Bastet: Nữ thần sư tử cái hóa thành mèo

Trong viện bảo tàng, Bastet là một con mèo bằng đồng thon thả, đôi khi đeo vòng vàng và bùa hộ mệnh bằng bạc. Thế nhưng suốt hơn một nghìn năm, bà là một con sư tử cái: nữ thần cho nhà vua bú và chiến đấu vì nhà vua. Hình con mèo đến sau, và cùng với nó là đám đông. Herodotus được kể rằng có 700.000 người đến dự lễ hội của bà, còn các đền thờ của bà thì đầy ắp những con mèo được quấn thành xác ướp.

1 Câu Chuyện

Không văn bản Ai Cập nào kể chuyện về Bastet từ đầu đến cuối. Những gì còn lại là vài dòng trong các câu thần chú và bia ký của nhà vua, một thần thoại địa phương, và lời kể của những người Hy Lạp đến thăm. Đọc theo thứ tự chúng được viết ra, ta thấy một con sư tử cái đã trở thành con mèo như thế nào.

1-1 Con Sư Tử Cái Nuôi Nấng Nhà Vua

Tên của Bastet xuất hiện lần đầu không phải ở Bubastis mà ở gần Memphis, trên những mảnh bình đá từ các ngôi mộ thời Vương triều thứ 2, tìm thấy trong các hành lang bên dưới Kim tự tháp bậc thang của vua Djoser ở Saqqara. Ở đó bà là một người phụ nữ đầu sư tử cái. Lange-Athinodorou cho rằng có lẽ lúc đầu bà là nữ thần của cung điện nhà vua, và tên bà có lẽ bắt nguồn từ chữ chỉ cái lọ đựng dầu thơm.

Trong Văn tự Kim Tự Tháp, những câu thần chú khắc bên trong kim tự tháp của các vị vua, nhà vua đã chết leo lên trời đến với “mẹ ông, con rắn thần uraeus sống trên đầu thần Ra”, và bà cho ông bú. Câu thần chú viết tiếp: “Mẹ ông đã nuôi ông, bà của Bubastis” (câu thần chú 508, theo bản dịch tiếng Anh của Samuel Mercer năm 1952). Trong một câu thần chú khác, nhà vua bay lên trời theo từng bộ phận cơ thể, và “trái tim của nhà vua giống như trái tim của Bastet” (câu thần chú 539).

Đến thời vua Pepi I (khoảng năm 2270 TCN), bà đã được thờ ngay tại Bubastis. Một thanh dầm cửa từ điện thờ của nhà vua ở đó khắc hình Bastet bên cạnh Hathor, vẫn với đầu sư tử cái. Thời Vương triều thứ 12, vua Amenemhet I xây ở Bubastis một cánh cổng “cho mẹ của ngài, Bast”.

1-2 Hai Gương Mặt Của Sư Tử Cái

Cũng trong vương triều ấy, một vị quan tên là Sehetepibre khắc lên tấm bia của mình ở Abydos một lời dạy cho các con: hãy hết lòng tôn kính nhà vua, Amenemhet III. Ông viết rằng nhà vua “là Bast che chở Hai Miền”, và “là Sekhmet đối với kẻ trái lệnh ngài” (theo bản dịch tiếng Anh của James Henry Breasted, 1906). Con sư tử cái có hai gương mặt: Bastet với người trung thành, Sekhmet với kẻ phản nghịch. Cũng như các nữ thần sư tử cái khác, Bastet được gọi là Con gái của Ra và Con mắt của Ra. Có một câu chuyện kể về một người con gái như thế nổi cơn thịnh nộ ở các sa mạc phương nam, cho đến khi Thoth dùng âm nhạc, điệu múa và rượu xoa dịu nàng rồi đưa nàng về: đó là Nữ thần Phương xa, câu chuyện thuộc về bài Con mắt của Ra. Một văn bản ở Philae gói cả hai gương mặt vào một dòng: nữ thần trở về “giận dữ như Sekhmet và hiền hòa như Bastet”.

1-3 Bastet Giành Lại Con Mắt

Một cuộn giấy cói thế kỷ VII TCN, nay ở Bảo tàng Brooklyn (47.218.84), gom các thần thoại địa phương của những thành phố ở châu thổ, và dành cho Bubastis một câu chuyện riêng. Set đánh cắp con mắt wedjat rồi đến Bubastis, mang theo những thứ hắn đã nuốt. Tại đó, Bastet, trong đoạn này được gọi là Horit, đã giành lại con mắt của cha mình (Barbash tóm tắt chuyện này là Bastet cứu con mắt của Horus khỏi tay Set). Đúng vào lúc chiến thắng, bà được chèo thuyền trên Isheru, vùng nước thiêng bao quanh đền thờ, trên một chiếc thuyền tên là Linh dương Oryx. Lange-Athinodorou, người dẫn đoạn văn này, cho rằng cảnh thuyền của nữ thần được chèo trên vùng nước ấy chính là đỉnh điểm của lễ hội.

1-4 Con Mèo Và Đàn Mèo Con

Đến cuối thiên niên kỷ thứ hai TCN, Bastet có thể mang hình một con mèo, hoặc một người phụ nữ đầu mèo. Lange-Athinodorou hiểu sự thay đổi này là một sự dịu đi: con mèo tượng trưng cho mặt hiền hòa, dễ gần của sư tử cái, và không đe dọa con người như một con sư tử cái thật. Yekaterina Barbash, người phụ trách sưu tập ở Bảo tàng Brooklyn, cũng ghi rằng “những khía cạnh che chở và làm mẹ của bà thường được nhấn mạnh”.

Thành phố của bà cũng hưng thịnh theo bà. Khi những người cai trị Bubastis trở thành vua của cả Ai Cập, lập nên Vương triều thứ 22 vào thế kỷ X TCN, Per-Bastet, “ngôi nhà của Bastet”, trở thành kinh đô, và các vị vua tên Osorkon mở rộng đền thờ của bà. Bảo tàng Anh viết rằng “sự trỗi dậy tầm quan trọng của Bastet và con mèo có lẽ có thể xác định là vào thời kỳ này”.

Từ đó trở đi, đâu đâu cũng có mèo: mèo đồng ngồi, nữ thần đầu mèo, mèo mẹ với đàn mèo con, nhiều tượng khắc lời cầu xin Bastet ban sức khỏe và con cái, hay ban sự sống và che chở. Trong nghĩa địa mèo ở Bubastis, nhà khảo cổ Édouard Naville tìm thấy một tượng đồng như thế. Bastet đứng dưới hình “một người phụ nữ thân hình thon thả và đầu mèo”, mặc áo dài, cầm một chiếc sistrum, loại lục lạc thiêng, và một cái giỏ, dưới chân có bốn con mèo con nằm phục. Quyển sách của cái chết cũng có một con mèo, nhưng là mèo đực: ở chương 17, con mèo chiến đấu với con rắn bên cây persea ở Heliopolis chính là thần Ra (Ra và Apophis).

1-5 Lễ Hội Ở Bubastis

Herodotus, người đến Ai Cập vào thế kỷ V TCN, gọi nữ thần là Bubastis, cùng tên với thành phố của bà, và nói rằng trong tiếng Hy Lạp bà là Artemis. Theo ông, lễ hội của bà là lớn nhất Ai Cập (2.59). Người ta đi bằng đường sông, thuyền nào cũng chở đông người, đàn ông đàn bà đi chung. Có những phụ nữ lắc lục lạc, có những người đàn ông thổi sáo suốt dọc đường, còn những người khác hát và vỗ tay. Mỗi khi đi qua một thị trấn, họ lại cho thuyền ghé sát bờ: có người phụ nữ la lối chế giễu đàn bà trong thị trấn, có người nhảy múa, có người đứng dậy vén váy lên. Đến Bubastis, họ cử hành những lễ hiến tế lớn, và “rượu nho uống trong lễ hội này nhiều hơn cả phần còn lại của năm cộng lại”. Dân địa phương bảo ông rằng có 700.000 đàn ông và đàn bà đến dự, chưa kể trẻ em (2.60).

Ông cũng tả đền thờ của bà (2.137–138). Có những ngôi đền lớn hơn và tốn kém hơn, ông viết, “nhưng không ngôi đền nào đẹp mắt hơn”. Đền nằm trên một hòn đảo giữa hai con kênh dẫn nước từ sông Nile, mỗi con kênh rộng một trăm bộ và rợp bóng cây. Thị trấn xung quanh đã được đắp cao lên trên các gò đất, nên người ta có thể nhìn xuống vào trong đền, nơi một khu rừng cây rất cao mọc quanh điện thờ có tượng nữ thần.

1-6 Khi Một Con Mèo Chết

Herodotus kinh ngạc trước cách người Ai Cập đối xử với mèo (2.66–67). Ông kể rằng khi một ngôi nhà bốc cháy, người ta đứng vây quanh, lo cho lũ mèo hơn là lo dập lửa, còn lũ mèo thì lách qua họ mà lao vào lửa, và cả xứ than khóc. Khi một con mèo chết tự nhiên, mọi người trong nhà đều cạo lông mày. Mèo chết được mang đến những tòa nhà thiêng ở Bubastis, ướp xác và chôn cất. Diodorus xứ Sicily, viết vào thế kỷ I TCN, kể thêm rằng ai giết một con mèo, dù vô tình, cũng bị xử tử, đôi khi bởi một đám đông chẳng chờ xét xử (1.83). Ông kể lại điều chính mắt mình thấy. Khi ấy La Mã chưa công nhận vua Ptolemy là “bạn” (việc ấy diễn ra năm 59 TCN), và người Ai Cập đang hết sức chiều lòng một phái đoàn La Mã. Rồi một người La Mã vô tình giết chết một con mèo. Đám đông ùa đến nhà anh ta, và cả những viên quan nhà vua phái tới lẫn nỗi sợ La Mã đều không cứu được anh ta.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Những chiếc bình đá thời Vương triều thứ 2 (khoảng năm 2800 TCN), tìm thấy bên dưới Kim tự tháp bậc thang của vua Djoser ở Saqqara: những lần nhắc đến Bastet sớm nhất, vẽ bà là người phụ nữ đầu sư tử cái (Lange-Athinodorou).
• Văn tự Kim Tự Tháp, khắc bên trong kim tự tháp của các vị vua từ cuối Vương triều thứ 5 (khoảng năm 2350 TCN): câu thần chú 508, nhà vua được mẹ là “bà của Bubastis” nuôi nấng; câu thần chú 539, trái tim nhà vua “giống như trái tim của Bastet”.
• Các bia ký ở Bubastis: thanh dầm cửa từ điện thờ của vua Pepi I (Vương triều thứ 6), và cánh cổng của vua Amenemhet I “cho mẹ của ngài, Bast” (Vương triều thứ 12).
• Bia của Sehetepibre (Cairo CG 20538), do Mariette tìm thấy ở Abydos, thuộc thời vua Amenemhet III. Lời dạy khắc trên đó được gọi là Lời dạy về lòng trung thành.
• Giấy cói Brooklyn 47.218.84, thế kỷ VII TCN, thần thoại và truyền thuyết của châu thổ, được Dimitri Meeks công bố năm 2006. Phần chú giải của ông về đoạn nói về Bubastis có mục “cuộc du thuyền của Tefnut-Bastet trên Isheru”.
• Thần thoại về Con mắt Mặt Trời, trong các cuộn giấy cói chữ Demotic (Lange-Athinodorou nêu thế kỷ II TCN; bản Leiden được Spiegelberg xếp vào thế kỷ I–III, xem Con mắt của Ra), và dị bản ở Philae đặt Sekhmet và Bastet cạnh nhau.
• Herodotus, Lịch sử quyển 2 (thế kỷ V TCN): lễ hội (2.59–60), loài mèo (2.66–67), đền thờ (2.137–138) và Bubastis là con gái của Isis (2.156).
• Diodorus xứ Sicily, Thư viện lịch sử 1.83 (thế kỷ I TCN): hình phạt cho kẻ giết mèo, và chuyện người La Mã.

3 Những Dị Bản

• Bà trở thành mèo từ khi nào? Lange-Athinodorou: chỉ là sư tử cái cho đến giai đoạn sau của thời Tân Vương quốc. Barbash: bà “mang hình mèo hoặc người phụ nữ đầu mèo vào thiên niên kỷ thứ hai TCN”. Bảo tàng Anh gắn sự trỗi dậy của Bastet và con mèo với Vương triều thứ 22. Năm 1891, Naville, theo Brugsch, ghi nhận rằng phù điêu và tượng tạc của bà có đầu sư tử, còn các tượng đồng lại là mèo.
• Con gái của ai? Các bia ký ở Bubastis gọi bà là con mắt hay con gái của Ra (Naville). Herodotus được kể rằng Bubastis và Apollo, tức Horus, là con của Dionysus và Isis, mà Dionysus, như ông viết ở chỗ khác, chính là Osiris (2.156, 2.144).
• Ướp xác hay thiêu? Herodotus nói mèo chết được ướp xác và chôn ở Bubastis. Đội của Naville, khi dọn sạch các hố trong nghĩa địa mèo ở đó năm 1889, thấy những đống xương bên cạnh các lò, lẫn tro và than, và “hoàn toàn không có dấu vết ướp xác”; Naville kết luận rằng lũ mèo đã bị thiêu. Các nhà tự nhiên học ở Berlin xem xét những hộp sọ không chấp nhận điều đó. Naville còn ghi rằng ở Beni Hasan, ướp xác là lệ thường.
• Mèo được dâng cho nữ thần nào? Ở Bubastis, và ở Bubasteion tại Saqqara, là Bastet. Mèo ở Beni Hasan đến từ Istabl Antar, nơi một nữ thần sư tử cái khác, Pakhet, “kẻ cào”, có đền thờ, và chúng được dâng cho bà (Bảo tàng Thế giới, Liverpool).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Bubastis ngày nay. Per-Bastet là gò đất Tell Basta. Bộ Du lịch và Cổ vật Ai Cập liệt kê những gì được xây ở đó: các khối đá của hai vua Vương triều thứ 4 là Khufu và Khafre được dùng lại trong ngôi đền thời Vương triều thứ 22, phần xây thêm của vua Osorkon I, một cánh cổng của vua Osorkon II khắc cảnh lễ hội Sed của ông, và một điện thờ chính được vua Nectanebo II (360–343 TCN), vị vua cuối cùng của vương triều bản xứ cuối cùng, sửa sang. Naville đào bới ở đây cho Quỹ Thám hiểm Ai Cập trong các năm 1887–1889.
• Mèo trong nhà. Mèo lần đầu xuất hiện như vật nuôi trong tranh tường lăng mộ thời Trung Vương quốc (Lange-Athinodorou). Trong một số lăng mộ thời Tân Vương quốc, có một con mèo ngồi dưới gầm ghế: Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan lưu giữ những bản vẽ chép lại các con mèo như thế từ lăng mộ của May, Sennefer, Anen và Ipuy. Theo Diodorus, những người chăm mèo thiêng cho chúng ăn bánh mì nhúng sữa, hoặc cá sống bắt từ sông Nile.

• Hàng triệu xác ướp. Richard Johnston và các đồng nghiệp viết rằng xác ướp động vật để dâng cúng được làm ra trên quy mô lớn từ Thời kỳ Hậu nguyên cho đến thời La Mã, và “lên đến hàng triệu”. Người chăm nuôi cho các con vật sinh sản, còn tư tế trong đền giết rồi ướp xác chúng, để khách hành hương mua về dâng lên thần. Một xác ướp mèo mà họ chụp quét tại Trung tâm Ai Cập của Đại học Swansea chưa đầy năm tháng tuổi, và ảnh chụp cho thấy cổ nó đã bị bẻ gãy. Họ ghi rằng những con mèo được dâng như vậy “thường, dù không phải luôn luôn, bị giết trước khi trưởng thành”.
• Bubasteion ở Saqqara. Bastet có một khu thờ ở Saqqara, gần Memphis. Trong những thế kỷ cuối cùng trước Công nguyên, mèo của khu thờ được chôn trong những hầm mộ đặt trong các ngôi mộ cổ hơn nhiều, trong đó có mộ của Maia, vú nuôi của vua Tutankhamun. Giữa đám mèo, phái đoàn khảo cổ Pháp tại Bubasteion đã tìm thấy bộ xương của một con sư tử đực được ướp xác, công bố trên tạp chí Nature năm 2004.
• Bị bán làm phân bón. Ở Istabl Antar, gần Beni Hasan, người ta đào được một nghĩa địa mèo. Ngày 10/2/1890, khoảng 180.000 con trong số đó, nặng 19,5 tấn, được bán đấu giá ở Liverpool để làm phân bón, và một ít được tặng cho bảo tàng của thành phố. Chris Elliott đã lần lại sự việc này qua báo chí Anh thời ấy (chúng tôi chỉ biết bài của ông qua phần tóm tắt).
• Con mèo Gayer-Anderson. Ở Bảo tàng Anh có một con mèo bằng đồng đúc rỗng thời Hậu nguyên, tìm thấy ở Saqqara, cao 42 cm kể cả đế, đeo vòng vàng, vòng cổ mạ bạc và bùa wedjat bằng bạc. Nó mang tên người đã tặng nó, Robert Grenville Gayer-Anderson.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: con mèo thiêng còn lại của Ai Cập là mèo đực. Ở chương 17 của Quyển sách của cái chết, con mèo giết con rắn bên cây persea ở Heliopolis chính là thần Ra.
• Con mắt của Ra: Sekhmet và cuộc hủy diệt loài người: gương mặt dữ dội của Bastet. Người con gái của Ra nổi cơn thịnh nộ ở sa mạc trong hình sư tử cái được đưa về, và văn bản ở Philae nói nàng giận dữ như Sekhmet và hiền hòa như Bastet.
• Isis: Nữ thần phép thuật đã qua mặt thần Mặt Trời: Herodotus được kể rằng Bubastis, mà ông gọi là Artemis, là con gái của Isis và Osiris, và là chị em của Horus.
• Freyja: Nữ thần khóc ra vàng và chọn một nửa số người tử trận: thêm một nữ thần gắn với loài mèo. Theo Snorri, Freyja ngồi cỗ xe do mèo kéo. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai vị nữ thần; chúng tôi đặt họ cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Herodotus, Lịch sử 2.59–60, 2.66–67, 2.137–138, 2.144 và 2.156, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 1.83, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, 1933), cùng lời giới thiệu của Oldfather về niên đại: LacusCurtius
• Văn tự Kim Tự Tháp, các câu thần chú 508 và 539, bản dịch của Samuel A. B. Mercer, The Pyramid Texts (1952)
• Bia của Sehetepibre (Cairo CG 20538) và lời đề tặng của vua Amenemhet I ở Bubastis, bản dịch của James Henry Breasted, Ancient Records of Egypt, tập 1 (1906), §485 và §§743–748: archive.org
• Édouard Naville, Bubastis (1887–1889) (Quỹ Thám hiểm Ai Cập, 1891), chương “Nghĩa địa mèo”: archive.org
• Dimitri Meeks, Mythes et légendes du Delta d’après le papyrus Brooklyn 47.218.84 (IFAO, 2006), mục lục: IFAO
• Eva Lange-Athinodorou, “The Goddess Bastet and the Cult of Feline Deities in the Nile Delta”, Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ tại Ai Cập (ARCE): arce.org
• Yekaterina Barbash, “Cats, Bastet and the Worship of Feline Gods”, Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ tại Ai Cập (ARCE): arce.org
• Bộ Du lịch và Cổ vật Ai Cập, “The Temple of Bastet”: egymonuments.gov.eg
• Richard Johnston và cộng sự, “Evidence of diet, deification, and death within ancient Egyptian mummified animals”, Scientific Reports 10 (2020), 14113: nature.com
• Cécile Callou, Anaïck Samzun và Alain Zivie, “A lion found in the Egyptian tomb of Maïa”, Nature 427 (2004), tr. 211–212: nature.com
• Bảo tàng Quốc gia Liverpool, Bảo tàng Thế giới, “Mummified Cat” (1978.291.151): liverpoolmuseums.org.uk; Chris Elliott, “Cats, Commerce, and Cemeteries: The Mummified Felines of Beni Hasan”, Journal of Egyptian Archaeology 109 (2023), tr. 147–158, phần tóm tắt: Crossref
• Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, các bản chép tranh mèo dưới gầm ghế từ lăng mộ của May (30.4.94), Sennefer (30.4.76), Anen (30.4.93) và Ipuy (30.4.183): metmuseum.org
• Bảo tàng Anh, “Bronze figure of a seated cat” (1947,1011.1): Google Arts & Culture

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.