Delphi: Lời sấm và cái rốn của thế giới

Với người Hy Lạp, trung tâm của thế giới là một nơi có thể đến thăm. Hai con đại bàng mà Zeus thả ra từ hai đầu mặt đất đã gặp nhau phía trên một gờ núi của Parnassus, và trong đền thờ Apollo có một hòn đá đánh dấu chỗ ấy. Vua chúa, các thành bang lẫn dân thường đều leo lên đó để hỏi thần, và một người phụ nữ xứ Delphi nói ra lời đáp của thần.

1 Câu Chuyện

Delphi không có một câu chuyện liền mạch duy nhất. Phần này lần theo cách người Hy Lạp kể về buổi đầu của nơi này, từ Pindar qua lời Strabo, đến Eumenides của Aeschylus và Thánh ca Homer dâng Apollo, rồi đến hai lời đáp mà Herodotus làm cho nổi tiếng. Các trích dẫn, nếu không ghi khác, là bản dịch của chúng tôi từ các bản dịch tiếng Anh của tủ sách Loeb nêu trong phần Nguồn tham khảo.

1-1 Hai Con Đại Bàng

Người ta kể rằng Zeus thả hai con đại bàng, và chúng gặp nhau ở Delphi, “một con bay từ phía tây, con kia từ phía đông”. Nhà địa lý Strabo, người ghi lại chuyện này, nói rằng chính Pindar đã kể nó, và có người cho rằng đó là hai con quạ. Ông viết thêm, Delphi “còn được tin là nằm ở trung tâm thế giới có người ở, và người ta gọi nó là cái rốn của mặt đất” (Địa lý 9.3.6). Ở Plutarch, một tư tế ở Delphi, đó là “những con đại bàng hay thiên nga bay từ những nơi tận cùng của mặt đất về phía trung tâm”, và chúng gặp nhau “ở chỗ gọi là omphalos” (Về sự suy tàn của các lời sấm 409e).

Cái rốn ấy là thứ có thể nhìn thấy. Strabo tả một cái rốn trong đền, “quấn những dải len”, trên đó có hình hai con chim trong truyền thuyết. Pausanias, ở thế kỷ II CN, viết rằng hòn đá mà người Delphi gọi là Omphalos làm bằng đá cẩm thạch trắng và “được người Delphi nói là trung tâm của toàn mặt đất” (Mô tả Hy Lạp 10.16.3). Ông nói Pindar ủng hộ họ trong một bài thơ; các dịch giả của ông xác định đó là bài Thắng ca Pythia số 4, nơi một lời sấm được nói ra “bên cái rốn ở giữa của người mẹ nhiều cây cối” (4.74, bản dịch của chúng tôi). Plutarch kể thêm rằng có người từng muốn kiểm chứng. Epimenides xứ Phaestus hỏi thần và nhận được một lời đáp mơ hồ đến mức ông kết luận: “Nay ta biết rằng chẳng có trung tâm nào của đất hay của biển cả; mà nếu có, thì thần linh biết, còn loài người bị che khuất” (409e–f).

1-2 Đất, Themis, Phoebe Và Apollo

Apollo không phải là người đầu tiên phán sấm ở Delphi. Vở Eumenides của Aeschylus mở đầu bằng lời cầu nguyện của Pythia trước đền. Bà tôn kính trước hết “nhà tiên tri đầu tiên, Đất”; rồi đến Themis, người thứ hai “ngồi lên chỗ phán sấm này của mẹ mình”; rồi người thứ ba, nữ Titan Phoebe, nhận chỗ ấy “với sự đồng ý của Themis, chứ không bằng vũ lực”. Phoebe trao nó làm quà sinh nhật cho Phoebus, và Phoebus “mang tên theo Phoebe” (1–8). Thần đi từ Delos qua Athens mà đến, và Zeus truyền tài tiên tri vào lòng thần, đặt thần làm “nhà tiên tri thứ tư trên ngai này; nhưng Loxias là người nói thay cho Zeus, cha của thần” (9–19). Rồi Pythia ngồi lên ngai và mời người Hy Lạp vào “lần lượt theo thăm, như tục lệ. Vì ta phán sấm theo sự dẫn dắt của thần” (29–33).

1-3 Con Rắn Cái Bên Dòng Suối

Thánh ca Homer dâng Apollo kể một câu chuyện dữ dội hơn. Vị thần trẻ đi “khắp mặt đất tìm một nơi phán sấm cho loài người” (214–215). Dòng suối Telphusa gần Haliartus khuyên thần đừng dựng đền bên mình, vì tiếng ngựa và la sẽ làm thần khó chịu, rồi gửi thần đến Crisa dưới chân Parnassus, để giữ danh tiếng cho riêng mình (244–276). Ở đó Apollo đặt móng, và hai anh em Trophonius và Agamedes xây lớp nền bằng đá (294–299).

“Nhưng gần đó có một dòng suối nước ngọt”, và tại đó Apollo dùng cung giết “con rắn cái khổng lồ phình to”, tai họa của loài người và đàn cừu của họ (300–304). Con rắn ấy từng nuôi Typhaon, con quái vật mà Hera một mình sinh ra trong cơn giận khi Zeus sinh Athena từ chính đầu mình (305–356). Trúng mũi tên của thần, nó quằn quại khắp khu rừng rồi thở hắt hơi cuối. “Giờ thì hãy thối rữa ở đây, trên mặt đất nuôi sống con người!”, thần nói, và mặt trời làm nó rữa nát: “vì thế nơi này nay được gọi là Pytho, và người ta gọi chúa tể Apollo bằng một tên khác, Pythios” (357–374). Rồi thần quay lại vùi dòng nước của Telphusa dưới một trận đá vì đã lừa mình (375–387).

1-4 Con Cá Heo

Apollo vẫn còn cần tư tế. Thần thấy một con thuyền của người Crete từ Knossos đang đi buôn đến Pylos, liền nhảy lên thuyền “trong hình dạng một con cá heo”, nằm trên boong và làm rung chuyển cả thân thuyền. Thủy thủ khiếp sợ, không lái nổi. Con thuyền tự chạy, vòng quanh bán đảo Peloponnese, ngược lên vịnh dài đến Crisa và mắc cạn trên bãi cát (388–439). Thần nhảy khỏi thuyền “như một vì sao giữa trưa”, thắp ngọn lửa trong đền làm sáng rực cả Crisa, rồi quay lại trong hình dạng một chàng trai (440–451).

Thần bảo họ sẽ không bao giờ về nhà nữa; họ sẽ giữ đền cho thần. Họ phải dựng một bàn thờ trên bãi biển, và vì thần đã đến với họ trong hình dạng cá heo, hãy cầu khấn thần là Apollo Delphinius (474–501). Rồi họ theo thần leo lên Pytho, vừa đi vừa hát bài Ie Paean, “Kính chào Đấng chữa lành!” (502–523). Người đứng đầu nhóm người Crete hỏi họ sẽ sống bằng gì, vì “đất này chẳng hợp để trồng nho hay chăn thả”. Apollo mỉm cười: lễ vật người ta mang đến sẽ nuôi họ mãi mãi. Nhưng họ phải giữ lòng ngay thẳng, nếu không “những kẻ khác sẽ làm chủ các ngươi” (524–544). Bài thánh ca không hề dùng cái tên Delphi. Nơi ấy là Pytho, và cá heo chỉ để lại tên cho Apollo Delphinius và bàn thờ của thần.

1-5 Người Phụ Nữ Trên Kiềng Ba Chân

Thần nói qua miệng người như thế nào thì có nhiều cách kể. Strabo thuật lại rằng nơi phán sấm là “một hang động khoét sâu xuống lòng đất, miệng khá hẹp, từ đó bốc lên một luồng hơi gây ra cơn cuồng nhập thần”. Trên miệng hang đặt một chiếc kiềng ba chân cao; Pythia ngồi lên đó, nhận luồng hơi, rồi đáp bằng thơ hoặc văn xuôi, và các nhà thơ phục vụ trong đền chuyển văn xuôi thành thơ (9.3.5). Diodorus kể chuyện nơi này được tìm ra. Đàn dê gặm cỏ bên một khe nứt bỗng nhảy nhót và kêu khác thường, rồi người chăn dê cũng bắt đầu nói trước tương lai. Người khác kéo đến thử, cho đến khi có quá nhiều người lên cơn nhảy xuống khe nứt, nên dân quanh vùng đặt một người phụ nữ ở đó phán sấm cho mọi người, ngồi trên một cái giá có ba chân (16.26.1–5). Những nữ tiên tri đầu tiên là trinh nữ; sau khi một người xứ Thessaly tên Echecrates bắt cóc một người, dân Delphi chọn những phụ nữ trên năm mươi tuổi, mặc y phục thiếu nữ (16.26.6).

Plutarch nghĩ về phần của thần theo cách khác. Trong Về những lời sấm của Pythia, một nhân vật nói rằng câu thơ không phải của Apollo: giọng nói, lời lẽ và vần luật là của người phụ nữ, còn thần chỉ cho bà những hình ảnh và thắp ánh sáng trong tâm hồn bà (397c). Plutarch còn kể về một Pythia mới mất không lâu. Con vật cho lễ tế sơ khởi không hề động đậy khi bị rưới nước lần đầu, và các tư tế, muốn chiều lòng một sứ đoàn từ xa đến, dội nước lên nó cho đến khi nó chịu khuất. Bà xuống điện “miễn cưỡng, người ta kể, và không chút hăng hái”; ngay từ lời đáp đầu tiên giọng bà đã khàn đục, và cuối cùng bà “thét lên một tiếng kinh hoàng”, lao về phía cửa rồi ngã vật xuống. Mọi người đều bỏ chạy. Bà được khiêng ra khi vẫn còn tỉnh, và sống thêm được vài ngày (Về sự suy tàn của các lời sấm 438a–c).

1-6 Hai Lời Đáp Nổi Tiếng

Croesus, vua xứ Lydia, bắt đầu bằng việc thử các nơi phán sấm. Sứ giả của ông phải hỏi, vào ngày thứ một trăm kể từ khi rời Sardis, rằng lúc ấy nhà vua đang làm gì. Ở Delphi, họ vừa hỏi xong thì Pythia đã đáp bằng thơ: “Ta biết số hạt cát và độ rộng của biển”, và bà ngửi thấy mùi “một con rùa mai cứng đang sôi trong vạc cùng với thịt cừu non”. Đó đúng là điều Croesus đã làm (Herodotus, Lịch sử 1.46–48). Rồi ông hỏi có nên đem quân đánh người Ba Tư không. Delphi, và cả nơi phán sấm của Amphiaraus, đều đáp rằng nếu ông đem quân, “ông sẽ hủy diệt một đế chế lớn” (1.53). Ông đem quân, và đế chế bị hủy diệt là của chính ông. Khi ông trách móc, Pythia đáp rằng lẽ ra ông phải hỏi xem thần nói đến đế chế nào (1.91).

Khi vua Ba Tư Xerxes tiến đánh Hy Lạp, người Athens sai sứ đến Delphi, và Pythia, tên là Aristonice, bảo họ hãy trốn “đến tận cùng trái đất” (7.140). Nghe lời khuyên của một người Delphi tên Timon, các sứ giả quay lại như những người cầu xin, tay cầm cành ô liu, và nhất định không chịu đi. Lời đáp thứ hai nhẹ nhàng hơn: “một bức tường bằng gỗ sẽ được Zeus, đấng nhìn thấy tất cả, ban cho nữ thần sinh ở Trito, làm thành lũy cho các ngươi và con cái các ngươi”, và “Salamis thiêng liêng, ngươi sẽ mang cái chết đến cho những đứa con của đàn bà” (7.141). Vài người Athens lớn tuổi cho rằng bức tường là hàng rào gai xưa bao quanh Acropolis. Người khác nói đó là các con thuyền, nhưng những người giải sấm lại đọc hai câu cuối là lời báo trước một trận thua trên biển gần Salamis. Themistocles đáp rằng nếu người chết là dân Athens thì thần đã gọi Salamis là “tàn nhẫn” chứ không phải “thiêng liêng”, và người Athens chuẩn bị đánh trên biển (7.142–143).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Homer. Iliad biết đến của cải nằm sau “ngưỡng cửa cẩm thạch của Phoebus Apollo, vị thần cung thủ” ở “Pytho lởm chởm đá” (9.404–405), và trong Odyssey, Agamemnon đi hỏi sấm “ở Pytho thiêng liêng, khi bước qua ngưỡng cửa đá” (8.79–81). Cả hai đều không kể nơi phán sấm bắt đầu ra sao. Trong Thần phả của Hesiod, Zeus dựng ở Pytho, “dưới những thung lũng của Parnassus”, hòn đá mà Kronos đã nuốt thay cho con trai (498–500).
• Thánh ca Homer dâng Apollo. H. G. Evelyn-White in nó thành hai bài, “Dâng Apollo xứ Delos” (1–178) và “Dâng Apollo xứ Pytho” (179–546). Trang Theoi, nơi đăng lại bản dịch của ông, xếp phần lớn tập thánh ca vào thế kỷ VII–VI TCN và ghi rằng các tác giả cổ gán bài này cho Cynaethus xứ Chios.
• Pindar, nhà thơ của các bài Thắng ca Pythia dành cho người thắng cuộc ở các kỳ thi đấu (thế kỷ V TCN). Strabo cho rằng ông là người kể chuyện hai con đại bàng; đoạn mà Pausanias dựa vào, Thắng ca Pythia 4.74, có nhắc đến cái rốn nhưng không nhắc đến chim.
• Eumenides của Aeschylus, các câu 1–33, vở cuối của bộ ba Oresteia, công diễn năm 458 TCN (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha); Iphigenia ở xứ Tauris của Euripides, các câu 1234–1283, một bài ca của đội hợp xướng kể Apollo đã giành nơi phán sấm thế nào (phần 3).
• Lịch sử của Herodotus, 1.46–55 và 1.91 (Croesus), 6.66 (một Pythia bị mua chuộc) và 7.140–143 (bức tường gỗ); Protagoras của Plato, 343a–b, về những châm ngôn của Bảy hiền nhân.
• Plutarch viết ba cuộc đối thoại lấy bối cảnh ở Delphi: Về chữ E ở Delphi, Về những lời sấm của Pythia và Về sự suy tàn của các lời sấm. Ông viết rằng mình đã phụng sự Apollo xứ Pytho “qua nhiều kỳ Pythia”, tức nhiều chu kỳ bốn năm của các kỳ thi đấu (Người già có nên tham gia việc nước? 792f).
• Các tác giả về sau: Strabo, Địa lý 9.3.5–12; Diodorus Siculus 16.26; Ovid, Metamorphoses 1.438–451; Apollodorus, Thư viện 1.4.1; và Pausanias, người viết Mô tả Hy Lạp vào thế kỷ II CN và đi qua từng công trình của thánh địa trong quyển 10.

3 Những Dị Bản

• Được trao tặng hay bị cướp lấy? Ở Aeschylus, nơi phán sấm truyền từ Đất sang Themis, sang Phoebe rồi đến Apollo, “không bằng vũ lực”. Ở Euripides, Apollo khi còn là đứa bé trong vòng tay mẹ đã giết con rắn canh giữ nơi phán sấm của Đất và đuổi Themis đi. Đất giận thay cho con gái, liền gửi những giấc mơ báo trước tương lai cho loài người để cướp mất chức phận của thần; đứa bé chạy lên Olympus, ôm lấy ngai của Zeus, và Zeus mỉm cười, dập tắt tiếng nói của những giấc mơ và trả nơi phán sấm lại cho thần (Iphigenia ở xứ Tauris 1234–1283). Pausanias nghe kể rằng nơi phán sấm ban đầu thuộc về Đất, với nữ tiên tri là một tiên nữ núi tên Daphnis; còn bài thơ Eumolpia thì nói Đất và Poseidon cùng nắm giữ, và Apollo đã đổi đảo Calaureia lấy phần của Poseidon (10.5.5–6).
• Rắn cái, rắn thần hay một con người? Bài thánh ca không đặt tên cho con rắn cái. Ở Ovid, sau trận lụt, Đất miễn cưỡng sinh ra con rắn khổng lồ Python, và Apollo giết nó bằng một nghìn mũi tên (Metamorphoses 1.438–444). Ở Apollodorus, Python canh giữ nơi phán sấm và tìm cách ngăn Apollo đến gần khe nứt (1.4.1). Pausanias biết cả con rắn của các nhà thơ, “do Đất đặt canh giữ nơi phán sấm”, lẫn chuyện Python là một đứa con hung bạo của Crius đã cướp phá thánh địa (10.6.6). Sử gia Ephorus biến nó thành “một gã tàn ác tên Python, có biệt danh là Rắn”. Strabo, người dẫn lại lời ông, hỏi rằng còn gì mang tính thần thoại hơn thế nữa (9.3.12).
• Thối rữa hay hỏi han? Bài thánh ca giải thích tên Pytho bằng việc con rắn rữa nát. Strabo lại cho rằng tên ấy đến từ pythesthai, “hỏi sấm”; người dịch ông, H. L. Jones, chú rằng các tác giả khác bảo nó đến từ động từ “thối rữa”, và điều đó hợp lý hơn (9.3.5).
• Nguyệt quế, sáp ong và đồng. Trong bài thánh ca, chính Apollo và hai anh em kia xây ngôi đền đầu tiên. Pausanias nghe kể về bốn ngôi đền có trước ngôi đền ông thấy: một bằng cành nguyệt quế lấy từ Tempe, một do loài ong làm bằng sáp và lông chim, một bằng đồng, và cuối cùng là đền đá của Trophonius và Agamedes, cháy năm 548 TCN theo cách tính của các dịch giả (10.5.9–13).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Di chỉ. Bộ Văn hóa Hy Lạp mô tả một khu định cư thời Mycenae nằm dưới thánh địa và xếp sự khởi đầu của việc thờ Apollo và nơi phán sấm vào thế kỷ VIII TCN. Bảo tàng Delphi ghi rằng câu chuyện về một nơi phán sấm cổ hơn của Đất đã được “giới tư tế Delphi tiếp nhận và các nhà thơ thế kỷ V TCN truyền bá”, và giới nghiên cứu ngày nay hoài nghi nó.
• Ngôi đền. Theo Bộ Văn hóa, đền đá được xây lại sau trận cháy năm 548 TCN và hoàn thành khoảng năm 510 TCN nhờ dòng họ Alcmaeonid ở Athens; một trận động đất phá hủy nó năm 373 TCN, và ngôi đền mà phế tích còn đứng đến nay được hoàn thành năm 330 TCN. Việc hỏi sấm diễn ra trong adyton, điện trong cùng, nơi cũng đặt tượng Apollo và omphalos.
• “Hãy tự biết mình”. Plato viết rằng Bảy hiền nhân đã dâng trí tuệ của họ lên đền Delphi, khắc ở đó câu “Hãy tự biết mình” và “Không gì thái quá” (Protagoras 343b). Pausanias thấy những châm ngôn ấy ở tiền sảnh đền và kể tên các hiền nhân, theo Plato đặt Myson vào chỗ của Periander (10.24.1). Bộ Văn hóa còn nhắc đến chữ E, đề tài một cuộc đối thoại của Plutarch.
• Một lời đáp bị mua. Vua Sparta Cleomenes nhờ một người Delphi tên Cobon thuyết phục nữ tiên tri Periallus đáp rằng Demaratus không phải con của Ariston, đúng như ý Cleomenes muốn. Khi sự việc vỡ lở, Cobon bị trục xuất và Periallus bị cách chức (Herodotus 6.66).
• Đại hội Pythia. Pausanias kể rằng cuộc thi cổ nhất là hát thánh ca dâng thần; vào năm 586 TCN theo cách tính của các dịch giả, Liên minh Amphictyony, liên minh các dân tộc lân cận quản lý thánh địa, đã thêm các cuộc thi sáo và thi đấu thể thao, và từ kỳ sau phần thưởng là một vòng hoa (10.7.2–5). Vòng hoa làm bằng nguyệt quế, ông nghĩ, là vì Apollo đã yêu Daphne, con gái của Ladon (10.7.8). Strabo tả một bản nhạc thổi bằng sáo kể lại cuộc chiến của thần với con rắn, kết thúc bằng những tiếng rít cuối cùng của nó (9.3.10). Đại hội diễn ra bốn năm một lần. Bức tượng đồng Người đánh xe trong Bảo tàng Delphi thuộc về một nhóm tượng do Polyzalos, bạo chúa xứ Gela ở Sicily, dâng cúng, mà theo bảo tàng nhiều khả năng là để mừng chiến thắng đua xe ở kỳ đại hội năm 478 hoặc 474 TCN.
• Lời sấm cuối cùng. Một văn bản Kitô giáo thế kỷ VII, Cuộc tử đạo của Artemius, và sử gia Byzantine Cedrenus kể rằng hoàng đế ngoại giáo Julian sai thầy thuốc của mình là Oribasius đến Delphi và nhận về ba câu thơ: “Hãy tâu với vua: tòa điện tinh xảo đã đổ xuống đất. Phoebus không còn túp lều, không còn cây nguyệt quế tiên tri, không còn dòng suối biết nói; cả dòng nước biết nói cũng đã cạn” (bản dịch của chúng tôi). Timothy Gregory (1983) cho rằng tác giả nhiều khả năng là giới tư tế ngoại giáo hơn là một nhà thơ Kitô giáo, dù “có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ giải được câu hỏi này cho mọi người đều thỏa mãn”. Aude Busine (2023) lập luận rằng mấy câu thơ ấy được “viết muộn hơn nhiều, vào thế kỷ V hoặc VI”. Trang web của Bảo tàng Delphi vẫn gọi đó là “lời tiên đoán cuối cùng mà nơi phán sấm từng nói ra”.
• Kết thúc. Các đạo luật ban hành dưới thời Theodosius I vào năm 391 và 392 cấm tế lễ và cấm vào đền (Bộ luật Theodosius 16.10.10 và 16.10.12); không đạo luật nào nêu tên Delphi. Các sách tham khảo đặt năm đóng cửa nơi phán sấm vào năm 390 (Nipponica), 392 (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha) hay 394 (Bảo tàng Delphi). Theo bảo tàng, thị trấn vẫn tồn tại như một tòa giám mục và bị bỏ hoang vào khoảng năm 620, rồi về sau làng Kastri mọc lên trên đống đổ nát.
• Cuộc Đại khai quật. Năm 1892, Trường Pháp ở Athens bắt đầu la Grande Fouille, dưới sự chỉ đạo của giám đốc Th. Homolle, sau khi nhà cửa ở Kastri bị trưng thu và phá dỡ; việc đào bới bắt đầu vào giữa tháng 10 năm 1892, và làng Delphi mới được dựng cách đó khoảng 0,8 kilômét về phía tây (Nipponica). Các nhà khảo cổ đã đào thấy Kho báu của người Athens, Tảng đá Sibyl và tượng Người đánh xe. Delphi được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO năm 1987 (Nipponica).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Sibyl xứ Cumae: Nữ tiên tri và chín cuốn sách: một nữ tiên tri nổi tiếng khác của Apollo, người hát lời đáp của thần trong một hang đá ở Ý. Ngay tại Delphi, các nhân vật trong cuộc đối thoại của Plutarch dừng chân bên tảng đá nơi “Sibyl đầu tiên được cho là đã ngồi” (Về những lời sấm của Pythia 398c), và các nhà khai quật Pháp đã đào thấy Tảng đá Sibyl năm 1893.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: hòn đá Kronos đã nuốt thay cho con trai, được Zeus dựng ở Pytho. Ở Delphi, Pausanias thấy một hòn đá ngày nào cũng được xức dầu, mà có người nói chính là hòn đá ấy.
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: lời sấm cảnh báo Pelias về người đàn ông chỉ đi một chiếc dép được Pindar cho nói ra “bên cái rốn ở giữa”, chính câu thơ mà các dịch giả của Pausanias coi là nguồn của ông về omphalos (Thắng ca Pythia 4.74).
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: ở Apollodorus, chính Pythia là người đầu tiên gọi người anh hùng là Heracles và sai chàng phục vụ Eurystheus mười hai năm, làm mười kỳ công (2.4.12).
• Amun: Vị thần ẩn mình của Thebes: khi Croesus thử các nơi sấm truyền, ông gửi sứ giả đến Delphi, và sai những người khác “đi hỏi Ammon ở Libya” (Herodotus 1.46); Ammon là tên Hy Lạp của Amun.

6 Nguồn Tham Khảo

• Thánh ca Homer dâng Apollo, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914), các câu 179–546: Theoi, Perseus
• Aeschylus, Eumenides 1–33, bản dịch của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926): Perseus
• Homer, Iliad 9.404–405, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924), và Odyssey 8.79–81, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919); Hesiod, Thần phả 492–500, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus, Perseus, Perseus
• Pindar, Thắng ca Pythia 4.74, văn bản tiếng Hy Lạp kèm bản dịch của Diane Arnson Svarlien (1990); câu trích là bản dịch của chúng tôi: Perseus
• Herodotus, Lịch sử 1.46–55, 1.91, 6.66 và 7.140–143, bản dịch của A. D. Godley (Loeb, 1920): Perseus, Perseus
• Euripides, Iphigenia ở xứ Tauris 1234–1283, văn bản tiếng Hy Lạp do Gilbert Murray hiệu đính (1913), kèm bản dịch tiếng Anh trên Perseus; Plato, Protagoras 343a–b, bản dịch của W. R. M. Lamb (Loeb): Perseus, Perseus
• Strabo, Địa lý 9.3.5–12, bản dịch của H. L. Jones (Loeb, 1924); Pausanias, Mô tả Hy Lạp 10.5–10.7, 10.16.3 và 10.24, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus, Perseus
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 16.26 (Loeb, tập VII, 1952): LacusCurtius; Ovid, Metamorphoses 1.438–451, văn bản Latin và bản dịch của Brookes More (1922): The Latin Library, Perseus; Apollodorus, Thư viện 1.4.1 và 2.4.12, bản dịch của J. G. Frazer (Loeb, 1921): Perseus
• Plutarch, Về sự suy tàn của các lời sấm, bản dịch của Frank Cole Babbitt (Loeb, Moralia tập V, 1936), và Người già có nên tham gia việc nước?, bản dịch của H. N. Fowler (Loeb, Moralia tập X, 1936): LacusCurtius, LacusCurtius; Về những lời sấm của Pythia, theo bản dịch của A. O. Prickard (1918): Đại học Chicago
• Bộ luật Theodosius 16.10.10–12, văn bản Latin: The Latin Library; Timothy E. Gregory, “Julian and the Last Oracle at Delphi”, Greek, Roman and Byzantine Studies 24 (1983) 355–366: GRBS; Aude Busine, “‘No Longer Does Phoebus Have a Cabin’: Emperor Julian and the Fall of the Temple of Apollo in Delphi”, trong E. G. Simonetti và C. Hall (chủ biên), Divination and Revelation in Later Antiquity (Cambridge, 2023) 208–221: Đại học Tự do Brussels
• Bộ Văn hóa Hy Lạp, “Delphi” (E. Partida) và “Temple of Apollo at Delphi” (A. Tsaroucha): Odysseus, Odysseus; Bảo tàng Khảo cổ Delphi, “History of Delphi”, “The historical evolution of Delphi”, “Excavations” và “Selected Exhibits”: delphi.culture.gr, delphi.culture.gr, delphi.culture.gr, delphi.culture.gr
• J. Z. de Boer, J. R. Hale và J. Chanton, “New evidence for the geological origins of the ancient Delphic oracle (Greece)”, Geology 29 (2001) 707–710, và thông cáo của Hội Địa chất Hoa Kỳ về bài này: doi.org, EurekAlert!; H. A. Spiller, J. R. Hale và J. Z. de Boer, “The Delphic oracle: a multidisciplinary defense of the gaseous vent theory”, Journal of Toxicology: Clinical Toxicology 40 (2002) 189–196: doi.org
• G. Etiope và cộng sự, “The geological links of the ancient Delphic Oracle (Greece): a reappraisal of natural gas occurrence and origin”, Geology 34 (2006) 821–824: doi.org; J. Foster và D. Lehoux, “The Delphic oracle and the ethylene-intoxication hypothesis”, Clinical Toxicology 45 (2007) 85–89, và phản hồi của H. Spiller và cộng sự (2008): doi.org, doi.org
• Kiyonaga Akitsugu, “デルフォイ”, Nipponica; Matsushima Michiya, “デルフォイ”, và “オレステイア三部作”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.