Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự

Nơi ở của thần linh thường nằm ở những chốn không bản đồ nào vẽ được. Riêng nơi ở của các vị thần Hy Lạp lại có độ cao so với mực nước biển. Khi Homer gọi Olympus là ngọn núi “phủ tuyết”, ông đang tả một đỉnh núi có thật, cao nhất Hy Lạp, nơi tuyết còn đọng từ tháng Chín đến tháng Tư.

1 Câu Chuyện

Olympus không có một câu chuyện liền mạch duy nhất. Phần này lần theo những bài thơ cổ nhất, Iliad của Homer và Thần phả của Hesiod, xem chúng kể những gì diễn ra ở đó.

1-1 Ngọn Núi Phủ Tuyết, Nhiều Sườn Núi

Trong Iliad, Olympus là một ngọn núi. Núi “phủ tuyết” (1.420), “nhiều sườn núi”, và có một “đỉnh cao nhất” (1.499). Khi Achilles nhờ mẹ, nữ thần biển Thetis, đi cầu xin Zeus, bà phải chờ: Zeus và tất cả các vị thần đã đi dự tiệc ở xứ người Ethiopia xa xôi, đến ngày thứ mười hai mới về (1.423–425). Sáng ngày thứ mười hai, bà từ biển nổi lên, đi lên “bầu trời rộng lớn và Olympus”, và thấy Zeus “ngồi tách riêng khỏi các vị thần khác trên đỉnh cao nhất” (1.496–499). Khi ông gật đầu hứa với bà, “ông làm rung chuyển Olympus vĩ đại” (1.528–530).

Cũng trên đỉnh ấy, Zeus triệu các vị thần đến họp (8.2–3). Ông bảo họ rằng cả bọn cùng kéo một sợi xích vàng cũng không lôi được ông từ trời xuống, còn ông thì có thể kéo họ lên, kéo theo cả đất lẫn biển, rồi buộc sợi dây quanh một đỉnh Olympus để mọi thứ treo lơ lửng giữa không trung (8.18–26). Và khi Hera lên đường đi lừa Zeus, con đường bà rời Olympus nằm ngay trên bản đồ: qua Pieria và Emathia, qua những dãy núi tuyết của xứ Thrace, đến Athos, rồi vượt biển sang đảo Lemnos (14.225–230).

1-2 Cung Điện, Cổng Trời Và Mây

Mỗi vị thần có một cung điện trên núi, do “Hephaestus lừng danh, vị thần què chân” xây cho từng người “bằng tay nghề khéo léo” (1.606–608). Khúc ca 11 đặt các cung điện “giữa những nếp gấp của Olympus” (11.76–77). Các vị thần ngồi họp bên Zeus trên nền nhà bằng vàng, còn nữ thần Hebe rót rượu tiên nectar cho họ (4.1–3).

Lối vào là một cánh cổng bằng mây. Khi Hera và Athena đánh xe ra chiến trường thành Troy, “cổng trời do các nữ thần Horae canh giữ” tự mình rền lên trên bản lề mà mở ra. Các nữ thần Horae được giao cai quản “bầu trời rộng lớn và Olympus”, và chính họ là người mở đám mây dày hay khép nó lại (5.749–751).

1-3 Bữa Tiệc

Khúc ca 1 khép lại bằng bữa tối của các vị thần, và một cuộc cãi vã trong nhà. Hera thấy Thetis bàn bạc với Zeus nên mỉa mai chồng, còn Zeus bắt bà ngồi im (1.536–567). Con trai của họ là Hephaestus xin mẹ nhún nhường. Chàng nhắc rằng có lần chàng tìm cách bênh mẹ, liền bị Zeus nắm chân ném khỏi ngưỡng cửa trời. Chàng rơi suốt một ngày, đến lúc mặt trời lặn thì rơi xuống đảo Lemnos, chỉ còn thoi thóp (1.586–594).

Hera mỉm cười, đón lấy chiếc chén từ tay con. Rồi Hephaestus đi một vòng rót cho tất cả các vị thần “từ trái sang phải”, múc rượu nectar ngọt ngào từ chiếc vò pha rượu, và “tiếng cười không dứt vang lên giữa các vị thần hạnh phúc” khi họ nhìn chàng thở hổn hển đi lại khắp đại sảnh (1.595–600). Họ tiệc tùng đến tận khi mặt trời lặn, có đàn lyre của Apollo và các nàng Muse “hát đối đáp nhau”. Khi đêm xuống, ai nấy về cung điện Hephaestus đã xây, còn Zeus lên giường nằm, có Hera bên cạnh (1.601–611).

Đó không phải đồ ăn của con người. Iliad nói các vị thần “không ăn bánh mì, không uống rượu vang đỏ rực”, vì thế họ không có máu: thứ chảy trong người họ là ichor (5.339–342). Ở Hesiod, đồ ăn của thần là nectar và ambrosia (Thần phả 640).

1-4 Các Vị Thần Giành Lấy Olympus Như Thế Nào

Hesiod xin các nàng Muse kể cho ông nghe “thuở ban đầu họ đã chiếm lấy Olympus nhiều nếp núi như thế nào” (Thần phả 113). Câu trả lời là một cuộc chiến. Suốt mười năm tròn, các Titan đánh “từ núi Othrys cao”, còn phe Zeus đánh “từ Olympus”, cho đến khi Zeus thắng (629–636).

Chính các nàng Muse cũng sinh ra ở Pieria, “cách đỉnh cao nhất của Olympus phủ tuyết không xa”, nơi các nàng có “những sân múa rực rỡ và những ngôi nhà xinh đẹp” (53–63). Mỗi khi các nàng cất tiếng hát, “các đỉnh của Olympus phủ tuyết vang dội” (42).

Chỗ đứng trên Olympus cũng có thể bị mất. Vị thần nào thề gian trên dòng nước sông Styx sẽ nằm không hơi thở suốt một năm, không được nếm nectar hay ambrosia, rồi bị gạt khỏi các buổi họp và bữa tiệc của thần linh thêm chín năm nữa, đến năm thứ mười mới được quay lại (793–804).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Iliad của Homer cho ta phần lớn bức tranh: ngọn núi phủ tuyết, nhiều sườn núi (1.420, 1.499), những buổi họp trên đỉnh cao nhất (8.3), các cung điện do Hephaestus xây (1.606–608) và cổng mây do các nữ thần Horae canh giữ (5.749–751).
• Odyssey của Homer cho bức tranh còn lại: một Olympus “không hề bị gió lay, cũng chẳng bao giờ bị mưa làm ướt” (6.41–46, xem phần 3). Tác phẩm này cũng dùng cái tên ấy để chỉ bầu trời: Zeus nổi sấm “từ Olympus rực sáng, từ trên cao giữa những đám mây” (20.103).
• Thần phả của Hesiod kể các vị thần giành được Olympus ra sao, và gọi họ là “những đấng bất tử nắm giữ các đỉnh của Olympus phủ tuyết” (118).
• Thánh ca Homer dâng Hermes kể chuyện Hermes vừa mới chào đời đã chia thịt tế thành “mười hai phần chia theo thăm” (128–129). Bài thơ không nói các phần ấy dành cho ai.
• Herodotus viết rằng người Ai Cập “là những người đầu tiên dùng tên của mười hai vị thần (người Hy Lạp về sau vay mượn của họ)” (2.4).
• Phaedrus của Plato cho các vị thần du hành khắp bầu trời. Zeus đánh cỗ xe có cánh đi đầu, theo sau là các vị thần và thần linh chia thành mười một đội, và “chỉ riêng Hestia ở lại trong nhà của các vị thần”. Những vị còn lại “thuộc mười hai đại thần” dẫn đầu, mỗi vị một vị trí (246e–247a).

3 Những Dị Bản

• Núi hay trời? Trong Iliad, Olympus có tuyết, có sườn núi và các đỉnh. Trong Odyssey, Athena trở về “Olympus, nơi người ta nói là chốn ở của các vị thần, vững bền mãi mãi”: không gió nào lay, không mưa nào làm ướt, không tuyết nào rơi, và bầu khí phía trên “trong trẻo, không gợn mây” (6.41–46). Từ điển Hy Lạp–Anh của Liddell, Scott và Jones ghi rằng Olympus được phân biệt với bầu trời ở Iliad 15.192–193, nhưng lại mang nghĩa bầu trời ở Odyssey 20.103, và trong tiếng Hy Lạp vùng Attica, nó có thể chỉ chính bầu trời, như trong một lời thề ở Sophocles.
• Mười hai vị thần là ai? Homer chưa bao giờ liệt kê mười hai vị thần Olympus. Athens có một bàn thờ “mười hai vị thần ở quảng trường”, do Pisistratus, cháu nội của vị bạo chúa cùng tên, dâng cúng (Thucydides 6.54.6). Mười hai vị thần của Plato để Hestia ở nhà. Các vị thần ngồi trên dải phù điêu phía đông đền Parthenon, có lẽ được chạm trong khoảng năm 449–440 TCN, có Dionysus mà không có Hestia (Bộ sưu tập Wilcox, Đại học Kansas).
• Hestia có nhường ghế cho Dionysus không? Câu chuyện này có trong Thần thoại Hy Lạp (1955) của Robert Graves, nơi Hestia “nhường chỗ ngồi ở bàn tiệc danh dự cho chàng” (§27.k). Hai đoạn văn cổ mà Graves dẫn cho đoạn này, Apollodorus 3.5.3 và Pausanias 2.31.2, kể chuyện Dionysus đưa mẹ là Semele từ cõi chết trở về. Không đoạn nào nhắc đến Hestia, và chúng tôi chưa tìm thấy câu chuyện này trong bất kỳ văn bản cổ nào.
• Hades có phải là thần Olympus không? Hades sống dưới lòng đất. Trong Iliad, Poseidon kể rằng ba người con trai của Cronus đã bốc thăm: ông được biển, Hades được “bóng tối mịt mù”, Zeus được “bầu trời rộng lớn”, “còn mặt đất và Olympus cao vời vẫn là của chung cả ba” (15.187–193).
• Ở trên cả thời tiết? Hình ảnh đỉnh núi lặng gió của Odyssey còn sống rất lâu. Augustine kể rằng trên đỉnh Olympus không hề có gió, và những người năm nào cũng leo lên để tế lễ viết chữ trên lớp bụi thì một năm sau thấy chữ vẫn còn nguyên. Hai nhà nghiên cứu của Viện Khí tượng Thessaloniki dẫn lời ông vào năm 1967 viết thêm rằng thật ra trên các đỉnh ấy gió mạnh vẫn thường thổi.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Ngọn núi. Olympus là núi cao nhất Hy Lạp, nằm trên ranh giới giữa Thessaly và Macedonia. Một cuộc đo đạc bằng GNSS năm 2022 xác định đỉnh cao nhất, Mytikas, cao 2.917,727 mét so với mực nước biển trung bình chính thức của Hy Lạp (2.918,390 mét theo mốc độ cao toàn cầu), chỉ chênh 12,8 xentimét so với con số mà nhà trắc địa người Thụy Sĩ Marcel Kurz đưa ra năm 1921. Đỉnh Stefani bên cạnh được gọi là “Ngai của Zeus”.
• Một lần đo thời cổ. Khi kể về một đạo quân La Mã đóng trại dưới đền thờ Apollo ở Pythium, Plutarch dẫn một dòng khắc của người đã đo ngọn núi, Xenagoras: “đỉnh thiêng của Olympus” cao hơn điểm ấy “mười furlong tròn, thêm một trăm bộ chỉ thiếu bốn” (Tiểu sử Aemilius Paullus 15).
• Tế lễ trên đỉnh núi. Năm 1961, Viện Khí tượng của Đại học Thessaloniki bắt đầu xây một trạm khí tượng trên đỉnh Agios Antonios (2.817 m). Từ năm 1961 đến 1965, trong lúc thi công, người ta thu nhặt được những tấm bia đá, mảnh gốm, đồng xu và đinh sắt, nằm trong một lớp than lẫn rất nhiều xương cừu và dê. Vài chữ còn đọc được cho thấy đó là đồ dâng thần Zeus Olympios, và hai nhà nghiên cứu công bố các hiện vật, B. Kyriazopoulos và G. Livadas, kết luận rằng việc thờ phụng Zeus đã được tổ chức ở đây “ít nhất vào thời Hy Lạp hóa và thời Kitô giáo sơ kỳ”. Một phần hiện vật đang được trưng bày ở Bảo tàng Khảo cổ Dion.
• Dion. Dưới chân núi phía bắc là thành phố thiêng quan trọng nhất của người Macedonia. Cuối thế kỷ V TCN, vua Archelaus I mở những lễ hội ở đây, tế thần Zeus Olympios và các nàng Muse xứ Pieria. Trước khi lên đường sang châu Á, Alexander Đại đế “dâng lễ tế linh đình lên các vị thần ở Dium” và mở một lễ hội kéo dài chín ngày, mỗi ngày mang tên một nàng Muse (Diodorus 17.16.3–4). Arrian cũng ghi lễ tế thần Zeus Olympios, nhưng đặt các cuộc thi Olympic của Alexander ở Aegae (Cuộc viễn chinh của Alexander 1.11.1).

• Lần lên đỉnh đầu tiên được ghi nhận trên Mytikas là ngày 2 tháng 8 năm 1913, do một người dẫn đường địa phương, Christos Kakkalos, cùng hai người Thụy Sĩ, Frédéric Boissonnas và Daniel Baud-Bovy.
• Bảo tồn. Năm 1938, Olympus trở thành vườn quốc gia đầu tiên của Hy Lạp theo một sắc lệnh hoàng gia, và năm 1981 trở thành Khu dự trữ sinh quyển của UNESCO. Tháng 7 năm 2026, Ủy ban Di sản Thế giới họp tại Busan đã đưa vùng núi Olympus rộng lớn vào Danh sách Di sản Thế giới.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: cuộc chiến với các Titan mà theo Hesiod, các vị thần đã đánh từ Olympus.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: tác phẩm trong đó Olympus trở thành một nơi không gió, không mưa, không tuyết (6.41–46).
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: các vị thần Ấn Độ họp trên núi Meru rồi khuấy biển tìm amṛta. Tên món ăn của các vị thần Olympus cũng có họ hàng với chữ ấy: Từ điển American Heritage truy cả chữ Hy Lạp ambrotos, “bất tử” (gốc của ambrosia), lẫn chữ Phạn amṛta về cùng một từ Ấn-Âu nghĩa là “không chết”. Ngọn núi của thần linh là chủ đề chung; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh núi Meru với Olympus.
• Đàn Quân: Con gấu, con hổ và vương quốc đầu tiên của Triều Tiên: Hoàn Hùng từ trời giáng xuống đỉnh núi Taebaek và lập nên Thần Thị, thành phố của thần. Chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì cùng chủ đề ngọn núi thiêng nối trời với đất; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh chúng.
• Vesta: Nữ thần bếp lửa và các trinh nữ của bà: nữ thần bếp lửa của La Mã. Ở Cicero, nhà Khắc kỷ Balbus cho rằng tên bà bắt nguồn từ tên Hy Lạp Hestia (Về bản chất của các vị thần 2.67), vị nữ thần mà trong Phaedrus “chỉ riêng Hestia ở lại trong nhà của các vị thần”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Homer, Iliad, các khúc ca 1, 4, 5, 8, 11, 14, 15, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus
• Homer, Odyssey 6.41–47 và 20.103, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus
• Hesiod, Thần phả, và Thánh ca Homer dâng Hermes, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus, Perseus
• Herodotus, Lịch sử 1.36 và 2.4, bản dịch của A. D. Godley (Loeb, 1920); Thucydides 6.54.6, bản dịch của Richard Crawley (1910); Plato, Phaedrus 246e–247a, bản dịch của Harold N. Fowler (Loeb, 1925): Perseus, Perseus, Perseus
• Strabo, Địa lý 8.3.30 và 14.6.3, bản dịch của H. L. Jones (Loeb, 1924); Apollodorus, Thư viện 3.5.3, bản dịch của J. G. Frazer; Pausanias 2.31.2, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus, Perseus, Perseus
• Diodorus Siculus 17.16.3–4 (Loeb, tập VIII, 1963) và Plutarch, Tiểu sử Aemilius Paullus 15 (Loeb, 1918): LacusCurtius, LacusCurtius
• Arrian, Cuộc viễn chinh của Alexander 1.11.1, bản dịch của E. J. Chinnock: Wikisource
• Liddell, Scott và Jones, Từ điển Hy Lạp–Anh, mục “Ὄλυμπος”: Perseus
• B. Kyriazopoulos và G. Livadas, “Αρχαιολογικά ευρήματα επί της κορυφής του Ολύμπου Άγιος Αντώνιος”, Archaiologikon Deltion 22 (1967), phần Nghiên cứu A, tr. 6–14: Đại học Thessaly
• D. Ampatzidis và cộng sự, “Revisiting the determination of Mount Olympus Height (Greece)”, Journal of Mountain Science 20 (2023): doi.org
• Bộ Văn hóa Hy Lạp, “Dion”: Odysseus; Effie Poulaki-Pantermali, “Olympus”, Công viên Khảo cổ Leivithra: Web Archive
• Đại học Kansas, Bộ sưu tập Wilcox, “The Parthenon Frieze”: ku.edu
• Robert Graves, The Greek Myths, tập 1 (1955), §27: Internet Archive
• “Olympus: the first ascent in 1913”: Anavasi; “Mount Olympus and D-Day beaches added to UNESCO World Heritage List”: Euronews
• Từ điển American Heritage, phụ lục gốc từ Ấn-Âu, mục “mer-”: ahdictionary.com
• Kiyonaga Akitsugu, “オリンポス山”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.