Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm

Chiều nào Mặt Trời cũng lặn ở phía tây, sáng nào cũng mọc ở phía đông. Người Ai Cập tin rằng ở giữa hai lúc ấy, Mặt Trời đi thuyền qua Duat, thế giới bên dưới, và ở đâu đó trên đường đi có một con rắn khổng lồ rình chờ. Không ai xây đền cho Apophis hay dâng lễ vật cho nó (Apophis là dạng tiếng Hy Lạp của tên Ai Cập Apep). Thay vào đó, ngày nào các tư tế cũng nhổ nước bọt, giẫm đạp và đốt nó, qua những hình nộm.

1 Câu Chuyện

Phần kể dưới đây đi theo Amduat (“Những gì ở cõi âm”), dựa trên bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge (1905). Chỗ nào một sách khác thêm cảnh, chúng tôi ghi rõ sách ấy.

1-1 Mặt Trời Ban Đêm

Đêm có mười hai giờ, mỗi giờ là một vùng của Duat với cổng riêng, tên riêng và cư dân riêng. Thần Mặt Trời đi thuyền qua đó cùng một đoàn thủy thủ là các vị thần. Ngài không mang hình dáng ban ngày: ngài đứng trong một điện thờ trên thuyền, mình người đầu cừu đực, đội đĩa mặt trời. Văn bản gọi ngài là Af, còn Budge gọi là “thần Mặt Trời đã chết”.

Sách kể tên mọi kẻ mà con thuyền gặp, vì biết được họ mới là điều cốt yếu. Về các câu thần chú của giờ thứ bảy, sách hứa rằng ai đọc chúng “sẽ trở thành một trong những người ở trên thuyền của Ra, cả trên trời lẫn dưới đất”.

1-2 Con Rắn Chắn Đường

Vào giờ thứ bảy, vị thần đến ngự trong Sảnh của Osiris, và ở đó Apophis đang chờ. Văn bản viết “nó vây quanh xứ sở của nó”, một vùng dài 440 cubit và rộng 440 cubit. Con đường qua giờ này “không có nước, cũng không có ai kéo thuyền”. Con thuyền chỉ đi được nhờ lời phép của Isis và của một vị thần mà Budge đọc là Ser; Robert Ritner, khi dẫn cùng đoạn này, gọi vị ấy là “Pháp sư Cao niên”. Isis đứng trước vị thần, hai tay dang thẳng ra phía trước, đọc thần chú.

Rồi con rắn bị trói lại. Sáu con dao ghim nó xuống đất. Nữ thần bọ cạp Serqet quàng một sợi dây quanh cổ nó, còn một vị thần tên Her-tesu-f buộc xiềng vào đuôi nó. Văn bản kể thêm rằng bốn nữ thần cầm dao “chém Apep ra từng mảnh trong Duat mỗi ngày”.

1-3 Ra Và Osiris

Cũng trong giờ ấy, thần Mặt Trời nói với Osiris, “đấng ngự trong con rắn Mehen”: “Kính chào Osiris, Đấng cai quản Duat”. Ngài nói mình đến “để soi sáng bóng tối, và để ôm lấy đấng ở trong Mehen”. Quyển sách của cái chết, chương 17, còn kể cuộc gặp này gần gũi hơn nữa: khi Osiris đến Mendes, ông gặp linh hồn của Ra ở đó. Hai vị ôm lấy nhau và trở thành một cặp linh hồn.

1-4 Set Ở Mũi Thuyền

Quyển sách của cái chết kể mối nguy theo một cách khác ở chương 108. Trên đỉnh núi Bakhu, ngọn núi đỡ bầu trời, có một con rắn dài ba mươi cubit, phần đầu thân nó bằng đá lửa. Quá trưa, nó đưa mắt nhìn Ra. Con thuyền dừng lại, đoàn thủy thủ sững sờ kinh ngạc, còn con rắn nuốt mất bảy cubit nước lớn.

Bấy giờ Set phóng một ngọn giáo kim loại vào nó, bắt nó nôn ra hết những gì đã nuốt, rồi dùng thần chú đẩy lùi nó. Chương 108 kết thúc bằng lời người đọc khẳng định mình biết vì sao Apophis bị trừng phạt.

1-5 Con Mèo Bên Gốc Cây

Chương 17 còn trao trận chiến cho chính thần Mặt Trời. Người đọc nói: “Ta là con Mèo đã chiến đấu (?) bên cây Persea ở Annu (Heliopolis), vào đêm kẻ thù của Neb-er-tcher bị tiêu diệt.” Thomas George Allen dịch danh hiệu ấy là “Chúa tể của Vũ trụ”. Phần chú giải của chính chương này giải thích: “Con Mèo đực chính là Ra”. Những bức vẽ đi kèm chương này cho thấy trận đấu. Trong lăng mộ của Sennedjem, một con mèo đốm ngồi dưới một tán cây lá rậm, kề con dao bản rộng vào đầu một con rắn dài lốm đốm. Lăng mộ của Inherkhau (TT 359) cũng có cảnh này.

1-6 Bình Minh

Trong Sách các Cổng, vào những giờ cuối trước bình minh, các vị thần giữ Apophis trong xiềng xích. Geb và bốn người con của Horus “chất xiềng lên mình nó”, và nọc độc của nó nhỏ giọt xuống miền tây. Vào giờ thứ mười hai của Amduat, con thuyền được kéo vào đuôi một con rắn khổng lồ, và vị thần “bước ra từ miệng nó”, sinh ra thành Khepri, con bọ hung của buổi sáng. Shu, thần không khí, đón lấy ngài. Thân xác của Mặt Trời ban đêm bị bỏ lại nơi rìa Duat, và chiều hôm sau, hành trình lại bắt đầu.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Văn tự Quan tài, viết bên trong quan tài thời Trung Vương quốc. Câu thần chú 414 dùng để xua Apep khỏi thuyền của Ra, và Ritner cho rằng khi ấy đã có một hình thức nào đó của nghi lễ trong đền chống lại nó.
• Amduat, mà tên gọi tiếng Ai Cập có nghĩa là Sách về Căn phòng Ẩn giấu. Bản chép trọn vẹn cổ nhất nằm trên tường phòng đặt quan tài trong lăng mộ vua Thutmosis III (KV34) ở Thung lũng các vị Vua, vẽ bằng những hình người nét que đơn giản trên nền vàng nhạt, làm cho giống một cuộn giấy cói. Năm 1905, Budge đồ lại tranh minh họa từ bản chép đã được công bố trong lăng mộ vua Seti I.
• Sách các Cổng, đặt tên theo cánh cổng khép lại mỗi giờ. Bản chép trọn vẹn đầu tiên được khắc cả trong lẫn ngoài cỗ quan tài bằng thạch cao tuyết hoa của vua Seti I (mất năm 1279 TCN). Belzoni tìm thấy nó năm 1817, và nay nó ở Bảo tàng Sir John Soane tại London. Sách cũng ban thưởng cho những người thờ phụng bình thường: ai đã ca ngợi Ra trên mặt đất và “đã đọc lời phép chống lại Apep” thì được ăn uống tại cổng, và Ra bảo họ rằng lễ vật là của họ, vì họ đã “đánh bại Apep cho ta”.
• Quyển sách của cái chết:
  • chương 7, “vượt qua tấm lưng ghê tởm của Apep”, gọi con rắn là “ngươi, sinh vật bằng sáp”;
  • chương 15, các bài tụng ca Mặt Trời, mừng vì Apophis đã ngã gục trước thuyền của Ra;
  • chương 17, con mèo bên gốc cây;
  • chương 39, “đẩy lùi con rắn Rerek”, trong đó con Linh miêu xé toạc ngực nó, con Bọ cạp xiềng nó lại, và người đọc tuyên bố “Ta là Set”;
  • chương 108, ngọn giáo của Set.
• Giấy cói Bremner-Rhind (Bảo tàng Anh, EA 10188), khoảng năm 305 TCN. Sách Đánh đổ Apep trong đó ghi rằng nghi lễ được cử hành hằng ngày trong đền Amun-Ra ở Karnak. Sách có các câu thần chú để nhổ vào nó, giẫm lên nó bằng chân trái, đâm, trói, chém và đốt nó, một danh sách các tên của nó, và hai câu chuyện về sự sáng tạo thế giới.

3 Những Dị Bản

• Ai đánh bại nó? Trong Amduat: phép thuật của Isis và Pháp sư Cao niên, với Serqet giữ chặt nó. Chương 108: Set với ngọn giáo. Chương 17: chính Ra trong hình con mèo. Sách các Cổng: Geb và các con của Horus với xiềng xích. Giấy cói Bremner-Rhind: các tư tế dưới trần, vì Ra và vì Pharaoh.
• Khi nào nó tấn công? Amduat gặp nó vào giờ thứ bảy của đêm. Chương 108 cho nó tấn công lúc quá trưa, trên một ngọn núi mà chương này đặt ở phía đông bầu trời. Nghi lễ trong giấy cói Bremner-Rhind phải làm lại lúc rạng đông, giữa trưa, hoàng hôn và nửa đêm, và cả “khi giông bão nổi lên ở phía đông bầu trời lúc Ra lặn”.
• Nó lớn cỡ nào? Trong Amduat, vùng đất của nó rộng 440 cubit mỗi chiều. Con rắn ở chương 108 dài ba mươi cubit.
• Tấm lưng hay bãi cát? Chương 7 dùng để vượt qua lưng nó, hay “đốt sống” theo bản dịch của Allen. Allen ghi chú rằng một cuộn giấy cói thuộc Vương triều thứ 18, của bà Hatnofret, hiểu chữ này là “bãi cát”.
• Nó từ đâu đến? Ritner nêu một truyền thống kể rằng Apep sinh ra từ nước bọt của nữ thần Neith, cũng như Set bị nữ thần bầu trời Nut nhổ ra.
• Con rắn của con mèo có phải Apophis không? Lời của chương 17 chỉ nói đến “kẻ thù”. Con rắn nằm trong tranh vẽ, và Budge, khi mô tả giấy cói Ani, gọi nó là Apep.
• Sáp hay sáp đỏ? Faulkner dịch các hình nộm trong nghi lễ của giấy cói Bremner-Rhind là có “thân bằng sáp”. Ritner cho rằng chữ ấy là “đỏ”, màu của ma quỷ, và các hình nộm làm bằng sáp đỏ.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một nghi lễ trong đền. Budge lấy làm lạ rằng trong đền thần Amun ở Thebes, khi một nhóm tư tế chép các bài tụng ca, thì “một nhóm khác lo cử hành một nghi lễ nhằm giải thoát Mặt Trời” khỏi “một con quái vật tên là Apep”. Theo lời dặn mà Budge dịch: vẽ Apep bằng màu xanh lục trên một tờ giấy cói mới, làm một hình nộm bằng sáp có khắc tên nó và khảm màu xanh lục, rồi đặt cả hai vào lửa. Giấy cói Bremner-Rhind còn bảo làm hình nộm bằng sáp của các kẻ thù của Pharaoh để đốt cùng nó.
• Những con dao trong chữ viết. Ritner cho thấy đến thời Tân Vương quốc, người ta vẽ những con dao cắm vào hình Apophis, kể cả vào dấu chữ hình con rắn dùng để viết tên nó.
• Không chỉ dành cho vua. Ritner lần theo việc nghi lễ lan đến người thường vào thời Tân Vương quốc. Chính cuộn giấy cói Bremner-Rhind, vốn được biên soạn cho một ngôi đền, cuối cùng trở thành tài sản riêng của một tư tế. Thợ thủ công ở Deir el-Medina có một câu thần chú trong đó người đọc nói đã chiến đấu chống lại “Apophis của ngươi” cho người mà câu chú che chở, còn Lời giáo huấn của Amenemope dùng việc nhổ vào Apep như một câu tục ngữ.
• Set đổi phe. Trong Quyển sách của cái chết, Set canh giữ thuyền Mặt Trời. Nhưng Ritner viết rằng trong nghi lễ ở đền, Set dần chịu chung số phận với con rắn: hình nộm bằng sáp của cả hai bị trói, giẫm đạp, đâm và đốt, và vào Thời kỳ Hậu nguyên, tên của cả hai đều được viết kèm những con dao cắm vào.
• Những con cá ở Esna. Ở đền Esna, tại bốn cổng, các tư tế đánh những con cá mang tên Apep và các kẻ thù khác, rồi đốt chúng trong khi đọc Sách Đánh đổ Apep (Ritner, dẫn theo Serge Sauneron).
• Bị sợ hãi, không được thờ. Joshua J. Mark viết rằng Apophis “chưa bao giờ có một sự thờ cúng chính thức và chưa bao giờ được thờ phụng”. Bách khoa Mypedia của Nhật Bản cũng mô tả nó bị giết nhưng luôn sống lại.
• Tiểu hành tinh 99942 Apophis được Roy Tucker, David Tholen và Fabrizio Bernardi phát hiện ngày 19/6/2004 tại Kitt Peak. Lời giải thích khi đặt tên gọi Apophis là “vị thần Ai Cập của cái ác và sự hủy diệt, ngự trong bóng tối vĩnh cửu”. Ngày 13/4/2029, nó sẽ bay qua cách bề mặt Trái Đất khoảng 32.000 km. NASA cho biết ít nhất trong 100 năm tới nó không có nguy cơ va chạm, và đã chuyển hướng tàu vũ trụ OSIRIS-APEX để nghiên cứu nó.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: Set giết anh trai trong câu chuyện ấy chính là Set canh giữ Mặt Trời ở đây, và hành trình ban đêm của Mặt Trời đi qua cõi mà Osiris cai trị.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: Rāhu bị chặt đầu mang mối thù muôn đời với Mặt Trăng và Mặt Trời, và nuốt chúng khi có nhật thực, nguyệt thực. Thêm một kẻ thù của Mặt Trời bị đánh bại mà không bao giờ bị diệt hẳn. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.
• Yamata no Orochi: Susanoo và con rắn tám đầu: ở Nhật Bản cũng có một vị thần chém con rắn khổng lồ ra từng khúc. Set, kẻ chiến đấu với con rắn ở đây, cũng là thần bão tố: ở chương 39, người đọc là “Set, đấng thả ra mây giông và sấm sét”. Đây là chủ đề chung, không phải một mối liên hệ đã được biết.
• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: ở Nhật Bản, Mặt Trời biến mất một lần và phải được dỗ ra. Ở Ai Cập, đêm nào Mặt Trời cũng biến mất và phải chiến đấu để trở về. Cùng một chủ đề.
• Con mắt của Ra: Sekhmet và cuộc hủy diệt loài người: vị Ra đêm nào cũng đi thuyền qua cõi âm ở đây là vị vua già đã rút lên trời trên lưng bò, và Con mắt nổi giận chống lại loài người là con gái của ông. Giấy cói Bremner-Rhind chép cả những câu thần chú chống con rắn lẫn chuyện Con mắt nổi giận.

6 Nguồn Tham Khảo

• Amduat, giờ thứ bảy và thứ mười hai, và Sách các Cổng, bản dịch tiếng Anh của E. A. Wallis Budge, The Egyptian Heaven and Hell (1905): archive.org
• Quyển sách của cái chết, các chương 7, 15, 17, 39 và 108, bản dịch của E. A. Wallis Budge, The Book of the Dead: An English Translation of the Chapters, Hymns, etc., of the Theban Recension (1901): archive.org, tập 1, archive.org, tập 2
• Quyển sách của cái chết, cùng các chương ấy, bản dịch của Thomas George Allen, The Book of the Dead or Going Forth by Day (Viện Đông phương học, Đại học Chicago, 1974): ISAC
• Giấy cói Bremner-Rhind (Bảo tàng Anh, EA 10188), Sách Đánh đổ Apep, bản dịch của R. O. Faulkner (Journal of Egyptian Archaeology, 1937 và 1938): attalus.org
• E. A. Wallis Budge, Egyptian Magic (1901), tr. 78–81, dịch các lời dặn của cùng cuốn sách ấy: archive.org
• Robert K. Ritner, The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice (Viện Đông phương học, Đại học Chicago, 1993), tr. 18, 31, 65, 84–85, 147–150, 165, 209–212: ISAC
• Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, “Tranh tường con mèo giết con rắn” (30.4.1), bản sao của Charles K. Wilkinson từ lăng mộ Sennedjem (TT 1): metmuseum.org
• Bảo tàng Sir John Soane, “Quan tài của vua Seti I”: soane.org
• Joshua J. Mark, “Apophis”, World History Encyclopedia (2017): worldhistory.org; ảnh chụp cảnh con mèo và con rắn trong lăng mộ Inherkhau (TT 359): worldhistory.org
• “アポピス”, Mypedia: Kotobank
• NASA, “Apophis”: science.nasa.gov; lời giải thích tên gọi của (99942) Apophis: Cơ sở dữ liệu Thiên thể nhỏ của JPL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.