; Lê Chí Quế, bài viết về GS Đinh Gia Khánh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội (2015): ussh.vnu.edu.vn
• Về đoạn kết trong sách giáo khoa: “Sách giáo khoa sửa đoạn kết Tấm Cám”, Tạp chí Công Thương đăng lại theo VietNamNet (4/11/2011); Giáo Huyền, “Khoác áo mới cho cô Tấm”, Giáo dục Việt Nam (4/11/2011); Vũ Trung Hiếu, “Bà tôi kể, mẹ con Cám bị đày ra biển”, VietNamNet (10/11/2011); Nguyễn Mạnh Hà, “Ác như cô Tấm”, Tiền Phong (17/11/2011); Cao Nguyên, “Giật mình với học sinh tiếp sức cho Tấm trừng trị mẹ con Cám”, Giáo dục Việt Nam (21/10/2019): tapchicongthuong.vn, giaoduc.net.vn, vietnamnet.vn, tienphong.vn, giaoduc.net.vn

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.