Anubis: Thần chó rừng của nghề ướp xác

Ở rìa sa mạc, phía trên những nghĩa địa nơi thú họ chó hoang lảng vảng về đêm, người Ai Cập đặt một vị thần luôn thức canh. Họ gọi ông là Anpu; người Hy Lạp đọc thành Anubis. Ông được sơn màu đen, nằm trên nắp các rương mộ và các khám thờ, và đứng bên người chết trong xưởng ướp xác. Ông là một trong những vị thần được người Ai Cập vẽ nhiều nhất. Thế nhưng việc ông làm chỉ đến với ta qua những danh hiệu, những bức vẽ và vài câu nhắc qua trong các thần chú, còn câu chuyện liền mạch duy nhất có tên ông lại là một truyện dân gian về hai anh em.

1 Câu Chuyện

Không văn bản Ai Cập nào kể cuộc đời Anubis từ đầu đến cuối. Câu chuyện của ông phải được ghép lại từ các tác giả Hy Lạp, từ thần chú và tranh minh họa của Quyển sách của cái chết, từ nghi lễ cử hành trước cửa mộ, và từ một truyện Ai Cập có một người đàn ông mang tên ông.

1-1 Đứa Trẻ Được Đàn Chó Tìm Thấy

Plutarch, nhà văn Hy Lạp và cũng là tư tế ở Delphi, kể Anubis đã ra đời như thế nào (Về Isis và Osiris, chương 14). Osiris ăn nằm với em gái là Nephthys vì tưởng đó là Isis, và để lại bên nàng một vòng hoa cỏ ba lá ngọt, khiến chuyện bị lộ. Sợ chồng mình là Set (Plutarch gọi là Typhon), Nephthys bỏ đứa bé ngay khi vừa sinh. Isis đi tìm đứa trẻ, và “sau bao khó nhọc, nhờ những con chó dẫn đường” mà tìm thấy. Bà nuôi nấng nó, và nó trở thành người hộ vệ, người hầu cận của bà, mang tên Anubis; “người ta nói rằng nó bảo vệ các vị thần như chó bảo vệ con người”.

Diodorus Siculus, nhà sử học Hy Lạp thế kỷ I TCN, lại cho ông vai một chiến binh. Khi Osiris lên đường khai hóa thế giới, ông mang theo hai con trai là Anubis và Macedon, “Anubis khoác da chó, còn Macedon khoác nửa thân trước của một con sói”, và Diodorus nói, vì thế mà người Ai Cập tôn kính hai loài vật này (1.18).

1-2 Người Ướp Xác Đầu Tiên

Các thần chú Ai Cập coi là hiển nhiên một điều mà Plutarch chưa bao giờ nói: rằng Anubis đã chuẩn bị thi thể Osiris để an táng, và sau đó là mọi thi thể khác. Trong Quyển sách của cái chết, người chết nào cũng được gọi là “Osiris” kèm tên mình, và việc ướp xác mỗi người lặp lại việc ướp xác Osiris.

Chương 151 dựng cảnh trong phòng ướp xác: “Thần Anpu, đấng ngự trong [thành] ướp xác, người cai quản ngôi nhà thần thánh, đặt hai tay lên” thi thể. Tranh minh họa vẽ ông cúi xuống xác ướp trên giường tang, Nephthys quỳ ở đầu và Isis quỳ ở chân. “Ptah-Seker đã quấn ngươi lại,” lời văn nói với người chết, “Anpu đã nâng ngươi lên.” Ở chương 145, người chết nói mình đã tắm “trong dòng nước nơi thần Anpu đã tắm sau khi làm xong việc ướp và quấn xác”. Budge, khi tóm lại truyền thống ấy năm 1904, viết rằng Anubis đã quấn Osiris “trong những dải vải lanh do Isis và Nephthys dệt cho anh mình”. Ông không dẫn một văn bản riêng nào cho điều đó: các thần chú và tranh vẽ kể nó từng mảnh một.

1-3 Trước Cửa Mộ

Ướp xác xong, thi thể được đưa đến mộ, và Anubis đón nó ở đó. Trong cuộn Quyển sách của cái chết của Hunefer, thuộc Vương triều thứ 19, “Anubis đỡ xác ướp” đứng thẳng trước một ngôi mộ trên đồi Thebes, vợ Hunefer ở phía trước, còn hai tư tế cử hành nghi lễ Mở Miệng (theo mô tả của Budge, 1909). Trong nghi lễ này, các tư tế chạm dụng cụ vào miệng và mắt của xác ướp hay của pho tượng, để người chết lại sống và hoạt động. Trong dị bản khắc ở lăng mộ vua Seti I, tư tế đọc: “Ta đã mở miệng ngươi bằng dụng cụ của Anpu (Anubis), bằng chiếc Meskha bằng sắt đã từng mở miệng các vị thần.” Và nhà vua “đã có được sức mạnh của lời nói”.

1-4 Anpu Và Bata

Câu chuyện Ai Cập duy nhất có Anubis xuất hiện bằng tên là một truyện kể, không phải thần thoại: Truyện hai anh em, được chép vào khoảng năm 1200 TCN. Người anh trong truyện tên là Anpu. Phần kể lại dưới đây theo bản dịch mà F. Ll. Griffith dịch “từng chữ một” cho cuốn Egyptian Tales (Truyện Ai Cập, 1895) của Flinders Petrie.

Anpu có nhà và có vợ, còn em trai là Bata sống với anh như một người con. Bata cày ruộng, gặt lúa, chăn bò, và đàn bò biết nói với cậu, chỉ cho cậu chỗ nào cỏ ngon. Một hôm Anpu sai em về nhà lấy thóc giống. Vợ Anpu đang chải tóc, khen sức vóc của cậu rồi rủ cậu ăn nằm với mình. Bata nổi giận “như con báo phương nam”: chị dâu như mẹ cậu, anh trai như cha cậu. Cậu hứa sẽ không kể với ai.

Người chị dâu sợ hãi. Tối đó, nàng giả làm như bị đánh đập rồi kể với Anpu rằng Bata đã tấn công mình. Anpu mài dao, nấp sau cửa chuồng bò. Nhưng con bò đầu tiên bước vào đã báo cho Bata, con thứ hai cũng vậy. Cậu nhìn thấy chân anh dưới khe cửa và bỏ chạy. Cậu kêu lên thần Mặt Trời Ra-Harakhti, và vị thần đặt giữa hai anh em một vùng nước rộng đầy cá sấu.

Đến bình minh, cách vùng nước, Bata nói ra sự thật. Để thề, cậu cắt một phần thịt của mình ném xuống nước, và một con cá nuốt mất. Cậu nói mình sẽ đến Thung lũng Keo, đặt trái tim lên ngọn hoa của cây keo. Nếu có ngày bia trong chén của Anpu sủi bọt, nghĩa là Bata đã chết, và Anpu phải đến tìm trái tim. Anpu về nhà, giết vợ, ném xác cho chó, rồi để tang em.

1-5 Trái Tim Trên Ngọn Hoa

Ở thung lũng, Cửu thần (Ennead) thương Bata, và thần Khnum nặn cho cậu một người vợ; bảy nữ thần Hathor đoán rằng nàng sẽ “chết một cái chết sắc nhọn”. Biển cuốn một lọn tóc của nàng đến Ai Cập, và hương thơm của nó ngấm vào vải lanh của Pharaoh. Pharaoh cho người tìm nàng về, sủng ái nàng, và theo lời nàng cho chặt cây keo. Bata ngã xuống chết.

Bia của Anpu sủi bọt. Anh đến thung lũng, thấy em nằm chết, và tìm trái tim suốt ba năm. Sang năm thứ tư, anh tìm thấy nó dưới dạng một hạt giống, thả vào chén nước lạnh, và Bata uống vào rồi sống lại. Bata hóa thành một con bò mộng lớn, Anpu cưỡi trên lưng nó đến triều đình Pharaoh. Người vợ đòi giết con bò làm lễ tế, và hai giọt máu của nó mọc thành hai cây persea bên cổng cung điện. Nàng lại sai chặt hai cây để xẻ ván. Một mảnh gỗ bay vào miệng nàng, và nàng sinh một con trai, chính là Bata. Pharaoh lập đứa trẻ làm người kế vị. Khi lên ngôi, Bata xét xử người vợ trước mặt các quý tộc, phong Anpu làm thái tử, và trị vì ba mươi năm. Khi Bata mất, Anpu lên thay.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Phiến đá Palermo, biên niên của các vị vua đầu tiên. Dưới triều một vị vua của Vương triều thứ 1, nó ghi một lễ hội mà James Henry Breasted dịch là “Sự ra đời của Anubis” (1906).
• Lăng mộ thời Cổ Vương quốc, khoảng 2686–2160 TCN. Tiểu sử của Metjen, cuối Vương triều thứ 3, cho biết ông cai quản “tỉnh Anubis”, tỉnh thứ 17 của Thượng Ai Cập (Breasted). Lời cầu khắc cho người chết, gọi là công thức dâng lễ, xin nhà vua và một vị thần ban lễ vật và một cuộc an táng tốt lành. Trên cửa giả trong mộ bà Khenit ở Giza, cuối thời Cổ Vương quốc, nó mở đầu: “Lễ vật do nhà vua ban, lễ vật do Anubis (ban), đấng đứng đầu sảnh thần thánh, nguyện cho bà được chôn ở phía tây, sau một tuổi già tốt đẹp”. Chỉ đến dòng sau mới hướng về Osiris, chúa tể Busiris (theo bản dịch của Global Egyptian Museum).
• Danh hiệu của ông. Một tấm bia thời Trung Vương quốc ở Abydos (Leiden V 3) cầu nguyện “Anubis, đấng ở trên núi của mình, đấng ở nơi ướp xác, chúa tể vùng đất thiêng” (bản dịch của ORAEC). Núi là vùng cao sa mạc phía trên nghĩa địa, “ngọn núi tang lễ” theo chữ của Budge; vùng đất thiêng là nghĩa địa.
• Văn tự Kim Tự Tháp, khắc trong kim tự tháp của vua Unas, khoảng năm 2350 TCN. Budge nêu một đoạn nói khuôn mặt nhà vua là khuôn mặt của Anubis.
• Quyển sách của cái chết, từ thời Tân Vương quốc trở đi: chương 145, chương 151 và các tranh tang lễ (mục 1-2 và 1-3); ở chương 125, cảnh phán xét, ông trông coi cái cân (xem Cân trái tim). Nghi lễ Mở Miệng còn lại trong các bản chép thuộc Vương triều thứ 19, 20 và 26, do Budge biên tập (1909), trong đó có bản ở lăng mộ Seti I.
• Giấy cói D’Orbiney (Bảo tàng Anh, EA 10183), bản chép duy nhất của Truyện hai anh em. Petrie cho biết Bảo tàng Anh mua nó năm 1857, và trước đó nó thuộc về Seti II khi ông còn là thái tử. Adolf Erman nói người chép là “người thư lại trẻ Ennana”, vào khoảng năm 1200 TCN.
• Các tác giả Hy Lạp và La-tinh: Herodotus (2.86), Diodorus (1.18, 1.87, 1.91), Strabo (17.1.40), Plutarch (các chương 14, 38, 44, 61, 72), Vergil (Aeneid 8.698), Apuleius (Biến hình 11.11) và Appian (Nội chiến 4.47).

3 Những Dị Bản

• Con của ai? Trong Plutarch, Anubis là con của Nephthys và Osiris, được Isis nuôi; bà “đối xử với đứa trẻ như con mình” (chương 44). Trong Diodorus, ông là con trai Osiris, cùng cha ra trận. Budge ghi nhận các truyền thống Ai Cập cho cha ông là Osiris, hoặc Set, hoặc Ra.
• Vì sao là chó? Diodorus đưa ra hai lời giải thích: ông được vẽ đầu chó vì là “vệ sĩ của Osiris và Isis”; hoặc vì đàn chó đã dẫn đường và bảo vệ Isis khi bà đi tìm chồng, nên “trong lễ hội Isis, đàn chó đi đầu đám rước” (1.87). Plutarch coi Anubis là đường chân trời, chung cho Nephthys dưới mặt đất và Isis trên mặt đất, “được thể hiện trong hình dạng con chó, vì chó nhìn thấy được cả ban đêm lẫn ban ngày” (chương 44).
• Con vật nào? Howard Carter, khi nghiên cứu tượng Anubis trong mộ Tutankhamun (xem mục 4), thấy thân hình một con chó với “cái đuôi dài và thẳng của loài cáo”, và đoán đó là một con chó rừng đã thuần hóa lai với một loài họ chó khác. Hai nhà động vật học nghiên cứu thú hoang Ai Cập là Dale Osborn và Ibrahim Helmy thì nghiêng về loài cáo (1980).
• Anubis hay Wepwawet? Một vị thần họ chó khác, Wepwawet, “Người mở đường”, là chúa tể Asyut. Budge thấy hai vị “đôi khi bị lẫn lộn trong văn bản” nhưng cho rằng đó là hai vị thần riêng biệt. Plutarch nói dân Lycopolis, tên Hy Lạp của Asyut, thờ con sói như thần (chương 72).
• Một vị thần trong truyện dân gian? Erman (1927) đọc Truyện hai anh em như một thần thoại đã thành truyện kể: ở thị trấn Saka thời Tân Vương quốc, một vị thần tên Bata “được thờ bên cạnh vị thần chính của địa phương là Anubis”. Petrie so cái chết và sự tái sinh của Bata với của Attis, và gọi lọn tóc được mang đến cho Pharaoh là “rõ ràng là một dạng sớm của câu chuyện chiếc giày nhỏ”.
• Cây keo hay cây tuyết tùng? Bản dịch của Griffith viết Thung lũng Keo; bản của Erman viết Thung lũng Tuyết tùng, một cái tên mà ông cho là đến từ những câu chuyện về Liban, nơi Ai Cập lấy gỗ. Bản của Petrie chỉ nói Bata cắt một phần thịt mình; Erman nói thẳng đó là dương vật, và chú rằng con cá nuốt nó “là một tình tiết trong truyền thuyết Osiris”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cynopolis. Nhà địa lý Hy Lạp Strabo đến “tỉnh Cynopolis, và thành Cynopolis”, thành phố của loài chó, nơi “Anubis được tôn kính” và “một hình thức thờ phụng và nuôi dưỡng thiêng liêng đã được lập ra cho mọi con chó” (17.1.40). Plutarch kể rằng vào thời ông, dân Oxyrhynchus bên kia sông đã bắt một con chó và ăn thịt, vì dân Cynopolis ăn loài cá thiêng của họ; hai thành đánh nhau cho đến khi người La Mã trừng phạt cả hai (chương 72).
• Hầm mộ Anubis. Gần đền Anubis ở Bắc Saqqara, những đường hầm được cho là đào vào thế kỷ IV TCN chứa hàng triệu xác ướp động vật. Paul Nicholson, Salima Ikram và Steve Mills công bố một cuộc khảo sát năm 2015; tạp chí Archaeology, khi đưa tin, cho biết “hơn 90 phần trăm” số xác ướp là chó, nhiều con còn rất nhỏ. Chúng tôi đã đọc bản tin này, chưa kiểm số liệu trong chính bài nghiên cứu.
• Những người ướp xác. Herodotus, viết khoảng năm 430 TCN, mô tả những người “lấy việc này làm nghề duy nhất”. Họ cho gia đình người chết xem các mô hình gỗ của ba cách ướp, cách tốt nhất thuộc về một đấng “mà nhắc đến tên trong chuyện như thế này là bất kính”, ngâm thi thể trong natron (Godley dịch là “diêm tiêu”) bảy mươi ngày, rồi quấn nó “bằng những dải vải lanh mịn” (2.86). Diodorus kể thêm rằng những người ướp xác “đáng được mọi sự tôn trọng”, ra vào đền thờ như tư tế, còn người rạch nhát đầu tiên thì bị ném đá đuổi đi (1.91).
• Chiếc mặt nạ. Một mặt nạ Anubis bằng đất nung ở Bảo tàng Roemer- und Pelizaeus, Hildesheim (số hiệu 1585), cao 49 cm, có hai lỗ nhỏ cho mắt và hai khe cho vai: có vẻ nó được làm để đội. Nó thuộc thời Hậu kỳ (664–332 TCN). Một mặt nạ bằng cartonnage ở Harrogate, nước Anh, được cho là “có lẽ do một tư tế đóng vai Anubis đội”.
• Màu sắc. Anubis gần như luôn có màu đen. Bảo tàng Ai Cập Rosicrucian giải thích rằng màu đen “tượng trưng cho đất phù sa màu mỡ của sông Nile”, và vì thế là “may mắn và tái sinh”; Trung tâm Nghiên cứu Ai Cập Hoa Kỳ (ARCE) thì nói đến “sự tái sinh”.
• Anubis của Tutankhamun. Trong ngôi mộ được tìm thấy năm 1922, khi nhóm của Carter, “sau bốn năm kiên nhẫn chờ đợi”, bắt tay vào căn phòng phía sau phòng chôn cất, lối vào bị chắn bởi “hình tượng màu đen của Anubis, con chó giống chó rừng, phủ vải lanh”. Tượng to bằng thật, bằng gỗ “phủ nhựa thơm màu đen”, mắt bằng vàng, đá canxit và đá vỏ chai, nằm trên một khám thờ thếp vàng có đòn khiêng, quay mặt về phía tây “để chặn kẻ xâm nhập”. Tượng được phủ một chiếc áo lanh, bên dưới là một tấm khăn choàng mỏng, cổ đeo khăn và vòng hoa. Tượng được ghi số JE 61444 tại Bảo tàng Ai Cập ở Cairo.
• La Mã. Trong cảnh trận Actium của Vergil, “Anubis sủa” (latrator Anubis) đứng về phía nữ hoàng Ai Cập, chống lại Neptune, Venus và Minerva. Trong tiểu thuyết của Apuleius, ông bước đi trong đám rước của Isis, “sứ giả đáng sợ đi lại giữa các vị thần trên trời và dưới đất, mặt lúc đen, lúc vàng”, vươn cao cổ chó, tay trái cầm gậy sứ giả, tay phải vẫy cành cọ xanh. Appian kể rằng Volusius, một viên quan aedile có tên trong danh sách truy sát của tam hùng, đã trốn thoát bằng cách mượn áo lanh của một người bạn là tư tế của Isis và đội “cái đầu chó” (Nội chiến 4.47).
• Hermanubis. Người Hy Lạp đồng nhất Anubis với thần Hermes của họ, và Plutarch đã biết đến cái tên Hermanubis (chương 61). Một pho tượng cẩm thạch ở Alexandria, nay ở Bảo tàng Hy Lạp-La Mã tại đó (JE 25785), cầm cành cọ, có con chó bên cạnh và đội chiếc mũ hình giỏ, và hình ông xuất hiện trên tiền đúc cho các tỉnh Ai Cập vào thế kỷ II.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Cân trái tim: Cuộc phán xét người chết: vị thần kiểm tra cái cân ở đó, trước hết, là người ướp xác đã chuẩn bị thi thể để bước vào sảnh phán xét.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: theo Plutarch, bài ấy kể chuyện Set giết anh trai và Isis gom thi thể chồng; chính thi thể ấy được Anubis quấn vải lanh.
• Tấm Cám: Cô gái hóa thân trở về: Emmanuel Cosquin mở đầu phần bàn về những lần người con gái chết đi sống lại bằng Truyện hai anh em, nơi nhân vật chính cũng trở về dưới dạng con bò rồi hai cái cây. Còn Petrie thì thấy ở lọn tóc “một dạng sớm của câu chuyện chiếc giày nhỏ”.
• Mictlan: Chín cõi của người chết: người Mexica tin rằng một chú chó nhỏ cõng người chết qua sông trên đường đến với chúa tể Mictlan. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh nó với Anubis; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề con chó đồng hành với người chết.

6 Nguồn Tham Khảo

• Plutarch, Về Isis và Osiris, các chương 14, 38, 44, 61 và 72, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936): LacusCurtius
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 1.18, 1.87 và 1.91, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1933): LacusCurtius
• Strabo, Địa lý 17.1.40, bản dịch của Horace Leonard Jones (Loeb, 1932): LacusCurtius
• Herodotus, Lịch sử 2.86, bản dịch của A. D. Godley (1920): Perseus
• Vergil, Aeneid 8.698, và Apuleius, Biến hình 11.11, nguyên văn La-tinh: The Latin Library, The Latin Library; Apuleius, The Golden Asse, bản dịch của William Adlington (1566): Project Gutenberg; Appian, Nội chiến 4.47 (Loeb, 1913): LacusCurtius
• Truyện hai anh em (giấy cói D’Orbiney, Bảo tàng Anh, EA 10183), bản dịch của F. Ll. Griffith, trong W. M. Flinders Petrie, Egyptian Tales, tập hai (1895; tái bản 1913): Project Gutenberg; và trong Adolf Erman, The Literature of the Ancient Egyptians, bản dịch của Aylward M. Blackman (1927), tr. 150–161: archive.org
• Quyển sách của cái chết, chương 145 và 151, bản dịch của E. A. Wallis Budge, The Book of the Dead: An English Translation of the Chapters, Hymns, etc., of the Theban Recension, tập 2 (1901): archive.org
• E. A. Wallis Budge, The Book of Opening the Mouth, tập 1 (1909): archive.org; và The Gods of the Egyptians, tập 2 (1904), chương 16, “Anpu, or Anubis”, tr. 261–266: archive.org
• James Henry Breasted, Ancient Records of Egypt, tập 1 (1906), §§ 91, 100, 170–173: archive.org
• Cửa giả của Khenit, Giza: Global Egyptian Museum; bia của Antefiqer (Leiden V 3), công thức dâng lễ: ORAEC; mặt nạ Anubis ở Hildesheim, số hiệu 1585: Global Egyptian Museum; tượng Hermanubis ở Alexandria, JE 25785: Global Egyptian Museum; mặt nạ Anubis ở Harrogate: MyLearning
• Howard Carter, The Tomb of Tut.ankh.Amen, tập 3 (1933), tr. 33–44: archive.org; các phiếu hiện vật số 261 của Carter: Viện Griffith
• Paul T. Nicholson, Salima Ikram và Steve Mills, “The Catacombs of Anubis at North Saqqara”, Antiquity 89 (2015), tr. 645–661: Cambridge Core; “Dog Catacomb at Saqqara Surveyed”, Archaeology (2015): archaeology.org
• Klaus-Peter Koepfli và cộng sự, “Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species”, Current Biology 25 (2015), tr. 2158–2165: NSUWorks; Suvi Viranta và cộng sự, “Rediscovering a forgotten canid species”, BMC Zoology 2 (2017): doi.org; Dale J. Osborn và Ibrahim Helmy, The Contemporary Land Mammals of Egypt (including Sinai) (Bảo tàng Field, 1980), tr. 366–367: archive.org
• Bảo tàng Ai Cập Rosicrucian, “Anubis”: egyptianmuseum.org; Trung tâm Nghiên cứu Ai Cập Hoa Kỳ, “The Story of Anubis”: Google Arts & Culture

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.