Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình

Những sợi dây rơm giăng trước các đền thờ Thần đạo có một lần xuất hiện đầu tiên rất nổi tiếng. Khi nữ thần mặt trời cuối cùng cũng được dỗ ra khỏi hang đá nơi bà ẩn náu, một vị thần liền căng một sợi dây rơm sau lưng bà và nói rằng bà không thể quay vào được nữa. Sợi dây khép lại câu chuyện. Trước đó là cơn quậy phá của người em trai, một đêm dài không dứt, và tám trăm vạn vị thần cùng phá lên cười.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Kojiki, hoàn thành năm 712. Các trích dẫn được dịch từ bản tiếng Anh năm 1882 của Basil Hall Chamberlain. Phần 3 đặt Nihon Shoki bên cạnh để so sánh.

1-1 Chị Và Em

Khi Izanagi trở về từ cõi chết và tắm gội, Amaterasu, “Đấng Soi Sáng Trời”, sinh ra từ mắt trái của ông, thần mặt trăng Tsukuyomi từ mắt phải, và Susanoo từ mũi. Izanagi trao cho Amaterasu chuỗi ngọc trên cổ mình và giao cho bà cai quản Takamagahara, Cao Nguyên Trời. Susanoo được giao biển cả, nhưng chàng khóc lóc cho đến khi râu dài chạm ngực, khóc đến mức núi xanh khô héo. Chàng nói mình muốn đến xứ của người mẹ đã khuất, và Izanagi đuổi chàng đi.

Susanoo lên trời để từ biệt chị, núi sông gầm vang theo bước chàng. Tin chắc rằng em trai đến để cướp đất của mình, Amaterasu vũ trang ra đón, đeo những ống tên chứa một nghìn và năm trăm mũi. Để chứng minh lòng mình trong sạch, Susanoo đề nghị một lời thề, ukei, mỗi bên cùng sinh con: từ thanh kiếm của chàng sinh ra ba nữ thần, từ chuỗi ngọc của bà sinh ra năm nam thần. “Ta đã được những người con gái dịu dàng”, chàng nói, rồi tuyên bố mình thắng.

1-2 Thắng Rồi Sinh Càn Quấy

“Hăng máu vì chiến thắng”, Susanoo phá bờ những thửa ruộng của Amaterasu, lấp mương nước, và rải phân trong điện nơi bà dùng bữa tiệc lúa mới. Amaterasu “không trách mắng”. Bà nói đống phân kia hẳn là thứ chàng nôn ra lúc say, còn phá bờ ruộng là vì chàng tiếc phần đất bờ chiếm mất.

Nhưng chàng chỉ càng quá quắt hơn. Khi bà đang ở trong gian dệt thiêng, coi việc dệt áo cho các vị thần, chàng khoét thủng mái nhà và thả xuống một con ngựa trời lông đốm đã bị lột da “theo lối lột ngược”. Người thợ dệt nhà trời giật mình, bị con thoi đâm vào chỗ kín và chết.

1-3 Đêm Dài Vĩnh Viễn

Amaterasu “kinh hãi trước cảnh ấy”, mở cửa Nhà Đá Trên Trời, bước vào và đóng mình trong đó. Takamagahara tối sầm, và cõi dưới, Xứ Giữa Đồng Lau, cũng chìm trong bóng tối. “Đêm vĩnh viễn bao trùm.” Tiếng các vị thần nhung nhúc “như ruồi tháng năm”, và mọi tai ương đều nổi lên.

Thế là tám trăm vạn vị thần tụ họp trên lòng sông cạn của dòng Ame-no-Yasu, Sông Yên Bình Trên Trời, và nhờ Omoikane, “Đấng Gom Mọi Ý Nghĩ”, nghĩ ra một kế.

1-4 Kế Của Omoikane

Trước hết, họ gom những con chim gáy dài của Tokoyo, Cõi Vĩnh Hằng, và cho chúng cất tiếng; cả Chamberlain lẫn Aston đều hiểu đó là gà trống. Với sắt lấy từ mỏ trên trời, nữ thần Ishikoridome làm ra một tấm gương, còn Tamanoya làm một chuỗi dài năm trăm viên ngọc cong, magatama. Hai vị Ame-no-Koyane và Futotama bói bằng cách hơ xương bả vai hươu trên vỏ cây hahaka rồi đọc các vết nứt.

Rồi họ đào cả gốc lẫn rễ một cây sakaki nhiều cành trên núi Kagu của trời. Trên các cành cao họ treo chuỗi ngọc, cành giữa treo tấm gương Yata no Kagami, cành dưới treo những dải vải trắng và xanh làm lễ vật. Futotama nâng cây lên dâng, Ame-no-Koyane đọc lời chúc tụng trang trọng, còn Ame-no-Tajikarao, “Nam Thần Sức Tay Trời”, đứng nấp bên cửa.

1-5 Điệu Múa Và Tiếng Cười

Ame-no-Uzume quàng dây thông đất qua vai làm dải thắt, kết dây leo masaki làm vòng đội đầu, tay cầm một bó lá trúc. Bà úp ngược một chiếc thùng trước cửa và giậm lên đến khi nó vang rền. Rồi, “như thể bị thần nhập”, bà để lộ đôi bầu ngực và kéo dải váy xuống tận chỗ kín. Cao Nguyên Trời rung chuyển, và tám trăm vạn vị thần cùng cười vang.

Amaterasu lấy làm lạ. Bà hé cửa và hỏi vọng ra: ta đã ẩn mình thì trời và đất hẳn phải tối tăm, cớ sao Ame-no-Uzume lại vui múa, còn các vị thần đều cười? Ame-no-Uzume đáp: “Chúng tôi mừng vui vì có một vị thần còn cao quý hơn cả Người.”

Trong lúc bà nói, Ame-no-Koyane và Futotama đưa tấm gương tới cho Amaterasu xem. Càng lúc càng lấy làm lạ, bà từ từ bước ra để ngắm nhìn, và Ame-no-Tajikarao liền nắm tay bà kéo ra. Futotama lập tức căng một sợi dây rơm, shirikume-nawa, sau lưng bà: “Người không được lùi vào sâu hơn chỗ này nữa!” Khi Amaterasu bước ra, cõi trời và cõi dưới lại sáng bừng lên.

1-6 Bị Đuổi Khỏi Trời

Rồi các vị thần cùng bàn bạc. Họ bắt Susanoo nộp “khoản phạt một nghìn bàn” lễ vật, cắt râu chàng, lấy móng tay móng chân chàng, và “trục xuất theo lối của thần” khỏi cõi trời. Các bản chép tay không thống nhất móng bị cắt hay bị nhổ. Sau một chuyện ngắn kể Susanoo giết nữ thần lương thực Ōgetsuhime, Kojiki theo chân chàng xuống Izumo, nơi câu chuyện Yamata no Orochi bắt đầu.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kojiki (năm 712). Sách gọi nơi ấy là 天石屋戸, cửa nhà đá trên trời, và kể toàn bộ kế sách trong một câu dài dằng dặc, mà chính Chamberlain thừa nhận là “không thật sự liền mạch”.
• Nihon Shoki (năm 720), quyển 1, đoạn 7. Chính văn, viết bằng Hán văn, gọi nơi ấy là 天石窟, hang đá trên trời, và cánh cửa là 磐戸, iwato. Tiếp theo là ba dị bản, mỗi bản mở đầu bằng câu “một sách chép rằng” (一書曰). Tosa Hidesato, trong bộ chú giải Kojiki của Đại học Kokugakuin, chỉ ra rằng cả bốn bản đều dùng cùng một chữ, và cái tên “Ama-no-Iwato” chỉ trở nên phổ biến từ thời Heian.
• Kogoshūi (năm 807), của Inbe no Hironari. Dòng họ Inbe, nhận Futotama làm tổ, từng cùng dòng họ Nakatomi, nhận Ame-no-Koyane làm tổ, lo việc tế lễ của triều đình. Đến thời Hironari, họ Inbe đã bị họ Nakatomi lấn át, và ông viết sách để đòi lại vai trò của dòng họ mình.
• Một hình ảnh cổ hơn. Trong Man’yōshū (Vạn diệp tập, quyển 3, bài 418–419), công chúa Tamochi khóc thương hoàng tử Kawachi, người được chôn ở núi Kagami xứ Buzen: chàng đã khép mình sau một “cánh cửa đá”, còn nàng ước có sức tay để phá nó ra. Theo Tosa, đó là cánh cửa đá của một hầm mộ, dấu vết của một lối kể cổ hơn, trong đó hang đá gắn với hình ảnh cái chết.

3 Những Dị Bản

• Ai bị thương trong gian dệt? Kojiki: người thợ dệt nhà trời, và người ấy chết. Chính văn Nihon Shoki: chính Amaterasu “bị con thoi làm bị thương” (theo bản dịch của Aston). Dị bản thứ nhất: nữ thần Wakahirume, “Nàng Mặt Trời Trẻ”, ngã khỏi khung cửi và chết.
• Vì sao Amaterasu ẩn mình? Kojiki: vì sợ hãi. Chính văn: bà “phẫn nộ”. Dị bản thứ nhất: bà nói với Susanoo, “Ngươi vẫn còn lòng dạ đen tối. Ta không muốn nhìn mặt ngươi nữa.” Dị bản thứ hai: trong lễ mừng lúa mới, bà vô tình ngồi lên đống phân chàng lén để dưới chỗ ngồi, bị ốm và nổi giận.
• Điều gì đưa bà ra? Kojiki: tiếng cười, lời nói về một vị thần cao quý hơn, và tấm gương. Chính văn: cảnh vui đùa của Ame-no-Uzume (“Cớ sao Ama no Uzume no Mikoto lại vui vẻ đến thế?”). Dị bản thứ ba: vẻ đẹp của lời cầu khấn: “Gần đây dẫu nhiều người cầu xin ta, chưa lời nào đẹp đẽ như lời này.”
• Điệu múa của Ame-no-Uzume. Trong chính văn, bà cầm ngọn giáo quấn cỏ lau, “khéo léo diễn một điệu múa mô phỏng”, nhóm lửa và cất lời như được thần nhập; sách không hề nói bà để lộ thân thể. Như Aston nhận xét, Kojiki có những chi tiết khác mà Nihongi “che màn đi”.
• Tấm gương. Trong dị bản thứ nhất, Ishikoridome được giao làm hình tượng của nữ thần, bèn rèn một ngọn giáo mặt trời, và thứ được làm ra là vị thần Hinokuma ở xứ Kii. Trong dị bản thứ hai, khi đưa gương vào hang, gương va vào cửa và bị một vết sứt nhỏ, “vết ấy đến nay vẫn còn. Đó là vị Đại Thần được thờ ở Ise.” Kogoshūi kể có hai tấm gương: tấm đầu bị lỗi thành vị thần Hinokuma, tấm thứ hai thành vị thần ở Ise.
• Susanoo dưới mưa. Chính văn kể chàng bị nhổ tóc, hoặc theo một bản khác là bị nhổ móng. Dị bản thứ ba kể tiếp. Bị đuổi đi giữa mùa mưa dầm, Susanoo kết cỏ xanh làm nón rộng vành và áo tơi, xin các vị thần cho trú nhờ, nhưng tất cả đều khước từ. Sách nói vì thế mà người đời kiêng đội nón, mặc áo tơi cỏ bước vào nhà người khác: “Đây là phép tắc truyền lại từ thuở xa xưa.” Chỉ sau đó chàng mới lên trời gặp chị và làm lời thề.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thần linh và dòng họ. Năm vị thần trong chuyện trở lại khi Amaterasu sai cháu nội Ninigi xuống cai trị mặt đất: Ame-no-Koyane, Futotama, Ame-no-Uzume, Ishikoridome và Tamanoya. Kojiki ghi họ là tổ của các dòng Nakatomi, Inbe, Sarume, thợ đúc gương và thợ làm ngọc. Theo nhà sử học Nishimura Kentarō trong bộ chú giải của Đại học Kokugakuin, con cháu họ chia nhau lo việc tế lễ của triều đình.
• Tấm gương ở Ise. Amaterasu còn trao cho Ninigi chuỗi ngọc và tấm gương từng đưa bà ra khỏi hang, cùng thanh kiếm Kusanagi: “Hãy thờ tấm gương này như chính linh hồn ta.” Tương truyền gương được thờ ở Isuzu, tức Nội cung đền Ise, nơi Yata no Kagami là thần thể.
• Lễ chinkonsai. Kogoshūi cho rằng lễ “an hồn” của triều đình, chinkonsai, bắt nguồn từ Ame-no-Uzume. Lễ được cử hành cho thiên hoàng vào hôm trước lễ mừng lúa mới, và lần đầu được ghi lại trong Nihon Shoki vào năm 685; Sata Yoshihiko lưu ý rằng có học giả bác bỏ thuyết nguồn gốc của Kogoshūi. Numabe Harutomo mô tả cao điểm của lễ: một vu nữ đứng trên chiếc thùng úp ngược và dùng giáo gõ vào thùng mười lần.
• Nhật thực chăng? Yoshida Atsuhiko chỉ ra rằng thần thoại nhật thực ở Đông Dương cũng cho mặt trời và mặt trăng một người em trai hung bạo, như Susanoo là em của Amaterasu và Tsukuyomi. Shirakawa Shizuka thấy trong nghi lễ trước cửa hang cùng một loại phép thuật với tiếng trống người Trung Hoa đánh để cứu mặt trời khi nhật thực. Còn Kurazuka Akiko thì gọi cách hiểu đây là thần thoại nhật thực là một sự ngộ nhận phổ biến.
• Một lễ mùa đông. Theo Kurazuka, thần thoại phản chiếu lễ chinkonsai, cử hành vào khoảng đông chí để cùng lúc phục hồi sức mạnh của mặt trời và linh hồn của bậc quân vương. Yoshii Iwao hiểu việc ẩn mình là cách nữ thần mặt trời hồi phục sinh lực để tái sinh. Bộ chú giải của Đại học Kokugakuin cũng ghi lại cách đọc theo kiểu thần thoại tự nhiên, cho rằng một trận bão đã che khuất mặt trời.
• Sợi dây. Chamberlain (1882) và Aston (1896) đều chú thích rằng shirikume-nawa chính là sợi dây ngày nay gọi là shimenawa.
• Kagura. Aston viết rằng điệu múa của Ame-no-Uzume “được cho là nguồn gốc của Kagura”. Ở các làng vùng Takachiho, tỉnh Miyazaki, điệu kagura đêm vẫn được múa từ tháng 11 đến tháng 2: ba mươi ba điệu, suốt đêm, trong một ngôi nhà được chọn bằng cách bốc thăm. Các điệu múa đeo mặt nạ kể lại chuyện hang đá, trong đó có “Tajikarao”, “Uzume” và “Totori”, điệu giật cửa hang. Năm 1978, kagura đêm Takachiho được công nhận là Di sản văn hóa dân gian phi vật thể quan trọng của Nhật Bản.
• Những hang đá dưới trần. Ở đền Ama-no-Iwato tại Takachiho, Nishi Hongū (Tây Bản cung) thờ một hang đá trên vách núi bên kia sông Iwato như chính Nhà Đá, còn một hang lớn ở thượng nguồn được cho là nơi các vị thần nhóm họp. Đền Ame-no-Iwato ở Kashihara, tỉnh Nara, dưới chân núi Kagu ở trần gian, không có chính điện mà thờ một hốc đá. Trên đảo Iheya, Okinawa, hang Kumaya được gọi là giới hạn cực nam của truyền thuyết.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: câu chuyện xảy ra trước. Izanagi và Izanami sinh ra các hòn đảo, và chuyến trở về từ cõi chết của Izanagi dẫn đến sự ra đời của Amaterasu và Susanoo.
• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: câu chuyện xảy ra ngay trước. Izanagi theo Izanami xuống cõi chết, chạy thoát và tẩy uế khi trở về; câu chuyện này bắt đầu từ lần tẩy uế ấy.
• Yamata no Orochi: Susanoo và con rắn tám đầu: câu chuyện xảy ra sau. Bị đuổi khỏi trời, Susanoo xuống Izumo và tìm thấy ở đó thanh kiếm mà sau này Amaterasu sẽ trao xuống trần cùng tấm gương và chuỗi ngọc.
• Hậu Nghệ và Hằng Nga: Người bắn rơi mặt trời và nàng tiên trên cung trăng: Yoshida Atsuhiko đã so sánh chuyện hang đá với một thần thoại của người Miêu ở tây nam Trung Quốc. Sau khi một xạ thủ bắn rơi chín trong mười mặt trời, mặt trời cuối cùng sợ hãi trốn sau núi, và chỉ tiếng gà trống gọi mới đưa được nó ra.
• Ra và Apophis: Con rắn mà Mặt Trời phải đánh bại mỗi đêm: ở Ai Cập, mặt trời biến mất mỗi chiều tối và phải được đưa qua bóng đêm an toàn. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai thần thoại này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kojiki, quyển thượng, các đoạn “Ame no iwaya” 1–3 cùng các đoạn trước và sau, với chú giải của Taniguchi Masahiro, Tosa Hidesato và Nishimura Kentarō: Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin
• Basil Hall Chamberlain (dịch), Kojiki, 1882, §§XV–XVII: Wikisource
• Nihon Shoki, quyển 1, đoạn 7, chính văn và các dị bản (nguyên văn): Wikisource
• W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 1, quyển I: Wikisource
• Inbe no Hironari, Kogoshūi (807), bản dịch tiếng Anh của Katō Genchi và Hoshino Hikoshirō (1924): Wikisource
• Heibonsha World Encyclopedia: Kurazuka Akiko, “天の岩屋戸” và “天照大神”; Yoshida Atsuhiko và Shirakawa Shizuka, “日食”; Numabe Harutomo, “鎮魂祭”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Nihon Daihyakka Zensho (Nipponica): Yoshii Iwao, “天岩戸” và “八咫鏡”; Sata Yoshihiko, “鎮魂祭”; Watanabe Nobuo, “高千穂神楽”: Kotobank, Kotobank, Kotobank
• “天岩戸神社”, Nihon rekishi chimei taikei và Nipponica: Kotobank
• Đền Ama-no-Iwato, Takachiho: amanoiwato-jinja.jp
• Làng Iheya, “Hang Kumaya”: Good Luck Trip

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.