Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng

Khi Circe dặn Odysseus về những Tảng Đá Lang Thang, nàng nói chỉ có đúng một con thuyền từng vượt qua được: “con thuyền Argo ai ai cũng biết, trên đường từ chỗ Aeetes trở về”. Homer không cần kể thêm. Người nghe thời ấy đã biết Jason là ai, chàng ra khơi để lấy thứ gì, và đã đưa ai trở về.

1 Câu Chuyện

Không có văn bản cổ nào một mình kể trọn câu chuyện. Bản kể dưới đây theo nhà biên soạn thần thoại Apollodorus, người có cuốn sổ tay Thư viện tóm lược đầy đủ nhất (1.9.1 và 1.9.16–28). Chỗ nào hai nhà thơ Pindar và Apollonius xứ Rhodes thêm một cảnh, bài viết sẽ ghi rõ.

1-1 Con Cừu Đực Lông Vàng

Athamas, một vị vua ở Boeotia, có với Nephele hai người con, trai là Phrixus, gái là Helle. Bà mẹ kế Ino sai rang khô hạt giống lúa mì để mùa màng thất bát, rồi thuyết phục những sứ giả được cử đến Delphi về báo rằng nạn đói sẽ chấm dứt nếu đem Phrixus hiến tế cho thần Zeus. Khi cậu bé đã đứng trước bàn thờ, Nephele chộp lấy hai con và trao cho chúng một con cừu đực lông vàng mà bà nhận được từ thần Hermes. Con cừu chở hai anh em bay qua trời, nhưng trên eo biển giữa châu Âu và châu Á, Helle trượt xuống biển chết đuối. Eo biển từ đó mang tên Hellespont theo tên nàng.

Phrixus đến được Colchis, nơi vua Aeetes trị vì. Aeetes là con của thần Mặt Trời và là anh em của Circe. Phrixus hiến tế con cừu cho Zeus, vị thần che chở kẻ chạy trốn, rồi tặng bộ lông cho Aeetes. Nhà vua đóng đinh nó lên một cây sồi trong khu rừng thiêng của thần Ares, và giao cho một con rắn khổng lồ không bao giờ ngủ canh giữ.

1-2 Người Đàn Ông Đi Một Chiếc Dép

Pelias, vua xứ Iolcus, từng nhận được lời sấm từ Delphi: hãy coi chừng người đàn ông chỉ đi một chiếc dép. Người ấy là Jason, con trai của Aeson, và Pindar kể lại cảnh chàng xuất hiện. Jason lớn lên trong hang của nhân mã Chiron, vì cha mẹ chàng sợ Pelias, kẻ đã cướp ngôi của Aeson. Năm hai mươi tuổi, chàng từ núi đi xuống, “một anh hùng trông thật đáng sợ”, tay cầm hai ngọn giáo, mặc bộ áo vừa khít của quê hương, khoác tấm da báo che mưa, mái tóc dài không cắt. Chàng đến đứng giữa khu chợ đông nghịt người. Pelias vội vã đánh xe la tới, nhìn thấy chiếc dép duy nhất ở chân phải người lạ, và giấu nỗi sợ trong lòng.

Jason đòi lại ngai vàng của cha. Pelias đồng ý trả, nhưng trước hết, hắn nói, Jason còn trẻ thì phải đến cung điện của Aeetes để đưa linh hồn Phrixus và bộ lông cừu trở về; một giấc mộng đã bảo hắn như vậy, và Delphi đã xác nhận (Thắng ca Pythia số 4, câu 71–167).

1-3 Thuyền Argo Và Những Tảng Đá Va Nhau

Argus, theo chỉ dẫn của Athena, đóng một con thuyền năm mươi mái chèo và đặt tên là Argo theo tên mình; ở mũi thuyền, Athena gắn một khúc gỗ biết nói lấy từ cây sồi thiêng ở Dodona. Các anh hùng từ khắp Hy Lạp kéo về. Pindar kể rằng Hera nhen lên trong họ niềm khao khát con thuyền đến mức “không ai chịu ở lại phía sau”. Apollodorus kể ra bốn mươi bốn người, trong đó có Heracles, Orpheus, Castor và Pollux, và một người phụ nữ duy nhất, nữ thợ săn Atalanta.

Họ ghé đảo Lemnos, nơi phụ nữ đã giết hết đàn ông, và Jason có con trai với nữ hoàng Hypsipyle. Ở Mysia, họ mất Heracles (xem ô ghi chú ở cuối mục 4). Ở Thrace, nhà tiên tri mù Phineus, được hai người con có cánh của thần Gió Bắc giải thoát khỏi lũ Harpy, chỉ cho họ cách vượt qua Những Tảng Đá Va Nhau, hai vách đá đập vào nhau chặn lối vào Biển Đen: hãy thả một con chim bồ câu bay qua trước. Bồ câu bay lọt, chỉ bị kẹp mất chóp đuôi. Thuyền Argo theo sau và chỉ mất phần cuối vật trang trí ở đuôi thuyền. Từ đó những tảng đá đứng yên, vì số mệnh đã định rằng một khi có con thuyền vượt qua, chúng sẽ dừng hẳn. Trong Apollonius, chính Athena dùng tay trái đẩy lùi một tảng đá và tay phải đẩy con thuyền đi qua (Argonautica 2.549–618).

1-4 Đôi Bò Mộng Và Con Rắn Khổng Lồ

Đến sông Phasis, Jason xin Aeetes bộ lông cừu. Nhà vua hứa sẽ trao nếu chàng một mình đóng ách hai con bò mộng chân đồng phun lửa, rồi gieo răng rồng xuống đất. Công chúa Medea, con gái nhà vua, đem lòng yêu Jason; trong Pindar, chính Aphrodite trao cho chàng một bùa yêu để chinh phục nàng. Medea bắt chàng thề sẽ cưới nàng và đưa nàng về Hy Lạp, rồi đưa cho chàng một thứ thuốc khiến lửa và sắt không làm hại được chàng trong một ngày. Jason đóng ách được đôi bò, và khi những chiến binh mặc giáp mọc lên từ răng rồng, chàng ném đá vào giữa họ cho họ quay ra đánh nhau, rồi giết nốt.

Aeetes vẫn không chịu trao, lại còn định đốt thuyền Argo. Đêm ấy Medea dẫn Jason đến chỗ bộ lông. Apollonius tả cảnh này rất kỹ: tiếng rít của con rắn vang dọc bờ sông, các bà mẹ giật mình thức giấc ôm chặt con thơ. Medea cất tiếng hát gọi thần Giấc Ngủ và cầu khấn nữ chúa cõi âm; rồi nàng nhúng một cành bách xù vừa cắt vào bình thuốc, rảy lên mắt con rắn, cho đến khi hàm nó gục xuống đất. “Bấy giờ Jason giật lấy bộ lông cừu vàng khỏi cây sồi” (4.123–166).

1-5 Đường Về, Và Corinth

Medea đã mang theo cậu em trai nhỏ Apsyrtus. Khi Aeetes đuổi kịp, nàng giết cậu bé, chặt ra từng mảnh rồi ném xuống biển, khiến cha nàng phải dừng lại nhặt nhạnh và tụt lại phía sau. Zeus nổi giận vì vụ sát hại, giáng xuống một cơn bão, và chính con thuyền cất tiếng nói: họ phải đến chỗ Circe để được tẩy uế. Orpheus cất tiếng hát át đi giọng hát của các Siren; Thetis và các nữ thần biển dẫn thuyền qua Scylla, Charybdis và Những Tảng Đá Lang Thang; ở Corcyra, hoàng hậu Arete gả Medea cho Jason để quân Colchis đuổi theo không thể đòi nàng về. Ngoài khơi đảo Crete, phép thuật của Medea hạ gục Talos, gã khổng lồ bằng đồng. Cả chuyến đi kéo dài bốn tháng.

Ở Iolcus, Pelias đã dồn Aeson đến chỗ chết, và mẹ Jason đã treo cổ. Medea trả thù thay cho Jason. Nàng chặt một con cừu đực, đem luộc, rồi lôi ra một con cừu non; các con gái của Pelias tin lời nàng và đem cha mình đi luộc. Acastus, con trai Pelias, đuổi Jason và Medea đi. Hai người sống ở Corinth mười năm, cho đến khi Jason cưới Glauce, con gái vua Creon. Medea gửi cho cô dâu một chiếc áo tẩm độc thiêu chết cả nàng lẫn cha nàng, giết hai con trai của chính mình là Mermerus và Pheres, rồi trốn sang Athens trên cỗ xe rồng có cánh, quà của thần Mặt Trời. Euripides kể nốt cái kết của Jason: Medea báo trước rằng chàng sẽ chết vì bị một mảnh gỗ của thuyền Argo rơi trúng đầu (Medea 1386–1388).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Odyssey của Homer 12.59–72. Những tảng Planctae, “lang thang”, bắt được cả những con bồ câu mang thức ăn thần ambrosia cho Zeus. Chỉ có thuyền Argo vượt qua, và chỉ vì Hera đưa nó đi qua, “bởi Jason là người bà yêu quý”. Bản thân Circe là “chị em ruột của Aeetes” (10.135–139).
• Thần phả của Hesiod 992–1002. Sau khi hoàn thành những kỳ công mà “Pelias ngạo ngược” áp đặt, Jason “đưa con gái của Aeetes rời khỏi Aeetes”, đưa nàng về Iolcus và cưới làm vợ. Con trai họ là Medeus được Chiron nuôi dạy. Trong mấy câu thơ này không có bộ lông cừu, cũng không có bi kịch.
• Mimnermus, nhà thơ bi ca cuối thế kỷ VII hoặc đầu thế kỷ VI TCN, trong những câu thơ được Strabo trích (Địa lý 1.2.40): Jason mang về “bộ lông lớn từ Aea”, kinh thành của Aeetes, “nơi những tia nắng của Mặt Trời nhanh nhẹn nằm trong căn phòng vàng bên bờ Oceanus”. Strabo giải thích rằng với Mimnermus, Aeetes sống ở tận cùng phía đông, ngoài thế giới có người ở.
• Thắng ca Pythia số 4 của Pindar (năm 462 TCN), bản kể trọn vẹn cổ nhất. Bài thơ mừng chiến thắng đua xe ngựa của Arcesilas IV, vua xứ Cyrene, người có dòng dõi bắt nguồn từ một thành viên của đoàn thuyền là Euphemus. Pindar kể rất nhanh: về con rắn, ông chỉ nói Jason giết nó “bằng mưu trí”, vì ông biết “một lối tắt” (câu 247–249).
• Medea của Euripides. Một bản tóm lược cổ của vở kịch ghi năm công diễn là năm Pythodorus làm quan chấp chính, tức năm 431 TCN, và cho biết năm ấy Euripides xếp thứ ba, sau Euphorion và Sophocles.
• Argonautica của Apollonius xứ Rhodes, sử thi bốn quyển của một học giả ở Alexandria thế kỷ III TCN, bản kể đầy đủ nhất còn lại. Dịch giả R. C. Seaton nhận xét rằng Apollonius đã lấy nhiều chi tiết từ Pindar.
• Thư viện của Apollodorus 1.9.16–28 kể tóm tắt cả câu chuyện, thường ghi chú ai đã kể khác đi; bằng tiếng Latin, quyển 7 của Biến hình của Ovid kể Medea làm Aeson trẻ lại và lừa các con gái của Pelias.
• Chiếc chén của Douris. Một chiếc chén gốm hình đỏ của Athens, được cho là của họa sĩ Douris, Kho lưu trữ Beazley xác định niên đại 500–450 TCN (Vatican, Bảo tàng Gregoriano Etrusco 16545). Bên trong chén, một con rắn khổng lồ nhả Jason ra, tên chàng được ghi bên cạnh, trước cái cây treo bộ lông cừu, còn Athena cầm con cú đứng nhìn. Dự án Theoi cho rằng dị bản này đến từ một tác phẩm đã thất truyền. Không văn bản nào còn lại kể chuyện ấy.

3 Những Dị Bản

• Ai chọn cuộc truy tìm? Trong Pindar, Pelias giao việc. Trong Apollodorus, Pelias hỏi Jason sẽ làm gì với một kẻ được số mệnh định sẵn sẽ giết mình, và Jason, có lẽ do Hera xui khiến vì bà muốn Medea trở thành tai họa của Pelias, đáp rằng sẽ sai kẻ ấy đi lấy bộ lông cừu vàng (1.9.16).
• Vì sao chỉ một chiếc dép? Pindar không nói lý do. Trong Apollonius và Apollodorus, Jason đánh rơi nó khi lội qua sông Anauros (Argonautica 1.5–17; Thư viện 1.9.16). Apollonius còn kể rằng Hera đã hóa thành một bà lão chờ bên dòng sông đang lũ, và Jason cõng bà qua sông trên vai. Vì thế mà bà yêu quý chàng (3.55–75).
• Những tảng đá nào? Thuyền Argo của Homer vượt qua Planctae “trên đường từ chỗ Aeetes trở về”, tức lúc về. Những tảng đá va nhau của Pindar nằm trên đường đi, và chuyến vượt qua của thuyền Argo khiến chúng đứng yên mãi mãi (câu 207–211). Apollonius và Apollodorus có cả hai: Những Tảng Đá Va Nhau lúc đi, Những Tảng Đá Lang Thang cạnh Scylla và Charybdis lúc về (Argonautica 4.922 trở đi; Thư viện 1.9.25).
• Giết hay ru ngủ? Trong Pindar, Jason giết con rắn. Trong Apollonius và Apollodorus, Medea ru nó ngủ. Chiếc chén của Douris vẽ một câu chuyện thứ ba.
• Apsyrtus. Trong Apollodorus, cậu là một đứa trẻ bị chặt xác ngay trên thuyền. Trong Apollonius, chàng là một người đàn ông trưởng thành cầm đầu cuộc truy đuổi. Medea dụ chàng đến một ngôi đền thờ Artemis, lấy khăn che mắt, và Jason chém gục chàng “như người đồ tể quật ngã một con bò mộng sừng cứng” (4.452–481).
• Đường về. Pindar: ra Oceanus, rồi vào Biển Đỏ, khiêng thuyền mười hai ngày băng qua sa mạc Libya, và ghé Lemnos trên đường về (câu 25–27, 251–252); Apollonius và Apollodorus đặt Lemnos trên đường đi. Apollonius: ngược sông Ister (sông Danube), qua các sông Eridanus và Rhodanus để đến chỗ Circe ở phương tây, rồi sau đó cũng khiêng thuyền mười hai ngày qua Libya (4.1380–1392).
• Aeson. Apollodorus: Pelias dồn ông đến chỗ uống máu bò mà chết (1.9.27). Ovid: Medea rút hết máu già của ông, đổ đầy mạch máu bằng thuốc của nàng, và ông trở lại như thời “bốn lần mười năm trước” (7.159–293). Sử thi Nostoi (Những cuộc trở về), nay đã thất truyền, được trích trong bản tóm lược cổ của vở Medea, đã kể chuyện cải lão hoàn đồng này từ trước.
• Các con của Medea. Pausanias: người Corinth ném đá giết chúng vì chúng mang những món quà tẩm độc (2.3.6). Eumelus, qua lời Pausanias: Medea giấu từng đứa con mới sinh trong thánh địa của Hera để chúng được bất tử, nhưng vô ích (2.3.11). Các lời chú giải cổ về Euripides dẫn Creophylus, theo đó họ hàng của Creon đã giết lũ trẻ rồi tung tin rằng Medea giết, và Parmeniscus, theo đó người Corinth đã giết mười bốn người con của nàng bên bàn thờ Hera Akraia. Lời chú ở câu 9 chép chuyện năm talent tiền hối lộ như một lời đồn lan truyền trong giới học giả, mà Parmeniscus cũng kể lại. Bản tóm lược cổ của vở kịch còn cho biết Dicaearchus và Aristotle nói Euripides đã lấy vở kịch từ một vở của Neophron, một nhà soạn bi kịch không rõ niên đại.
• Cái chết của Jason. Euripides: một mảnh gỗ của thuyền Argo. Staphylus, cũng trong bản tóm lược cổ ấy: Medea xui chàng ngủ dưới đuôi con thuyền cũ, và đuôi thuyền đổ sập xuống người chàng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Iolcus. Gần Dimini, cách thành phố Volos năm cây số, một thị trấn thời đại Đồng có cung điện đã được “tạm đồng nhất với Iolkos thời Mycenae, nơi các Argonaut huyền thoại khởi hành”, theo lời Bộ Văn hóa Hy Lạp. Thị trấn được lập vào giữa thế kỷ XV TCN; cung điện xây đầu thế kỷ XIII bị lửa thiêu rụi vào cuối thế kỷ XIII hoặc đầu thế kỷ XII. Một khu định cư thời Mycenae gần đó, ở Pefkakia, có thể từng là bến cảng của nó.
• Vàng xứ Colchis. Strabo kể rằng vào thời ông, người ta vẫn còn chỉ cho khách xem thành Aea bên sông Phasis, và các mỏ vàng, bạc, sắt, đồng của vùng này gợi ra “một động cơ hợp lý cho cuộc viễn chinh” (1.2.39). Từ thập niên 1930, các nhà khảo cổ ở Vani, sâu trong nội địa Gruzia ngày nay, đã khai quật 28 ngôi mộ có niên đại khoảng 450–250 TCN, giới quý tộc được chôn cùng đồ trang sức bằng vàng, phần lớn làm tại chỗ. Còn về người Soanes ở vùng Kavkaz, Strabo viết rằng “người ta nói” vàng theo các dòng thác trên núi đổ xuống và được hứng bằng những máng đục lỗ và những tấm da còn lông, “và đó là nguồn gốc của thần thoại về bộ lông cừu vàng” (11.2.19).
• Medea trong sử sách. Herodotus mở đầu bộ Lịch sử bằng lời kể của người Ba Tư về mối bất hòa giữa châu Á và Hy Lạp: phụ nữ lần lượt bị bắt cóc, Io, Europa, rồi đến Medea, bị những người Hy Lạp “đi một con thuyền dài đến Aea” mang đi. Khi Paris bắt Helen, người Troy viện dẫn chuyện Medea (1.2–3). Dịch giả A. D. Godley chú thích: “Đây là chuyến hải hành huyền thoại của các Argonaut.”
• Tang lễ ở Corinth. Medea của Euripides chôn các con trong thánh địa của Hera Akraia và lập một lễ hội cho muôn đời (1378–1383). Pausanias kể trẻ em Corinth cắt tóc và mặc đồ đen để tưởng nhớ các con của Medea, cho đến khi người La Mã phá hủy Corinth và những người định cư mới bỏ tục lệ ấy (2.3.7).
• Thuyền Argo lại ra khơi. Tháng 5 năm 1984, nhà thám hiểm Tim Severin cùng một đoàn tay chèo rời Volos trên một bản sao thuyền Argo dài 54 foot, đóng ở đảo Spetses, theo lộ trình ông dựng lại từ Apollonius. Tờ Georgia Today kể rằng con thuyền đã đến bờ biển Gruzia, và đoàn thủy thủ đã lên tận Svaneti để xem cách đãi vàng xưa bằng tấm da cừu.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: thuyền Argo đã vượt qua những tảng đá mà Odysseus được cảnh báo, và Circe là chị em của Aeetes: Strabo cho rằng Homer để Circe làm chị em của Aeetes là vì “nghĩ đến Medea”, và đặt tên đảo của nàng là Aeaea theo tên kinh thành Aea của Aeetes.
• Zeus: Người con út trở thành vua của các vị thần: bộ lông cừu thuộc về con cừu đực được hiến tế cho Zeus, vị thần che chở kẻ chạy trốn, và trong Pindar, chính Zeus đáp lại lời cầu nguyện của Jason bằng tiếng sấm khi thuyền Argo khởi hành.
• Medusa: Nàng Gorgon có câu chuyện đổi thay qua từng thời đại: trong Apollodorus, Perseus cũng tự mình nói ra một nhiệm vụ bất khả trước mặt một ông vua muốn gạt chàng đi, và được Athena dẫn đường. Chúng tôi đặt hai câu chuyện cạnh nhau vì mô típ chung ấy.
• La Llorona: Người đàn bà khóc than gọi con: ở Mexico, một người mẹ dìm chết các con khi cha chúng bỏ đi. Theo Winick, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Bacil Kirtley đã chỉ ra sự giống nhau giữa truyền thuyết này và thần thoại Medea.
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: người anh hùng mà thuyền Argo bỏ lại ở Mysia, như ô ghi chú ở trên kể. Các kỳ công, cái chết trên núi Oeta và việc chàng được đón về giữa các vị thần được kể ở bài này.

6 Nguồn Tham Khảo

• Homer, Odyssey 10.135–139 và 12.59–72, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus
• Hesiod, Thần phả 992–1002, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus
• Pindar, Thắng ca Pythia số 4, bản dịch tiếng Anh của Sir John Sandys (Loeb, 1915): archive.org; nguyên văn tiếng Hy Lạp có đánh số câu: Perseus
• Euripides, Medea, bản dịch tiếng Anh của David Kovacs: Perseus; các bản tóm lược và lời chú giải cổ (E. Schwartz biên tập), bản dịch tiếng Anh của Celia Luschnig: Diotíma
• Apollonius xứ Rhodes, Argonautica, bản dịch tiếng Anh của R. C. Seaton (1912): Theoi, Project Gutenberg
• Apollodorus, Thư viện 1.9.1, 1.9.16–28 và 2.4.2, bản dịch tiếng Anh của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus, Theoi
• Ovid, Biến hình 7.159–397, bản dịch tiếng Anh của Brookes More (1922): Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 2.3.6–11, bản dịch tiếng Anh của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• Strabo, Địa lý 1.2.39–40 và 11.2.19, bản dịch tiếng Anh của Horace Leonard Jones (Loeb, 1917 và 1928): LacusCurtius, LacusCurtius
• Herodotus, Lịch sử 1.2–3, bản dịch tiếng Anh của A. D. Godley (Loeb, 1920): Perseus
• Kho lưu trữ Beazley, bình số 205162 (Vatican 16545): Đại học Oxford; Dự án Theoi, “Jason và con rồng”: Theoi
• Bộ Văn hóa và Thể thao Hy Lạp, “Dimini” và “Demetrias”: odysseus.culture.gr, odysseus.culture.gr
• Triển lãm “Những ngôi mộ vàng của Vani cổ đại”: Getty Villa, 2009, ISAW, Đại học New York, 2008
• The Christian Science Monitor, 18/5/1984: csmonitor.com; Georgia Today, 15/1/2021: georgiatoday.ge
• Nakatsukasa Tetsuo, “イアソン”, Nipponica: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.