Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên

Theo Kojiki, mỗi ngày trên đời có một nghìn người chết và một nghìn năm trăm người được sinh ra. Những con số ấy bắt nguồn từ một cuộc cãi vã. Một người chồng và một người vợ đứng hai bên một tảng đá lớn ở rìa cõi chết, và mỗi người nói ra điều mình sẽ làm với thế giới của người kia.

1 Câu Chuyện

Đây là cách kể của Kojiki, quyển thượng. Các trích dẫn được dịch từ bản tiếng Anh năm 1882 của Basil Hall Chamberlain, bản dịch gọi Yomi là “Hades”. Phần 3 đặt Nihon Shoki bên cạnh để so sánh.

1-1 Thanh Kiếm Và Dòng Máu

Izanami chết khi sinh ra thần lửa Kagutsuchi và được chôn trên núi Hiba, như chuyện Kuniumi đã kể. Izanagi rút thanh kiếm dài bên hông và chém đầu đứa con trai. Từ máu chảy dọc lưỡi kiếm và bắn lên đá sinh ra nhiều vị thần, trong đó có Takemikazuchi, vị thần về sau sẽ được sai xuống Izumo để giành đất cho các thần trên trời; máu rỉ qua kẽ tay Izanagi sinh thêm hai vị nữa. Từ đầu, ngực, bụng, chỗ kín, hai tay và hai chân của vị thần bị giết sinh ra tám vị thần núi. Thanh kiếm có tên là Ame-no-ohabari.

1-2 “Đừng Nhìn Thiếp!”

Rồi, vì muốn gặp lại vợ, Izanagi theo nàng xuống cõi Yomi. Nàng ra đón chàng ở cánh cửa đóng kín của một tòa cung điện. “Những vùng đất ta và nàng làm ra vẫn chưa làm xong,” chàng nói, “vậy hãy trở về!”

“Tiếc thay, sao chàng không đến sớm hơn!” Izanami đáp. “Thiếp đã ăn từ lò bếp của Hades rồi.” Đó là yomotsu-hegui: ăn thứ được nấu trên bếp lửa của Yomi. Dù vậy, chàng đã đến tận đây là điều nàng lấy làm vinh hạnh, và nàng muốn trở về. Nàng sẽ đi bàn với các vị thần của Yomi. “Đừng nhìn thiếp!”

Nàng trở vào trong cung và đi lâu đến mức chàng không chờ được nữa. Chàng bẻ chiếc răng lớn ở đầu cây lược cài trên búi tóc bên tai trái, thắp nó lên làm “một ngọn lửa”, rồi bước vào.

1-3 Điều Chàng Nhìn Thấy

Giòi bọ nhung nhúc, và thân thể nàng đang thối rữa. Trên đầu, ngực, bụng và chỗ kín, trên hai tay và hai chân nàng, tám vị thần sấm đã thành hình: Sấm Lớn, Sấm Lửa, Sấm Đen, Sấm Xé, Sấm Non, Sấm Đất, Sấm Rền và Sấm Nằm. Các vị thần sấm còn trở lại nhiều lần trong thần thoại và nghệ thuật Nhật Bản; bài Raijin và Fūjin lần theo dấu họ.

Izanagi, “khiếp sợ trước cảnh ấy”, quay đầu bỏ chạy. “Chàng đã làm nhục thiếp,” Izanami nói.

1-4 Cuộc Chạy Trốn

Nàng sai Yomotsu-shikome, “Người Đàn Bà Xấu Xí của Hades”, đuổi theo chàng. Izanagi ném chiếc vòng đội đầu màu đen xuống, và nó lập tức hóa thành những chùm nho; trong lúc mụ hái nho ăn, chàng chạy tiếp. Khi mụ lại đuổi tới, chàng bẻ cây lược trên búi tóc bên phải ném xuống, và nó hóa thành măng tre; trong lúc mụ nhổ măng ăn, chàng lại chạy.

Rồi Izanami sai tám vị thần sấm đuổi theo, cùng một nghìn năm trăm chiến binh của Yomi. Izanagi rút kiếm, vừa chạy vừa vung kiếm ra phía sau.

1-5 Ba Quả Đào

Dưới chân con dốc tên là Yomotsu Hirasaka, “Dốc Bằng của Yomi”, có ba quả đào. Izanagi hái lấy, đứng chờ, rồi ném vào những kẻ đuổi theo, và tất cả đều quay đầu tháo chạy. Chàng nói với những quả đào: “Như các ngươi đã giúp ta, hãy giúp mọi người đang sống ở Xứ Giữa Đồng Lau khi họ sa vào cảnh khốn cùng và bị dày vò!” Chàng đặt cho chúng tên Ōkamuzumi-no-mikoto, Chamberlain dịch là “Quả Thần Lớn”.

1-6 Tảng Đá

Sau cùng, chính Izanami đuổi theo. Izanagi kéo một “tảng đá nghìn người kéo”, phải một nghìn người mới dịch chuyển nổi, chặn ngang con dốc. Có tảng đá ở giữa, hai người đứng đối mặt và nói những lời chia ly.

“Nếu chàng làm thế,” Izanami nói, “trong một ngày thiếp sẽ bóp cổ chết một nghìn người của xứ sở chàng.” Izanagi đáp: “Nếu nàng làm thế, trong một ngày ta sẽ dựng một nghìn năm trăm túp lều sinh nở”, những túp lều dựng riêng cho phụ nữ sắp sinh con. “Như thế,” sách kết lại, “mỗi ngày ắt có một nghìn người chết, và mỗi ngày ắt có một nghìn năm trăm người ra đời.”

Vì vậy Izanami được gọi là Đại Thần của Yomi. Tảng đá chặn đường được gọi là Đại Thần Khiến Đường Quay Lại. Còn con dốc “nay được gọi là Dốc Ifuya ở xứ Izumo”. “Ta đã đến một xứ ghê tởm và ô uế,” Izanagi nói, rồi đi tắm gội tẩy uế. Từ lần tẩy uế ấy nữ thần mặt trời ra đời, như bài Amaterasu và hang đá trời mở đầu.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kojiki (Cổ sự ký, năm 712). Sách viết cõi chết là 黄泉 (hoàng tuyền), một từ Trung Hoa nghĩa là “suối vàng”. Chamberlain truy nguồn từ này đến một câu của Mạnh Tử và một chuyện trong Tả truyện. Trong Tả truyện (Ẩn công năm thứ nhất, năm 722 TCN), Trịnh Trang công thề với mẹ: “Chưa đến suối vàng thì không gặp lại nhau”, rồi hối hận, cho đào đất sâu tới mạch nước để mẹ con gặp nhau trong đường hầm.
• Chữ “yomi” của người Nhật. Hai chữ Hán ấy được dùng để ghi một từ tiếng Nhật, yomi hay yomo. Bản chú giải của Đại học Kokugakuin để ngỏ việc cách đọc xưa là Yomotsu-kuni hay Yomi-no-kuni. Về gốc của từ, người ta từng đề xuất “đêm” và “bóng tối”, nhưng bản chú giải cho biết hệ thống âm của tiếng Nhật cổ loại trừ hai giả thuyết này; “núi”, yama, là giả thuyết mạnh nhất, song vẫn chưa được chứng minh.
• Nihon Shoki (Nhật Bản thư kỷ, năm 720), quyển 1, đoạn 5. Trong chính văn, Izanami không chết và không có chuyến đi xuống Yomi; Susanoo hung bạo chỉ bị đuổi tới “Cõi Dưới”, Ne-no-kuni, mà Aston hiểu chính là Yomi. Chuyến đi xuống cõi chết chỉ có trong các dị bản, mỗi bản mở đầu bằng câu “một sách chép rằng”. Aston không đánh số các dị bản; đếm theo thứ tự trong sách, dị bản thứ sáu, thứ chín và thứ mười kể chuyện này.
• Izumo Fudoki (Xuất Vân quốc phong thổ ký, năm 733). Ở mục làng Uka, quận Izumo, sách tả một hang đá bên bờ biển Nazuki: cao và rộng “chừng sáu thước”, bên trong có một cái hố người không vào được, không biết sâu cạn ra sao. “Ai trong mơ đi đến bên hang đá ở bờ biển này thì ắt phải chết”, và vì thế, sách viết, từ xưa đến nay người dân gọi nơi ấy là Dốc Yomi và Hố Yomi.

3 Những Dị Bản

• Gặp nhau ở đâu? Kojiki: ở cửa một cung điện trong cõi Yomi. Dị bản thứ chín: ở “nơi quàn tạm” thi hài, nơi Izanami, “vẫn như lúc còn sống”, ra đón và trò chuyện với chàng, rồi biến mất vào bóng tối.
• Chàng thấy gì? Dị bản thứ sáu: “mủ trào lên và giòi bọ nhung nhúc”. Dị bản thứ chín: nàng “trương phình và lở loét”, tám loại thần sấm đậu trên người, ở những chỗ khác với Kojiki (một vị trên lưng, một vị trên mông). Dị bản thứ mười không tả gì cả. Nàng nói: “Chàng đã thấy thân thể trần trụi của thiếp. Giờ đến lượt thiếp thấy của chàng”, và chàng hổ thẹn.
• Cây lược và ngọn lửa. Dị bản thứ sáu rút ra từ cảnh này một tục lệ: “Vì thế mà ngày nay người ta kiêng thắp một ngọn đèn duy nhất vào ban đêm, và cũng kiêng vứt lược vào ban đêm.”
• Những kẻ đuổi theo. Dị bản thứ sáu có tám Người Đàn Bà Xấu Xí, và theo một lời kể, Izanagi tiểu vào một gốc cây lớn, nước hóa thành một dòng sông lớn cản bước chúng. Ở dị bản thứ chín chỉ có các thần sấm đuổi theo. Chàng nấp dưới “một cây đào lớn” bên đường và ném quả của nó, “nguồn gốc của tục dùng đào để xua đuổi tà ma”, rồi ném cây gậy xuống: “Các thần sấm không được vượt qua chỗ này.”
• Cuộc chia ly. Ở dị bản thứ sáu, Izanagi “tuyên lời ly hôn”, và sau những lời đe dọa một nghìn với một nghìn năm trăm, chàng nói “Đừng đi xa hơn nữa”, ném xuống cây gậy, thắt lưng, áo, quần và giày, mỗi thứ hóa thành một vị thần. Ở dị bản thứ mười, “những người canh đường của Yomi” mang lời đáp của nàng tới: “Thiếp với chàng đã sinh ra các xứ sở rồi. Cớ sao còn phải sinh thêm? Thiếp sẽ ở lại xứ này.” Một nữ thần, Kukuri-hime, nói điều gì đó khiến Izanagi hài lòng; sách không cho biết đó là gì.
• Con dốc ở đâu? Kojiki đặt nó ở Izumo. Dị bản thứ sáu thêm rằng: “Có người nói Dốc Bằng của Yomi không phải là một nơi nào cụ thể, mà chỉ là khoảnh khắc hơi thở tắt khi cái chết kề bên.”
• Kagutsuchi. Dị bản thứ sáu chém thần thành ba khúc, dị bản thứ tám thành năm khúc, hóa thành năm vị thần núi. Máu thần nhuộm đá, cây và cỏ, dị bản thứ tám viết, và “đó là lý do cây cỏ và sỏi đá tự nhiên chứa lửa trong mình.”

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thức ăn của người chết. Bản chú giải của Đại học Kokugakuin giải thích hegui là ăn thứ nấu trên bếp lửa của một thế giới khác, ăn rồi thì thuộc về thế giới ấy; điều quan trọng, theo bản chú giải, có lẽ là chính ngọn lửa của Yomi. Năm 1896, Aston đặt chuyện này cạnh nàng Proserpina trong Ovid, người đã ăn bảy hạt lựu dưới âm phủ, và chàng Nachiketas của Ấn Độ, được dặn ở lại nhà thần chết nhưng “dù là khách, chớ nếm thức ăn của ngài”.
• Yomi và những ngôi mộ cổ. Các nhà khảo cổ từ lâu đã so sánh Yomi với kiểu hầm mộ đá có lối vào ngang (yokoana-shiki sekishitsu) trong các gò mộ thời kỳ sau, một gian phòng đi vào qua hành lang và được bịt kín bằng đá. Kobayashi Yukio (1949) liên hệ đồ gốm tìm thấy trong các hầm mộ ấy với yomotsu-hegui, Shiraishi Taichirō (1975) đối chiếu việc bịt cửa hầm mộ với cuộc chia ly bên tảng đá, còn Habuta Yoshiyuki (1998) gắn sự ra đời của ý niệm Yomi với sự du nhập của kiểu hầm mộ này. Yoshii Iwao, trong bách khoa Nipponica, nêu quan điểm rằng người chết ở các gò mộ thời đầu vẫn được xem như tư tế hay thần linh, và một Yomi u ám chỉ xuất hiện cùng các ngôi mộ kiểu lục địa. Nhà khảo cổ Sasō Mamoru, trong bản chú giải của Đại học Kokugakuin, khuyên nên thận trọng: những hầm mộ ấy đã không còn được dùng trước khi Kojiki được biên soạn, và Yomi của Kojiki trước hết là một nơi ô uế, được viết ra để dẫn tới cuộc tẩy uế của Izanagi.
• Xác chết hay chân tướng? Mutō Takeyoshi truy nguồn nỗi kinh hoàng về thân xác ấy đến tục mogari, quãng thời gian thi hài được quàn lại trước khi chôn; dị bản thứ chín đặt cuộc gặp ở đúng một nơi như vậy. Taniguchi Masahiro, trong bản chú giải của Đại học Kokugakuin, lại cho rằng giòi bọ và thần sấm không phải một xác chết, mà là con người Izanami đã trở thành ở Yomi: như trong những truyện khác về điều cấm nhìn, thấy chân tướng của người kia thì cuộc hôn nhân chấm dứt.
• Dưới đất hay nơi xa? Chữ Hán chỉ về lòng đất, nhưng chỉ có Kojiki nói đến “chân” con dốc. Yamaori Tetsuo cho rằng Yomi là một vùng ở rìa thế giới, đến được theo chiều ngang chứ không phải ở bên dưới, còn Kōnoshi Takamitsu lập luận rằng Yomi và cõi Ne của Susanoo nằm cùng một mặt bằng với thế giới người sống. Về sau trong Kojiki, Susanoo đuổi theo chàng Ōkuninushi trẻ tuổi ra khỏi cõi Ne, tới tận chính con dốc Yomotsu Hirasaka ấy.
• Hang Yomi. Chính quyền tỉnh Shimane cho rằng hang Inome, một hang do sóng biển khoét ở bờ bắc bán đảo Shimane, là ứng viên đáng tin nhất cho Hố Yomi của Fudoki. Hang được phát hiện khi tu sửa cảng cá năm 1948, chứa hơn mười ngôi mộ thời Yayoi và Kofun, trong đó một người còn đeo vòng tay bằng vỏ ốc từ biển phương nam; năm 1957 hang được công nhận là di tích lịch sử quốc gia.
• Dốc Ifuya ngày nay. Ở Iya, thuộc Higashi-Izumo, nay là một phần thành phố Matsue, có một con dốc rợp cây được đánh dấu là Yomotsu Hirasaka, và bản thuyết minh đa ngữ của Cục Du lịch Nhật Bản cho biết ở đó vẫn còn thấy tảng đá. Năm 1940, nhân kỷ niệm năm thứ 2.600 theo kỷ nguyên hoàng gia, trưởng thị trấn Satō Chūjirō cho dựng một tấm bia gọi nơi đây là thánh tích của truyền thuyết. Đền Iya trong cùng khu thờ Izanami cùng các vị thần khác. Theo Nihon Shoki, năm 659 có một con chó tha cánh tay người chết đặt trong đền này, và chuyện ấy được xem là điềm báo Nữ Thiên hoàng sắp băng hà.
• So sánh. Yoshida Atsuhiko thấy câu chuyện “hoàn toàn trùng khớp” với chuyện Orpheus và Eurydice, và bữa ăn của Izanami “giống hệt” hạt lựu của Persephone; ông cho rằng thần thoại Hy Lạp đã đến Nhật Bản qua người Scythia và bán đảo Triều Tiên. Matsumae Takeshi thấy trong việc chia nhau cai quản người sống và người chết “một mô-típ song song với chuyện Tane và Hina ở Polynesia”. Còn cuộc rượt đuổi, Aston viết, người nghiên cứu văn hóa dân gian nào cũng nhận ra ngay, và ông dẫn lời Andrew Lang: “Một tình tiết thường gặp là ném ra sau lưng một cây lược, cây lược hóa thành bụi rậm.”

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: câu chuyện xảy ra trước. Hai vị thần sinh ra các hòn đảo và các vị thần, cho đến khi sự ra đời của lửa cướp đi mạng sống của Izanami.
• Amaterasu và hang đá trời: Ngày mặt trời ẩn mình: câu chuyện xảy ra sau. Izanagi gột rửa sự ô uế của Yomi, và Amaterasu, Tsukuyomi cùng Susanoo ra đời.
• Orpheus và Eurydice: Cái ngoảnh nhìn lại: một người chồng xuống âm phủ để đưa người vợ đã chết trở về và mất nàng vì một cái nhìn. Yoshida Atsuhiko thấy cốt truyện của hai câu chuyện “hoàn toàn trùng khớp”.
• Persephone: Hạt lựu và các mùa trong năm: một nữ thần không thể cứ thế rời cõi chết vì đã ăn ở đó. Năm 1896, Aston đặt bữa ăn của Izanami cạnh hạt lựu của Proserpina, và Yoshida cũng cho rằng hai chuyện “giống hệt” nhau.

6 Nguồn Tham Khảo

• Kojiki, quyển thượng, các đoạn “Kashin hisatsu” và “Yomotsukuni” 1–3, với chú giải của Taniguchi Masahiro, Sasō Mamoru và Matsumoto Hisashi: Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin; các đoạn “Ne no katasukuni hōmon” 2 và “Ashihara no nakatsukuni heitei” 5: Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin, Kojiki Viewer, Đại học Kokugakuin
• Basil Hall Chamberlain (dịch), Kojiki, 1882, §§VIII–X: Wikisource
• Nihon Shoki, quyển 1, đoạn 5, chính văn và các dị bản (nguyên văn): Wikisource
• W. G. Aston (dịch), Nihongi, 1896, tập 1, quyển I, và tập 2, quyển XXVI (năm Saimei thứ 5): Wikisource, Wikisource
• Tả truyện, Ẩn công năm thứ nhất (nguyên văn): Wikisource
• Izumo Fudoki, quận Izumo, làng Uka (nguyên văn): Wikisource; cùng bản đọc của Sở Giáo dục tỉnh Shimane, Inishie no Shimane gaidobukku 5 (1996), tr. 30–31: Tỉnh Shimane; Tỉnh Shimane, “Inome dōkutsu iseki”: pref.shimane.lg.jp
• Encyclopedia of Shinto, Đại học Kokugakuin: Nishioka Kazuhiko, “Yomi”
• Heibonsha World Encyclopedia, ấn bản sửa đổi: Mutō Takeyoshi, “黄泉国”; Yoshida Atsuhiko, “神話”; Yamaori Tetsuo, “地獄”; cùng Yoshii Iwao, “黄泉国”, Nipponica: Kotobank, Kotobank, Kotobank
• “黄泉”, Seisen-ban Nihon Kokugo Daijiten: Kotobank; “揖夜神社”, Nihon rekishi chimei taikei: Kotobank
• Thành phố Matsue, Higashi-Izumo machi-aruki map: city.matsue.lg.jp; Cục Du lịch Nhật Bản, “Yomotsu Hirasaka”: mlit.go.jp
• Matsumae Takeshi, “Izanagi and Izanami”, Encyclopedia of Religion (1987): Encyclopedia.com

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.