Persephone: Hạt lựu và các mùa trong năm

“Năm nào người Athens cũng cử hành lễ hội này cho Mẹ và Con gái, và bất cứ người Athens hay người Hy Lạp nào muốn đều được thụ pháp.” Đó là lời một người Athens giải thích trong Lịch sử của Herodotus. Người Mẹ là Demeter, nữ thần lúa mì; người Con gái là Persephone, bị vua cõi chết bắt đi. Câu chuyện của hai mẹ con giải thích nguồn gốc nghi lễ ở Eleusis. Còn câu chuyện ấy có giải thích các mùa hay không thì văn bản cổ nhất vẫn để ngỏ.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Thánh ca Homer dâng Demeter, một bài thơ khuyết danh dài gần năm trăm dòng, được lưu truyền cùng những bài thánh ca gán cho Homer, theo bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (1914).

1-1 Đóa Thủy Tiên

Persephone đang chơi đùa xa mẹ cùng các con gái của Okeanos, hái hoa trên một đồng cỏ mềm. Giữa đám hoa có một cây thủy tiên mà Đất đã cho mọc lên “theo ý muốn của Zeus”, “làm cái bẫy cho thiếu nữ như đóa hoa”: một gốc trổ trăm bông, hương thơm khiến cả trời, đất và biển đều bật cười. Nàng đưa cả hai tay ra hái. Mặt đất nứt ra trên cánh đồng Nysa, và Hades phóng lên cùng đàn ngựa bất tử, vị thần mà bài thánh ca gọi là “Đấng đón nhận nhiều người” (người Hy Lạp kiêng gọi thẳng tên ông, Evelyn-White chú thích). Ông chụp lấy nàng, “trái ý nàng”, đặt lên cỗ xe vàng rồi mang đi, mặc nàng kêu cha. Chỉ có Hecate trong hang và Helios, thần Mặt Trời, nghe thấy. Zeus ngồi riêng trong một ngôi đền của mình: chính “với sự cho phép của Zeus” mà anh trai ông đã bắt nàng đi (1–32).

1-2 Chín Ngày Với Ngọn Đuốc

Núi non và biển cả vang tiếng nàng, và người mẹ nghe thấy. Demeter giật tấm khăn trùm trên tóc, quăng chiếc áo choàng sẫm màu rồi lao đi như chim qua đất liền và biển cả. Suốt chín ngày bà lang thang với những ngọn đuốc rực cháy trên tay, không nếm ambrosia cũng chẳng uống nectar. Đến bình minh ngày thứ mười, Hecate tìm đến: bà đã nghe tiếng kêu nhưng không thấy ai bắt nàng. Hai vị cùng đến gặp Helios, “người canh chừng cả thần lẫn người”, và ông nói thật. Không vị thần nào có lỗi “ngoài Zeus, đấng gom mây, người đã trao nàng cho Hades, anh em của cha nàng” (38–87).

1-3 Bà Lão Bên Giếng

Càng giận hơn, Demeter tránh xa Olympus và cải dạng đi giữa các thành thị của loài người. Ở Eleusis, bà ngồi bên vệ đường cạnh Giếng Thiếu Nữ, dưới bóng một cây ô liu, trông như một bà lão đã quá tuổi sinh nở từ lâu. Bốn người con gái của Celeus, chúa tể Eleusis, mang bình đồng ra lấy nước và hỏi han bà tử tế. Bà xưng tên là Doso, bị hải tặc bắt từ đảo Crete, và nói mình có thể làm vú nuôi trẻ sơ sinh; mẹ của các cô là Metaneira vừa có một cậu con trai muộn màng. Vào đến cung điện, đầu nữ thần chạm mái nhà và ánh sáng tràn khắp khung cửa, vậy mà bà chỉ ngồi trên một chiếc ghế thấp, che mặt bằng khăn, lặng im không ăn uống, cho đến khi người hầu gái Iambe pha trò làm bà mỉm cười. Bà từ chối rượu vang đỏ và xin bột lúa mạch hòa nước với lá bạc hà (90–211). Evelyn-White chú thích rằng uống thức uống này, kykeon, “là một trong những nghi thức quan trọng nhất của các nghi lễ bí truyền Eleusis”.

1-4 Đứa Trẻ Trong Lửa

Demeter nuôi cậu bé Demophon mà không cho ăn gì cả: ban ngày bà xoa ambrosia lên người cậu, ban đêm bà giấu cậu “như một khúc củi trong lòng lửa”, và cậu lớn lên như một vị thần. Bà định làm cho cậu bất tử và không bao giờ già, nhưng một đêm Metaneira trông thấy con mình trong ngọn lửa và thét lên. Nữ thần giật đứa bé ra khỏi lửa, đặt xuống đất và nói cho bà mẹ biết nỗi sợ ấy đã làm mất đi điều gì: giờ đây cậu không thể thoát khỏi cái chết, dù vinh dự sẽ mãi theo cậu. Rồi nữ thần trút bỏ dáng già nua, mái tóc vàng xõa xuống vai, và cung điện sáng rực như có tia chớp. Bà truyền xây một ngôi đền và một bàn thờ trên gò đất phía trên suối Callichorus, nơi bà sẽ dạy các nghi lễ của mình, và Celeus sai dân chúng dựng lên (231–300).

1-5 Một Năm Không Mùa Màng

Trong ngôi đền mới, Demeter ngồi tách xa các vị thần, héo hon vì nhớ con. Rồi bà gây ra cho loài người “một năm khủng khiếp và tàn nhẫn nhất”. Đất không cho hạt nảy mầm; bò kéo cày vô ích. Loài người suýt chết đói, và các vị thần suýt mất lễ vật. Zeus sai Iris, rồi lần lượt tất cả các vị thần mang quà đến, nhưng Demeter thề sẽ không bao giờ đặt chân lên Olympus, cũng không để cây trái mọc lên từ đất, cho đến khi tận mắt thấy con gái. Vì thế Zeus sai Hermes xuống Erebus đưa Persephone trở về ánh sáng (301–339).

1-6 Hạt Lựu

Hermes thấy Hades ngồi trên giường, bên cạnh là người vợ bất đắc dĩ. Hades cười gằn rồi tuân lệnh. “Đi đi, Persephone, về với người mẹ áo đen của nàng,” ông nói, và hứa rằng ở bên ông, nàng sẽ “cai trị mọi vật sống và chuyển động”. Nàng mừng rỡ đứng bật dậy, nhưng ông “lén đưa cho nàng hạt lựu ngọt để ăn”, để nàng không ở mãi bên mẹ. Hermes đánh cỗ xe vàng đưa nàng về Eleusis; Demeter lao ra “như một nữ tín đồ Maenad chạy xuống ngọn núi rậm rạp cây rừng”, và Persephone nhảy xuống chạy đến với mẹ (340–389).

Ngay khi còn ôm con trong tay, Demeter đã sợ có mưu kế. Dưới ấy con có ăn gì không? Nếu không, con sẽ được ở lại. Nếu có, con phải trở xuống “sống một phần ba các mùa mỗi năm”, còn hai phần kia ở trên mặt đất. “Nhưng khi mặt đất nở rộ đủ loài hoa xuân thơm ngát, con sẽ lại từ cõi tối tăm u ám đi lên” (390–403). Persephone kể rằng Hades đã “lén đặt vào miệng tôi thức ăn ngọt, một hạt lựu, và ép tôi nếm trái với ý tôi” (411–413). Zeus sai Rhea, mẹ của Demeter, đến báo điều kiện của ông: một phần ba năm ở dưới, hai phần ba ở trên (441–447). Demeter lại cho đồng ruộng tốt tươi, và trước khi trở về Olympus, bà dạy các vua xứ Eleusis những nghi lễ của mình, “những nghi lễ bí truyền đáng sợ, không ai được vi phạm, dò xét hay nói ra”. “Hạnh phúc thay người nào trên mặt đất đã được thấy những nghi lễ ấy” (470–482).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Thần phả của Hesiod, các dòng 912–914 (thế kỷ VIII–VII TCN). Ba dòng trong danh sách các bà vợ của Zeus: Demeter “sinh ra Persephone tay trắng ngần, người bị Aidoneus bắt khỏi tay mẹ; nhưng Zeus khôn ngoan đã trao nàng cho ông”.
• Homer không kể vụ bắt cóc, nhưng Persephone của ông đã cai quản cõi dưới. Trong Odyssey, người chết sống trong “nhà của Hades và Persephone đáng sợ”; nàng chỉ để lại trí khôn cho riêng nhà tiên tri Teiresias (10.490–495), và chính nàng đưa hồn những người phụ nữ lừng danh lên gặp Odysseus (11.225–227). Trong Iliad, Althaea khấn “Hades và Persephone đáng sợ” giáng cái chết xuống chính con trai mình (9.569).
• Thánh ca Homer dâng Demeter. Trang Theoi xếp các bài thánh ca dài vào thế kỷ VII–VI TCN; Evelyn-White đặt bài này vào thế kỷ VII, một phần vì bài thơ chưa nhắc đến Iacchus, cái tên mà người thụ pháp hô vang trong lễ hội thời Herodotus (8.65). Bài thơ chỉ còn trong một bản chép tay nửa đầu thế kỷ XV, nay ở Thư viện Đại học Leiden (BPG 33 H); danh mục của thư viện ghi rằng bản này “được C. F. Matthaei phát hiện ở Moskva năm 1777”. Một số dòng đã mất.
• Diodorus xứ Sicily, Thư viện lịch sử 5.2–5 (thế kỷ I TCN). Người Sicily coi hòn đảo của họ là đất thiêng của Demeter và Kore. Vụ bắt cóc diễn ra trên đồng cỏ Enna, nơi hoa nở quanh năm, qua một hang động có khe nứt “dẫn sâu xuống lòng đất”. Một truyền thống khác đặt nó gần Syracuse, ở suối Cyane, nơi năm nào cũng có lễ hội.
• Ovid, Metamorphoses 5.341–571 (hoàn thành khoảng năm 8) và Fasti 4.417–620, cùng Apollodorus, Thư viện 1.5.1–3 (thế kỷ I hoặc II). Người dịch Apollodorus, J. G. Frazer, ghi rằng bản kể ấy “dựa trên Thánh ca Homer dâng Demeter”, dù có chỗ khác biệt (mục 3).

3 Những Dị Bản

3-1 Ovid: Hai Câu Chuyện Ở Sicily

Trong Metamorphoses, câu chuyện là một bài ca của nữ thần thi ca Calliope. Venus bực mình vì Pallas và Diana đã khước từ tình yêu, và con gái Ceres cũng định làm vậy, nên sai Cupid bắn tên vào Dis, vua cõi chết. Bên hồ Pergus gần Henna, nơi “mùa xuân vĩnh cửu” (perpetuum ver est), Proserpina đang hái hoa violet và hoa huệ thì bị “nhìn thấy, đem lòng yêu, và bắt đi”. Tiên nữ Cyane trồi lên khỏi hồ chặn đường: thiếu nữ phải được cầu hôn, chứ không phải bị cướp đi. Dis lấy vương trượng đập xuống hồ rồi lao qua đó xuống dưới, còn Cyane khóc mãi cho đến khi tan vào chính dòng nước của mình. Ceres cầm đuốc mồi lửa ở núi Etna đi tìm khắp mọi miền và đập vỡ những chiếc cày của Sicily, cho đến khi dòng suối Arethusa, chảy ngầm dưới lòng đất, kể rằng đã thấy Proserpina dưới ấy, một nữ hoàng “vĩ đại bậc nhất trong thế giới tối tăm kia” (5.341–508). Jupiter bằng lòng cho nàng về nếu nàng chưa ăn gì. Nhưng trong khu vườn dưới ấy, nàng đã hái một quả lựu và ăn bảy hạt. Chỉ có Ascalaphus thấy, và nàng biến kẻ mách lẻo thành con cú, “điềm gở cho loài người”. Jupiter “chia đều năm dài làm hai phần”: sáu tháng với mẹ, sáu tháng với chồng (5.533–567).

Fasti, bài thơ của Ovid về lịch La Mã, kể lại câu chuyện ở ngày 12 tháng 4, ngày Hội thi của Ceres. Ở đây Celeus là một lão nông nghèo; Ceres phá chay khi nếm một bông anh túc lúc chạng vạng, “vì thế người thụ pháp chỉ ăn khi sao đã mọc”; và đứa trẻ bà đặt vào than hồng là Triptolemus. Khi người mẹ giành lại con, Ceres nói: “nó sẽ phải chết như người phàm, nhưng nó sẽ là người đầu tiên cày ruộng và gieo hạt” (4.533–560, chúng tôi dịch). Persephone đã ăn ba hạt, và Jupiter đồng ý cho nàng ở trên trời “hai lần ba tháng” (4.607–614).

3-2 Những Chỗ Khác Nhau

• Ở đâu? Bài thánh ca nói cánh đồng Nysa, “nhưng đó là một nơi có thật hay chỉ có trong thần thoại thì còn ngờ”, Frazer viết. Diodorus và Ovid đặt câu chuyện ở Sicily, có lẽ, theo phỏng đoán của Frazer, vì “lúa mì ở đó dồi dào”.
• Bao nhiêu hạt, bao lâu? Thánh ca và Apollodorus: một hạt, một phần ba năm. Metamorphoses: bảy hạt, nửa năm. Fasti: ba hạt, sáu tháng ở trên.
• Ai cho nàng ăn, ai mách? Trong bài thánh ca, Hades lén đưa hạt lựu; trong Apollodorus, nàng nuốt “mà không lường trước hậu quả”; trong Ovid, nàng tự hái. Apollodorus cũng có Ascalaphus làm chứng, nhưng ở đó Demeter đè một tảng đá nặng lên hắn dưới cõi âm. Demeter biết sự thật từ Helios trong bài thánh ca, từ dân Hermion trong Apollodorus, từ Arethusa trong Metamorphoses và từ Mặt Trời trong Fasti.
• Đứa trẻ trong lửa. Trong bài thánh ca, Demophon sống sót nhưng vẫn là người phàm. Trong Apollodorus, một người phụ nữ tên Praxithea trông thấy cậu trong lửa và thét lên, và “đứa bé bị lửa thiêu rụi”; Triptolemus được tặng cỗ xe rồng có cánh để gieo lúa mì khắp mặt đất. Trong Fasti, đứa trẻ trong lửa chính là Triptolemus.

3-3 Mùa Nào?

Bài thánh ca nói Persephone trở lên vào mùa xuân, nhưng không nói nàng xuống khi nào, và không bao giờ gắn sự vắng mặt hằng năm của nàng với ruộng đồng khô cằn. Các học giả đọc bốn tháng dưới cõi âm của nàng theo hai cách.

• Hạt được gieo. Trong Cành vàng, J. G. Frazer coi Persephone là hạt giống “được gieo vào mùa thu, để xuất hiện trở lại vào mùa xuân”: việc nàng xuống cõi dưới “như vậy sẽ là cách nói bằng thần thoại về việc gieo hạt”. Bách khoa Nipponica của Nhật Bản cũng đọc như thế: đây là thần thoại về linh hồn lúa, được gieo, ẩn dưới đất, rồi nảy mầm sống lại vào mùa xuân.
• Hạt được cất giữ. Năm 1913, F. M. Cornford đề xuất một cuộc xuống cõi dưới khác: xuống những kho lúa ngầm, nơi cất giữ lúa đầu mùa từ lúc gặt đến lúc gieo. “Chẳng ai gieo lúa trong hang, nhưng đó là chỗ rất thích hợp để cất lúa.” Martin Nilsson khẳng định thẳng: “Sau mùa gặt tháng Sáu, lúa được cất trong những hầm chứa dưới đất. Mãi đến khi gần mùa gieo vào tháng Mười, lúa mới được mang lên lại”, và suốt bốn tháng ấy ruộng đồng “khô cằn và hoang vắng, cháy sém dưới nắng gắt”. Ông thừa nhận quan điểm của mình “đã bị phản bác”, nhưng gọi nó là “không thể bác bỏ”.
• Một chữ, ba cách đọc. Diodorus kể rằng người Sicily làm lễ cho Kore khi lúa chín và lễ cho Demeter khi bắt đầu gieo hạt. Tên lễ của Kore, katagogē, được C. H. Oldfather dịch là “sự trở về của nàng”, Frazer dịch là “rước thiếu nữ về nhà” (theo lời Cornford trích), còn Nilsson hiểu là “đưa thiếu nữ [lúa] xuống”, tức là xuống kho.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Thánh địa. Theo Bộ Văn hóa Hy Lạp, Demeter được thờ ở Eleusis từ thời Mycenae đến cuối thế kỷ IV CN. Giữa thế kỷ VIII TCN, sự thờ phụng bà mang tính toàn Hy Lạp, và vào thời Solon, đầu thế kỷ VI TCN, Eleusis được sáp nhập vào Athens và các nghi lễ bí truyền trở thành lễ hội của Athens. Năm 480 TCN quân Ba Tư phá hủy thánh địa; sau đó một Telesterion lớn mới, ngôi đền chính của Demeter, được dựng lên. Pausanias đã thấy giếng Callichorum, “nơi phụ nữ Eleusis lần đầu nhảy múa và ca hát tôn vinh nữ thần” (1.38.6). Frazer cho biết các nhà khảo cổ đã tìm thấy giếng ngay bên ngoài cổng khu thánh, “xây cẩn thận bằng đá đa giác”, và ngày nay khách tham quan vẫn đi ngang qua nó bên cạnh Đại Propylaea.
• Bí mật. Bài thánh ca cấm “nói ra” các nghi lễ, và người thụ pháp giữ đúng luật ấy. “Giấc mộng của tôi cấm tôi mô tả những gì bên trong bức tường của thánh địa,” Pausanias viết (1.38.7), còn Eunapius thậm chí không nêu tên vị hierophant, vị tư tế đã làm lễ thụ pháp cho ông. Những gì người ngoài ghi lại thì hoặc thù địch, hoặc mơ hồ. Tác giả Kitô giáo Clement thành Alexandria trích cái mà ông gọi là ám hiệu của người thụ pháp: “Tôi đã nhịn ăn, tôi đã uống chén; tôi đã nhận từ chiếc hộp; làm xong, tôi đặt vào giỏ, rồi từ giỏ vào hộp.” Cicero, bản thân cũng là người thụ pháp, chỉ nói rằng từ những “khởi đầu” (initia) ấy, ta học được “cách sống với niềm vui, và chết với một hy vọng tốt đẹp hơn” (Về luật pháp 2.36, chúng tôi dịch).
• Kết thúc. Năm 391 và 392, các đạo luật ban hành dưới thời Theodosius I cấm tế lễ và viếng đền (Bộ luật Theodosius 16.10.10 và 16.10.12). Eunapius ghi lại lời tiên tri của vị hierophant đã thụ pháp cho ông rằng “việc thờ phụng các Nữ thần sẽ chấm dứt”, và cho rằng tai họa bắt đầu từ khi quân Goth của Alaric vượt qua Thermopylae, năm 395 theo người dịch ông, Wilmer Cave Wright. Bộ Văn hóa Hy Lạp viết rằng với cuộc xâm lăng của người Visigoth, thánh địa thành đống đổ nát và việc thờ phụng bị bỏ.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: Demeter là một trong những người con bị Kronos nuốt, và trong danh sách các bà vợ của Zeus mà Hesiod kể, bà là mẹ của Persephone, “người bị Aidoneus bắt khỏi tay mẹ; nhưng Zeus khôn ngoan đã trao nàng cho ông” (Thần phả 912–914).
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: ở cõi chết, chính Persephone đưa hồn những người phụ nữ lừng danh đến gặp Odysseus (11.225–227), và ông vội rời đi vì sợ nàng sẽ sai đưa lên đầu của Gorgon (11.633–635).
• Orpheus và Eurydice: Cái ngoảnh nhìn lại: trong Ovid, Orpheus hát lời cầu xin trước Persephone và chúa tể của những bóng ma, nhắc họ rằng nếu “lời đồn xưa” về việc vua cõi âm cướp vợ “không phải chuyện bịa, thì Tình yêu cũng đã kết đôi các ngài như bao người khác” (Metamorphoses 10.15–29). Trong Georgics của Virgil, chính Proserpina đặt ra điều kiện mà chàng vi phạm (4.487).
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: trong Plutarch, Isis đau buồn ngồi bên dòng suối ở Byblos, nuôi con trai của hoàng hậu trong lửa và bị tiếng thét của hoàng hậu ngăn lại. Người dịch Plutarch, Frank Babbitt, dẫn ra “câu chuyện tương tự về Demeter” trong bài thánh ca.
• Izanagi ở cõi Yomi: Cõi chết và cuộc cãi vã đầu tiên: trong cuốn sách cổ nhất của Nhật Bản, Izanami không thể cứ thế trở về từ cõi chết vì đã ăn thức ăn nấu ở bếp lửa nơi đó. Năm 1896, W. G. Aston đặt bữa ăn của Izanami cạnh hạt lựu của Proserpina, và Yoshida Atsuhiko cũng cho rằng hai chuyện “giống hệt” nhau.

6 Nguồn Tham Khảo

• Thánh ca Homer dâng Demeter và Hesiod, Thần phả 912–914, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), kèm chú thích và lời giới thiệu: Perseus, Theoi, Wikisource, Perseus; bản chép tay, Thư viện Đại học Leiden BPG 33 H: Biblissima
• Homer, Odyssey 10.487–495 và 11.204–227, 630–635, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919), và Iliad 9.565–572, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus, Perseus
• Ovid, Metamorphoses 5.332–571 và 10.1–29 (số dòng theo văn bản Latin của Hugo Magnus, 1892), bản dịch của Brookes More (1922): Perseus, văn bản Latin; Fasti 4.393–620, văn bản Latin: The Latin Library; Virgil, Georgics 4.485–491, văn bản Latin: Perseus
• Apollodorus, Thư viện 1.5.1–3, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus; Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 5.2–5, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, tập III, 1939): LacusCurtius
• Herodotus, Lịch sử 8.65, bản dịch của A. D. Godley, và Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.38.6–7, bản dịch của W. H. S. Jones (Loeb, 1918): Perseus, Perseus
• Cicero, Về luật pháp 2.35–36, văn bản Latin: The Latin Library; Clement thành Alexandria, Lời khuyến dụ người ngoại giáo, chương 2, bản dịch của William Wilson (Ante-Nicene Fathers, tập 2, 1885): New Advent
• Eunapius, Đời các triết gia và nhà ngụy biện, phần “Maximus”, bản dịch của Wilmer Cave Wright (Loeb, 1921): tertullian.org; Bộ luật Theodosius 16.10.10 và 16.10.12, văn bản Latin: Đại học Grenoble Alpes
• Plutarch, Về Isis và Osiris 15, bản dịch tiếng Anh của Frank Cole Babbitt (Loeb, 1936), chú thích 82: LacusCurtius
• J. G. Frazer, Cành vàng, bản rút gọn (1922), chương 44, “Demeter and Persephone”: Project Gutenberg
• F. M. Cornford, “The ἀπαρχαί and the Eleusinian Mysteries”, trong E. C. Quiggin (chủ biên), Essays and Studies Presented to William Ridgeway (Cambridge University Press, 1913), tr. 153 trở đi: archive.org; Martin P. Nilsson, A History of Greek Religion, bản dịch của F. J. Fielden, ấn bản thứ 2 (Oxford: Clarendon Press, 1949), lời tựa và tr. 122–123, 211–212: archive.org
• Bộ Văn hóa và Thể thao Hy Lạp, “Ελευσίνα” (Eleusis), do Kalliopi Papangeli và Kalliopi Florou biên soạn: odysseus.culture.gr, odysseus.culture.gr
• Nakatsukasa Tetsuo, “ペルセフォネ”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.