Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần

Zeus không phải vị vua đầu tiên của các vị thần. Trong câu chuyện của Hesiod về buổi đầu của thế giới, ông là vị vua thứ ba, và ông lên ngôi đúng như cách cha mình từng làm: lật đổ chính cha mình. Điều làm ông khác biệt là vòng lặp ấy dừng lại ở ông.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản của Hesiod, nhà thơ xứ Boeotia, trong Thần phả (“Sự ra đời của các vị thần”). Hesiod chỉ dành vài dòng cho thời thơ ấu của Zeus, nên các chi tiết về hang động trên đảo Crete được lấy từ hai tác giả đời sau: nhà thơ Callimachus (thế kỷ III TCN) và Thư viện, một cuốn cẩm nang thần thoại mang tên Apollodorus, thường được xếp vào thế kỷ II.

1-1 Người Cha Nuốt Con

Chính Kronos cũng đã lên ngôi bằng cách tấn công cha mình. Ouranos, tức Trời, giấu các con vào sâu trong lòng Đất, nên Đất trao cho đứa út là Kronos một lưỡi liềm lớn có răng cưa. Khi Ouranos đến cùng màn đêm và phủ mình lên Đất, Kronos cắt bộ phận sinh dục của cha rồi ném đi.

Sau đó Kronos lấy người chị là Rhea, và bà sinh cho ông Hestia, Demeter, Hera, Hades và Poseidon. Ông nuốt từng đứa “ngay khi mỗi đứa từ bụng mẹ ra đến đầu gối mẹ”, vì Đất và Trời đã báo trước rằng số phận ông là sẽ bị chính con mình lật đổ.

1-2 Hòn Đá

Khi sắp sinh Zeus, “đứa con út trong số các con”, Rhea cầu xin cha mẹ mình bày cho một kế. Hai người gửi bà đến Lyktos, trên đảo Crete. Ở đó Đất đón lấy đứa trẻ mới sinh và giấu cậu “trong một hang động hẻo lánh, dưới những nơi thầm kín của đất thiêng, trên núi Aigaion rậm rạp cây rừng”.

Còn Kronos, “vị vua trước kia của các vị thần”, thì được trao một hòn đá lớn quấn trong tã. Ông cầm lấy và tống nó vào bụng, không hề biết rằng thay vào chỗ hòn đá, con trai ông vẫn còn đó, “không bị khuất phục và chẳng chút âu lo”.

1-3 Hang Động

Apollodorus kể thêm những gì Hesiod bỏ qua. Rhea sinh con trong một hang trên núi Dikte, rồi giao đứa bé cho các Kouretes và hai tiên nữ Adrasteia và Ida, những người nuôi cậu bằng sữa của Amaltheia. Các Kouretes mang vũ khí canh giữ hang, gõ giáo vào khiên “để Kronos không nghe thấy tiếng đứa trẻ”.

Callimachus cho Amaltheia là một con dê cái và thêm cả mật ong: đứa trẻ còn được ăn tảng sáp ong ngọt, vì công trình của loài ong bỗng xuất hiện trên những ngọn đồi Ida. Adrasteia đặt cậu vào chiếc nôi bằng vàng, còn các Kouretes nhảy điệu múa chiến quanh cậu, gõ vào áo giáp, để tai Kronos chỉ nghe “tiếng khiên vang, chứ không phải tiếng trẻ thơ của ngài”.

1-4 Cuộc Chiến Với Các Titan

Zeus lớn nhanh. Kronos, “bị những lời gợi ý sâu xa của Đất lừa gạt”, nôn các con ra, và thứ ra đầu tiên là hòn đá. Zeus dựng hòn đá xuống đất ở Pytho, tên cũ của Delphi, dưới chân núi Parnassus, “để từ đó làm dấu hiệu và điều kỳ diệu cho loài người phải chết”.

Ông cũng giải thoát các anh em của cha mình, những Cyclops một mắt, khỏi xiềng xích. Để đền ơn, họ trao cho ông sấm, chớp và lưỡi tầm sét, những thứ mà trước đó Đất vẫn giấu kín. Từ đó, đấy là vũ khí của ông.

Rồi chiến tranh nổ ra. Các Titan chiến đấu từ núi Othrys, còn Zeus và các anh chị em của ông từ núi Olympus. Suốt mười năm ròng, không bên nào thắng nổi. Theo lời khuyên của Đất, Zeus đưa thêm ba người con của Trời từ dưới lòng đất lên, Kottos, Briareos và Gyes, mỗi người có trăm tay và năm mươi đầu, rồi cho họ ăn nectar và ambrosia để hồi sức.

Bấy giờ Zeus “không còn kìm giữ sức mạnh của mình”. Ông từ Olympus lao xuống, phóng chớp cho đến khi mặt đất sôi sục và rừng cây cháy nổ lách tách. Những người khổng lồ trăm tay ném ba trăm tảng đá, hết tảng này đến tảng khác, vùi lấp các Titan rồi xiềng họ dưới Tartarus. Tartarus nằm sâu dưới mặt đất bằng đúng khoảng cách từ trời xuống đất: Hesiod nói một chiếc đe đồng rơi xuống sẽ mất chín ngày chín đêm, đến ngày thứ mười mới chạm tới.

1-5 Những Kẻ Thách Thức Cuối Cùng

Đất sinh thêm một đứa con nữa, quái vật Typhoeus, có trăm đầu rắn và những giọng rống như bò mộng, gầm như sư tử. Hesiod nói hắn đã có thể trở thành vua của cả thần lẫn người “nếu cha của loài người và thần linh không kịp nhận ra”. Zeus đánh hắn, dùng lưỡi tầm sét đốt cháy tất cả các đầu, rồi quăng hắn xuống Tartarus.

Chỉ đến lúc ấy, theo lời khuyên của Đất, các vị thần mới xin Zeus làm vua, và ông chia cho mỗi vị phần vinh dự của mình.

Người vợ đầu tiên của Zeus là Metis, người khôn ngoan nhất trong cả thần lẫn người. Đất và Trời cảnh báo rằng bà sẽ sinh một con gái là Athena, rồi sau đó một con trai sẽ làm “vua của thần và người”. Vì thế khi bà sắp sinh, Zeus dùng lời lẽ xảo trá lừa bà rồi nuốt bà vào bụng. Về sau Athena ra đời từ chính đầu của Zeus. Kronos nuốt các con sau khi chúng chào đời. Zeus nuốt người mẹ trước khi đứa con trai kịp ra đời, và trong Hesiod không ai giành được ngai vàng của ông. Sau Metis, ông cưới Themis, rồi lần lượt đến với Eurynome, Demeter, Mnemosyne và Leto, và “cuối cùng” cưới Hera.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các phiến đất sét Linear B. Cái tên này còn cổ hơn cả văn chương Hy Lạp. Một phiến đất sét từ cung điện thời Mycenae ở Pylos (Tn 316) ghi những chiếc bát vàng dâng “cho Zeus” (di-we), “cho Hera” (e-ra) và cho Drimios, “con trai của Zeus” (di-wo i-je-we), theo cách đọc do Roger Woodard công bố. Chữ Linear B được dùng từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XII TCN, và các phiến đất sét ở Pylos còn lại được là nhờ trận hỏa hoạn thiêu rụi cung điện đã nung chúng cứng lại. Đó là sổ ghi lễ vật, không kể chuyện gì cả.
• Iliad của Homer không kể việc Zeus lên ngôi, nhưng biết câu chuyện ấy. Hera nhắc lại rằng Okeanos và Tethys đã nhận bà từ tay Rhea về nuôi “vào lúc Zeus … đẩy Kronos xuống ở dưới mặt đất và biển cả không ngừng nghỉ” (14.201–204), mà không hề nói bà từng bị nuốt. Poseidon thì nhắc lại cách ba anh em chia nhau thế giới (mục 3).
• Thần phả của Hesiod là bản kể trọn vẹn cổ nhất. Nhà nghiên cứu cổ điển Erik van Dongen xác định nó được sáng tác vào khoảng năm 750–650 TCN và cho rằng câu chuyện được nhào nặn “để làm nổi bật sự vượt trội của Zeus so với những người tiền nhiệm”.
• Thánh ca dâng Zeus của Callimachus (thế kỷ III TCN) mở đầu bằng câu hỏi vị thần sinh ra ở đâu, rồi tranh luận với những câu chuyện cũ (mục 3).
• Thư viện của Apollodorus (1.1.5–1.2.1) là bản kể văn xuôi đầy đủ nhất. Người dịch, Sir James Frazer, đã gom các dị bản cổ khác vào phần chú thích của ông năm 1921.

3 Những Dị Bản

• Con út hay con trưởng? Trong Hesiod, Zeus là con út của Rhea. Trong Homer, ông là con trưởng. Trong Iliad, Zeus cảnh cáo Poseidon rằng mình “mạnh hơn hắn nhiều, lại sinh ra trước” (15.165–166), nhà thơ cũng nói vậy (13.355), và khi Poseidon phản đối, Iris nhắc ông rằng các nữ thần báo oán Erinyes “luôn đi theo phù trợ người sinh trước” (15.204). Bách khoa Nipponica của Nhật Bản ghi gọn trong ngoặc đơn: Zeus là con út, “ở Homer là con trưởng”.
• Được chọn hay bốc thăm? Trong Iliad (15.187–193), Poseidon kể rằng ba người con trai của Kronos đã lắc thăm: ông được biển cả, Hades được “bóng tối mịt mù”, Zeus được “bầu trời rộng lớn”, còn mặt đất và Olympus là của chung. Apollodorus cũng kể chuyện bốc thăm. Trong Hesiod không có bốc thăm; các vị thần xin Zeus cai trị. Callimachus chế giễu chuyện bốc thăm: “ai lại đi bốc thăm giữa Olympus và Hades, trừ phi là kẻ ngốc?” Ông nói Zeus làm vua là nhờ “những việc làm của đôi tay ngài”.
• Zeus được giấu ở đâu? Hesiod nói đến Lyktos và một hang trên núi Aigaion. Apollodorus nói núi Dikte. Callimachus kể Zeus sinh ra ở Arcadia, tại Parrhasia, rồi được tiên nữ Neda bế sang Crete, đến gần Knossos; còn đàn ong xuất hiện trên những ngọn đồi Ida. Frazer tóm lại: “Người xưa không thống nhất được vị thần nhỏ đã được nuôi trên núi Ida hay núi Dikte.” Còn ở Arcadia, người Methydrion kể với nhà du hành Pausanias rằng Kronos đã nhận hòn đá trên chính núi Thaumasius của họ.
• Ai trao hòn đá? Trong Hesiod, câu ấy đi ngay sau đoạn Đất giấu đứa trẻ và không nêu lại tên người trao. Apollodorus nói rõ chính Rhea quấn hòn đá trong tã và đưa cho Kronos.
• Làm sao các con được nôn ra? Hesiod nói Kronos bị Đất lừa. Apollodorus nói Metis cho ông uống một thứ thuốc khiến ông phải nôn ra. Frazer ghi chú rằng Hesiod “không nói gì về vai trò của Metis”.
• Vũ khí của ai? Trong Hesiod, các Cyclops trao cho Zeus sấm và chớp. Trong Apollodorus, họ còn tặng Hades một chiếc mũ trụ và Poseidon một cây đinh ba.
• Zeus có chết không? Người Crete chỉ cho khách xem một ngôi mộ của Zeus. Callimachus đáp lại: “‘Người Crete bao giờ cũng dối trá.’ Phải, thưa Chúa tể, người Crete đã dựng cả mộ cho ngài; nhưng ngài đâu có chết, vì ngài tồn tại mãi mãi.” Người dịch ghi chú rằng câu nói ấy được gán cho Epimenides và được trích trong Tân Ước, ở Thư gửi Titô (1:12).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cái tên. “Zeus” bắt nguồn từ một từ Ấn-Âu cổ chỉ bầu trời, dyeus. Thần Jupiter của La Mã vốn cũng là vị thần ấy: tên ông có nghĩa là “cha Dyeus”. Năm 1911, học giả L. R. Farnell đặt cái tên này cạnh từ Sanskrit Dyâus, “bầu trời”, và từ Latin Diespiter. Nhưng ông cảnh báo rằng kết luận thường được rút ra từ đó, rằng mọi dân tộc Ấn-Âu từng thờ chung một Cha Trời trước khi phân tán, “nay đã được thấy là liều lĩnh”.
• Một tiền thân Hittite. Câu chuyện gần với Hesiod nhất là Bài ca Kumarbi của người Hurri và người Hittite (van Dongen gọi là Song of Going Forth). Ở đó cũng có một dòng vua cõi trời: Alalu, Anu rồi Kumarbi. Van Dongen liệt kê những điểm trùng khớp: “Cả Anu lẫn Ouranos đều bị người kế vị, Kumarbi và Kronos, thiến”; Kumarbi, giống Kronos, định ăn đứa con sẽ kế vị mình là thần bão, nhưng lại được cho ăn một tảng đá thay vào; và “tảng đá này về sau trở thành vật được thờ phụng”. Đoạn thần bão lên ngôi đã bị mất.
• Hòn đá ở Delphi. Pausanias thấy ở Delphi một hòn đá “không lớn lắm”. Ngày nào người ta cũng rưới dầu ô liu lên nó, và mỗi dịp lễ lại đặt lên đó len chưa chế biến. Có ý kiến cho rằng đây là hòn đá “được trao cho Kronos thay cho đứa con”, rồi về sau bị ông nôn ra.
• Olympia. Pho tượng lớn trong đền thờ Zeus ở Olympia có khắc dưới chân dòng chữ: “Pheidias, con trai Charmides, người Athens, đã làm ra ta.” Đó là tượng Zeus ngồi bằng vàng và ngà voi, tay phải cầm tượng nữ thần Chiến thắng Nike, tay trái cầm vương trượng có chim đại bàng đậu trên đầu. Nhà địa lý Strabo cho rằng tượng quá lớn so với ngôi đền: “nếu Zeus đứng dậy thì ngài sẽ làm bật tung mái đền”. Pho tượng không còn tồn tại.
• Dodona. Ở Dodona, vùng tây bắc Hy Lạp, Zeus ban lời sấm qua một cây sồi. Odyssey kể rằng Odysseus “đã đến Dodona để nghe ý chỉ của Zeus từ cây sồi cao vút của thần” (14.327–328). Trong Iliad, Achilles cầu nguyện Zeus, “đấng cai trị Dodona lạnh giá”, nơi những người truyền lời của thần là các Selloi ngủ trên mặt đất, chân không rửa (16.233–235). Herodotus gọi Dodona là nơi sấm truyền “được coi là cổ nhất Hy Lạp”, và nghe các nữ tư tế ở đó kể rằng nó bắt đầu khi một con chim bồ câu đen đậu trên cây sồi và nói tiếng người.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: trong cuộc chiến mà Hesiod kể, Olympus là thành trì của Zeus và các anh chị em, còn các Titan chiến đấu từ núi Othrys.
• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: Perseus, người chặt đầu Medusa, là con trai của Zeus. Apollodorus ghi lại lời kể rằng Zeus đã đến với nàng Danae đang bị giam giữ “trong hình dạng một dòng vàng”.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: trong buổi họp của các vị thần ở khúc ca thứ nhất, Zeus là người lên tiếng đầu tiên, than rằng loài người đổ cho thần linh những tai họa do chính sự ngu muội của họ (1.32–34), và về sau dùng lưỡi tầm sét đánh tan con thuyền của Odysseus sau khi thủy thủ ăn thịt đàn bò của thần Mặt Trời Helios (12.415–417).
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: ở đó, chính Indra là người dùng mưa dập tắt đám cháy trên núi. Tên của Zeus quả có một người họ hàng ở Ấn Độ, nhưng đó là Dyâus, bầu trời, chứ không phải Indra (mục 4). Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai câu chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề những vị thần điều khiển thời tiết.
• Thor: Vị thần sấm đánh mất chiếc búa: vị thần sấm của Bắc Âu. Khoảng năm 1075, Adam xứ Bremen viết rằng Thor ở Uppsala “trông giống Jupiter”, vị thần La Mã tương ứng với Zeus, và các học giả, trong đó có Dumézil, đã so sánh Thor với Zeus. Zeus nhận tia sét từ các Cyclops, còn Thor nhận chiếc búa từ người lùn.

6 Nguồn Tham Khảo

• Hesiod, Thần phả, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), các dòng 134–182, 453–506, 617–735 và 820–929: Theoi
• Homer, Iliad 13.354–355, 14.200–204, 15.158–217 và 16.233–235, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus
• Homer, Odyssey 1.26–34, 12.403–419 và 14.327–328, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus
• Apollodorus, Thư viện 1.1.5–1.2.1 và 2.4.1, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus
• Callimachus, Thánh ca 1: Dâng Zeus, bản dịch của A. W. và G. R. Mair (Loeb, 1921): Theoi
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 5.10.2, 5.11.1, 8.36.2–3 và 10.24.6, bản dịch của W. H. S. Jones (Loeb, 1918): Perseus
• Strabo, Địa lý 8.3.30, bản dịch của H. L. Jones (Loeb, 1924): Perseus
• Herodotus, Lịch sử 2.52 và 2.55, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Roger D. Woodard, “Linear B po-re-na, po-re-si, and po-re-no-”, Classical Inquiries (Center for Hellenic Studies, 2018), kèm văn bản phiến đất sét Pylos Tn 316: CHS
• Erik van Dongen, “The ‘Kingship in Heaven’-Theme of the Hesiodic Theogony: Origin, Function, Composition”, Greek, Roman, and Byzantine Studies 51 (2011) 180–201: GRBS
• L. R. Farnell, “Zeus”, Encyclopædia Britannica, ấn bản thứ 11 (1911): Wikisource
• Rick Riordan, The Lightning Thief: rickriordan.com
• “ゼウス”, “線文字B”: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.