Cuộc chiến thành Troy: Quả táo, đoàn thuyền và con ngựa gỗ

Người Hy Lạp kể cuộc chiến thành Troy như một chuỗi bài thơ, bài sau nối tiếp chỗ bài trước dừng lại. Chỉ hai mắt xích còn lại trọn vẹn, và không mắt xích nào kể cuộc chiến từ đầu đến cuối: Iliad là chuyện một cuộc bất hòa trong năm thứ mười, Odyssey là chuyện một người trở về. Phần còn lại của chuỗi đã mất, và ta biết đến nó chủ yếu qua một bản tóm tắt được soạn nhiều thế kỷ sau.

1 Câu Chuyện

Không tác giả cổ đại nào kể trọn cuộc chiến. Phần này theo thứ tự của Chu kỳ Sử thi trong bản tóm tắt của một tác giả tên là Proclus, qua bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (1914), và theo Iliad, Odyssey của Homer (bản dịch của A. T. Murray) ở những phần hai sử thi ấy kể. Những chi tiết lấy từ các tác giả đời sau được nêu tên ở chỗ chúng xuất hiện.

1-1 Đám Cưới Và Cuộc Phân Xử

Zeus và Poseidon đều muốn có nữ thần biển Thetis, cho đến khi Themis tiên báo rằng con trai nàng sẽ mạnh hơn cha. Vì thế nàng được gả cho một người phàm, Peleus, và các vị thần mở tiệc mừng đám cưới trên núi Pelion (Apollodorus, Thư viện 3.13.5). Iliad vẫn nhớ chuyện ấy: Hera nói với Apollo rằng mọi vị thần đều đến dự, và chính ngài đã ngồi giữa tiệc “tay ôm đàn lia” (24.59–63).

Trong Cypria, nữ thần Bất Hòa (Eris) xuất hiện giữa lúc các thần đang dự tiệc “và gây ra cuộc tranh cãi giữa Hera, Athena và Aphrodite xem ai đẹp nhất”. Theo lệnh Zeus, Hermes dẫn ba nữ thần đến gặp Paris, con trai vua Priam thành Troy, còn gọi là Alexandros, trên núi Ida. Apollodorus kể lại lời hứa của từng người: Hera hứa ngôi vua trị vì muôn người, Athena hứa chiến thắng trong chiến tranh, Aphrodite hứa cho cưới Helen (Tóm lược 3.2). Paris chọn Aphrodite. Iliad chỉ nhắc đến cuộc phân xử một lần, gần cuối sử thi: chàng đã “sỉ nhục các nữ thần khi họ đến chuồng trại của chàng” (24.29–30).

1-2 Helen Và Lời Thề

Helen là con gái của Zeus; mẹ nàng là Leda theo Apollodorus (3.10.7), là Nemesis theo Cypria (mảnh 8). Khi nàng đến tuổi lấy chồng, các hoàng tử Hy Lạp kéo đến Sparta cầu hôn. Theo Danh mục các phụ nữ được gán cho Hesiod, người cha trần thế của nàng là Tyndareus không nhận lễ vật của ai, mà bắt mọi người cầu hôn thề rằng nếu kẻ nào dùng sức cướp nàng đi, tất cả những người còn lại sẽ “đuổi theo và bắt hắn đền tội”. Rồi Menelaus cưới được nàng, “vì chàng dâng lễ vật lớn nhất” (mảnh 68). Apollodorus nói lời thề ấy là ý của Odysseus (3.10.9).

Paris đóng thuyền, sang Sparta và làm khách của Menelaus. Khi Menelaus đi Crete, Aphrodite đưa Paris và Helen đến với nhau, và hai người chất “kho báu vô cùng lớn” lên thuyền, giong buồm ra đi trong đêm. Nữ thần Iris báo tin cho Menelaus. Chàng và anh trai là Agamemnon, vua Mycenae, nhắc các vương hầu nhớ lời thề, và các thủ lĩnh Hy Lạp tụ họp ra trận. Odysseus giả điên để được ở nhà, cho đến khi Palamedes giằng lấy đứa con nhỏ Telemachus của chàng và trò giả điên đổ vỡ.

1-3 Aulis Và Chín Năm

Đạo quân tụ họp ở Aulis, trên bờ biển đối diện Chalcis. Đang lúc tế lễ, một con rắn lao ra từ bàn thờ, nuốt tám con chim sẻ non cùng chim mẹ, rồi bị hóa thành đá. Nhà tiên tri Calchas đọc điềm ấy: “chúng ta sẽ đánh ở đó chừng ấy năm, nhưng đến năm thứ mười sẽ chiếm được thành phố đường rộng” (Iliad 2.303–330).

Trong Cypria, chuyến ra khơi đầu tiên thất bại: người Hy Lạp cướp phá xứ Mysia vì tưởng đó là thành Troy, rồi một cơn bão đánh tan đoàn thuyền. Lần thứ hai tụ họp ở Aulis, Agamemnon bắn hạ một con hươu khi đi săn “và khoe rằng mình còn giỏi hơn cả Artemis”. Nữ thần nổi gió dữ giữ chân đoàn thuyền trong cảng, và Calchas bảo họ phải hiến tế con gái của Agamemnon là Iphigenia. Nàng được gọi đến với cớ sẽ được gả cho Achilles. Trong Cypria, Artemis chộp nàng đi, mang đến xứ của người Tauri, ban cho nàng sự bất tử, và để lại một con hươu trên bàn thờ thế chỗ nàng. Ở những bản kể khác, không ai cứu nàng (mục 3).

Trên đường sang Troy, Philoctetes bị rắn cắn và bị bỏ lại trên đảo Lemnos “vì mùi hôi của vết thương”. Đến Troy, Protesilaus, người Hy Lạp đầu tiên đặt chân lên bờ, bị Hector, con trai vua Priam, giết chết, còn Achilles giết Cycnus, một người con của Poseidon. Sứ giả đòi trả lại Helen và kho báu; người Troy từ chối. Suốt nhiều năm, người Hy Lạp vây thành và cướp phá vùng đất xung quanh. Achilles hạ thành Lyrnessus và Pedasus, và từ chiến lợi phẩm, chàng được nàng Briseis, còn Agamemnon được nàng Chryseis. Cypria kết thúc bằng “kế hoạch của Zeus muốn cứu người Troy bằng cách tách Achilles khỏi liên minh Hy Lạp”. Chính ở đó Iliad bắt đầu.

1-4 Cơn Giận Của Achilles

“Hãy hát lên, hỡi nữ thần, cơn giận của Achilles, con trai Peleus” (1.1). Agamemnon không chịu trả Chryseis cho cha nàng, một tư tế của Apollo, và vị thần giáng dịch bệnh. Buộc phải trả nàng về, Agamemnon bèn lấy “nàng Briseis má đẹp” của Achilles (1.184), và Achilles rút khỏi chiến trận. Mẹ chàng là Thetis cầu xin Zeus trả lại danh dự cho con, và Zeus để người Troy đẩy lùi quân Hy Lạp về tận chỗ đoàn thuyền. Achilles khước từ lời đề nghị giảng hòa của Agamemnon (khúc ca 9). Bạn chàng là Patroclus mặc giáp của Achilles ra trận và bị Hector giết (khúc ca 16). Achilles trở lại chiến trường, giết Hector (khúc ca 22) và kéo lê thi thể chàng.

Rồi trong đêm, vua già Priam mang tiền chuộc đến lều của Achilles. Ông ôm lấy gối Achilles “và hôn đôi tay ấy, đôi tay khủng khiếp, giết người, đã giết biết bao con trai ông”, rồi xin chàng nhớ đến cha mình (24.477–487). Achilles trả lại thi thể. Sử thi khép lại khi người Troy chôn cất vị hoàng tử của họ: “Như thế, họ cử hành tang lễ cho Hector, người thuần ngựa” (24.804).

1-5 Cái Chết Của Achilles

Achilles biết cái giá phải trả. Mẹ chàng đã nói về “hai số phận”: sống lâu ở quê nhà, hoặc danh tiếng bất tử ở Troy (9.410–416). Hector lúc hấp hối đã báo trước “ngày Paris và Phoebus Apollo sẽ giết ngươi… ở cổng Scaea” (22.359–360). Trong Aethiopis, sau khi giết nàng Amazon Penthesileia và Memnon, con trai nữ thần Rạng Đông, Achilles đuổi theo người Troy vào tận trong thành và “bị Paris và Apollo giết”. Ajax vác thi thể về chỗ đoàn thuyền trong khi Odysseus chặn người Troy, và Thetis cùng các nàng Muse và các chị em đến khóc con. Bộ giáp của Achilles được trao cho Odysseus, còn Ajax hóa điên và tự sát (Iliad nhỏ).

1-6 Con Ngựa Gỗ

Trong Iliad nhỏ, nhà tiên tri thành Troy là Helenus bị bắt và nói cho người Hy Lạp biết cách chiếm thành. Philoctetes được đưa về từ Lemnos và giết Paris trong một trận đấu tay đôi, còn con trai Achilles là Neoptolemus đến từ đảo Scyros. Rồi “Epeius, theo lời chỉ dẫn của Athena, đóng con ngựa gỗ”. Odysseus cải trang thành kẻ ăn mày lẻn vào thành, rồi cùng Diomedes lấy trộm Palladium, pho tượng Athena giữ cho thành được an toàn. Những dũng sĩ giỏi nhất chui vào bụng ngựa; số còn lại đốt lều trại và giong buồm sang đảo Tenedos. Người Troy, “tưởng rằng tai họa đã chấm dứt”, phá một phần tường thành, kéo con ngựa vào trong và mở tiệc ăn mừng.

Odyssey kể thêm những cảnh quanh con ngựa. Người Troy cãi nhau giữa ba cách: “bổ đôi khối gỗ rỗng”, ném nó từ trên vách đá xuống, hoặc để nó đứng đó làm lễ vật dâng thần (8.505–510). Helen đi quanh con ngựa ba lần, gọi tên các thủ lĩnh bằng giọng của vợ họ, và Odysseus phải bịt miệng một người suýt lên tiếng đáp lại (4.271–289). Bên trong, các thủ lĩnh khác lau nước mắt, chân tay run rẩy; chỉ Neoptolemus nắm chặt chuôi kiếm, nằng nặc đòi ra ngoài (11.523–532).

1-7 Thành Thất Thủ

Trong Thành Ilion thất thủ, hai con rắn lớn giết tư tế Laocoön cùng một trong hai con trai ông, khiến những người theo Aeneas hoảng sợ rút lên núi Ida. Sinon, kẻ đã dùng mưu lọt vào thành, đốt lửa làm hiệu; đoàn thuyền từ Tenedos quay lại, và những người trong bụng ngựa ra ngoài. Neoptolemus giết Priam bên bàn thờ thần Zeus. Menelaus giết Deiphobus, người đã lấy Helen sau khi Paris chết, rồi đưa nàng về thuyền. Ajax con trai Oileus dùng sức lôi Cassandra đi, kéo theo cả pho tượng Athena mà nàng bám vào. Người Hy Lạp đốt thành, hiến tế con gái Priam là Polyxena bên mộ Achilles, và giết đứa con nhỏ của Hector là Astyanax; Neoptolemus nhận vợ Hector là Andromache làm phần thưởng. Khi họ giong buồm ra về, Athena đã tính chuyện hủy diệt họ trên biển. Những gì xảy ra sau đó với Aeneas và Odysseus được kể trong câu chuyện của riêng họ.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Iliad của Homer: hai mươi bốn khúc ca; bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica đếm được 15.693 câu thơ và cho biết sử thi kể “khoảng năm mươi ngày” gần cuối cuộc vây hãm mười năm. Sử thi biết câu chuyện lớn mà không kể nó: chín năm đã trôi qua (2.134), Paris đã phân xử các nữ thần (24.29–30), và cái chết của Achilles được báo trước nhưng không bao giờ được kể.
• Odyssey của Homer nhắc đến con ngựa gỗ ba lần, qua lời Menelaus (4.271–289), người ca sĩ Demodocus (8.492–520) và chính Odysseus (11.523–532).
• Chu kỳ Sử thi: các nhà thơ khác kể phần còn lại. Cypria (mười một quyển, được gán cho Stasinus xứ Cyprus) kể mọi chuyện trước Iliad; Aethiopis (năm quyển) và Thành Ilion thất thủ (hai quyển), được gán cho Arctinus xứ Miletus, cùng Iliad nhỏ (bốn quyển), được gán cho Lesches, kể những gì xảy ra sau đó. Tất cả đều đã mất. Ta biết chúng qua các câu trích dẫn và qua những bản tóm tắt văn xuôi trong một cuốn cẩm nang, Chrestomathia của Proclus. Evelyn-White, người dịch chúng, cho rằng các bài thơ này ra đời sau Homer và được “viết vây quanh” Iliad và Odyssey. Các sách thần thoại đời sau, bộ Thư viện được gán cho Apollodorus (Tóm lược 3–5) và tập Fabulae bằng tiếng Latin được gán cho Hyginus, đều kể cuộc chiến theo thứ tự.
• Bi kịch: các nhà soạn kịch Athens thế kỷ V TCN lấy cốt truyện từ những câu chuyện này. Trong Agamemnon của Aeschylus, dàn đồng ca nhớ lại chuyện ở Aulis; còn Helen của Euripides theo một dị bản trong đó Helen chưa bao giờ đến Troy (mục 3).
• Aeneid của Virgil, quyển 2, là bản kể đầy đủ nhất còn lại về đêm cuối cùng, qua lời Aeneas: con ngựa “to như núi”, dựng nên “bằng tài nghệ thần thánh của Pallas” (2.15, dịch từ tiếng Latin), ngọn giáo của Laocoön, những lời dối trá của Sinon và đôi rắn từ Tenedos. Aeneas gọi dân mình là những người mà “cả mười năm lẫn nghìn chiến thuyền đều không khuất phục nổi” (2.197–198, dịch từ bản tiếng Anh của J. W. Mackail); Apollodorus đếm được 1.013 chiến thuyền (Tóm lược 3.14).
• Bản dịch tiếng Nhật và tiếng Việt: bản tiếng Nhật của Matsudaira Chiaki in trong tủ sách Iwanami Bunko (hai tập, 1992). Bản tiếng Việt của Phan Thị Miến, nhan đề Iliat, do Nhà xuất bản Văn học ấn hành tại Hà Nội (in lần thứ nhất, 1966).

3 Những Dị Bản

• Có quả táo không? Bản tóm tắt Cypria không có, ở đó nữ thần Bất Hòa chỉ “gây ra cuộc tranh cãi”, dù lời giới thiệu của chính Evelyn-White lại nhắc đến “quả táo bất hòa”. J. G. Frazer ghi chú trong bản dịch Apollodorus rằng quả táo vàng “chỉ xuất hiện lần đầu ở các tác giả muộn, như Lucian và Hyginus”. Apollodorus kể nữ thần Bất Hòa ném “một quả táo làm giải thưởng sắc đẹp” (Tóm lược 3.2). Ở Hyginus, nàng là vị thần duy nhất không được mời, nên từ ngoài cửa ném quả táo vào giữa, nói rằng ai đẹp nhất thì hãy nhặt lấy (Fabulae 92, dịch từ tiếng Latin). Lucian (khoảng năm 125–200 CN) ghi chữ lên quả táo: hē kalē labetō, “người đẹp hãy lấy nó”, được hai dịch giả Fowler dịch là “tặng người đẹp” (Đối thoại của các thần biển 5). Frazer dịch câu ấy là “hãy để người đẹp nhận lấy” hoặc “quả táo dành cho người đẹp”. Câu quen thuộc “tặng người đẹp nhất” không phải là lời văn của bất kỳ văn bản nào chúng tôi đã tra.
• Helen có đến Troy không? Trong Iliad, nàng đứng trên tường thành nhìn xuống, và các bô lão bảo nhau rằng người Troy và người Achaea chịu khổ lâu dài vì một người đàn bà như thế cũng “chẳng đáng trách” (3.156–158). Nhưng theo Plato, nhà thơ Stesichorus bị mù vì nói xấu Helen, đã làm thơ chuộc lỗi: “Nàng chưa từng bước lên những con thuyền nhiều mái chèo, chưa từng đến tường thành Troy” (Phaedrus 243a). Các tư tế Ai Cập kể với Herodotus rằng suốt cuộc chiến Helen ở Ai Cập với vua Proteus, và ông tin họ: nếu Helen ở Troy, người Troy hẳn đã trả nàng về (2.113–120). Trong Helen của Euripides, Hera trao cho Paris “một hình ảnh sống động, biết thở”, còn Helen thật được Hermes đưa sang Ai Cập (31–48).
• Iphigenia có chết không? Homer không hề nhắc tên nàng: các con gái của Agamemnon trong Iliad là Chrysothemis, Laodice và Iphianassa (9.145), và một chú giải cổ về Sophocles cho biết Cypria kể đến bốn người (mảnh 14). Trong Cypria, Artemis cứu nàng. Trong Danh mục các phụ nữ, như Pausanias thuật lại, nàng “không bị giết mà theo ý Artemis đã trở thành Hecate” (mảnh 71). Trong Agamemnon của Aeschylus, không ai cứu nàng: người cha “đã sắt đá lòng mình để hiến tế con gái”, nàng bị bịt miệng để không thể nguyền rủa gia tộc và bị nhấc lên trên bàn thờ “như một con dê non”, rồi dàn đồng ca dừng lại: “Điều gì xảy ra sau đó, ta không thấy và không kể” (224–248, dịch từ bản tiếng Anh của Herbert Weir Smyth). Ở đây Artemis giận không phải vì lời khoe khoang mà vì một điềm báo: hai con đại bàng, tức hai vị vua, xé xác một con thỏ rừng đang mang thai. “Bữa tiệc của đại bàng là điều ghê tởm đối với nàng” (134–138).
• Mười năm hay hai mươi năm? Trong Iliad, “chín năm của thần Zeus vĩ đại đã trôi qua” (2.134), vậy mà trong tang lễ Hector, Helen nói “nay đã là năm thứ hai mươi” kể từ khi nàng rời quê (24.765). Apollodorus ghi rằng “có người nói cuộc chiến kéo dài hai mươi năm”, tính cả tám năm giữa chuyến ra khơi đầu tiên thất bại và lần tụ họp thứ hai ở Aulis (Tóm lược 3.18).
• Gót chân. Homer và các bản tóm tắt của Chu kỳ Sử thi đều không nói gì đến gót chân hay sông Styx. Ở Apollodorus, Achilles “bị Alexandros và Apollo bắn một mũi tên vào mắt cá chân” (Tóm lược 5.3), và nỗ lực làm chàng bất tử lại khác: ban đêm Thetis hơ đứa bé trong lửa, ban ngày xoa dầu thần ambrosia cho con, cho đến khi Peleus trông thấy và hét lên (3.13.6). Văn bản cổ nhất mà chúng tôi tìm thấy có chuyện nhúng xuống sông là Achilleid dang dở của nhà thơ La Mã Statius, cuối thế kỷ I CN: Thetis nói nàng đã lấy “dòng nước nghiêm khắc của sông Styx” bọc giáp cho con khi chàng mới sinh, “ôi, giá như ta nhúng trọn cả người!” (1.269–270, dịch từ bản tiếng Anh của J. H. Mozley). Ở Hyginus, Apollo mang hình dạng Paris bắn trúng talus của chàng, tức mắt cá hay gót chân, “nơi người ta nói là phần phàm trần của chàng” (Fabulae 107), và nhà chú giải Virgil là Servius giải thích vì sao: được mẹ nhúng xuống đầm Styx, Achilles không bị thương ở đâu cả “ngoại trừ chỗ bị nắm giữ” (chú giải Aeneid 6.57; cả hai đều dịch từ tiếng Latin).
• Ai ở trong ngựa, và ai chết? Apollodorus nói có năm mươi người trong bụng ngựa, “hoặc theo tác giả Iliad nhỏ là ba nghìn” (Tóm lược 5.14). Đôi rắn giết Laocoön và một trong hai con trai ông trong Thành Ilion thất thủ, chỉ giết các con trai ông theo Apollodorus (Tóm lược 5.18), còn ở Virgil thì giết cả Laocoön lẫn hai con (2.212–224).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Hisarlik. Nơi được xem là thành Troy là gò Hisarlik, gần eo biển Dardanelles ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Frank Calvert (1828–1908), một lãnh sự sống trong vùng, ngờ rằng thành Troy nằm ở đó, đã mua một phần ngọn đồi và đào vào các năm 1863 và 1865. Năm 1868, ông thuyết phục được Heinrich Schliemann, người bắt đầu đào trái phép năm 1870 và chính thức từ năm 1871. Tin rằng lớp dưới cùng là thành Troy của Homer, Schliemann cho đào một hào rộng xuyên qua đồi và phá hủy các công trình thuộc những lớp muộn hơn trên đường đào (Bảo tàng Schliemann, Ankershagen).
• Chín tòa thành. Dörpfeld, người cộng sự của Schliemann (1893–1894), và nhà khảo cổ người Mỹ Blegen (1932–1938) đã phân định các lớp của gò, từ khoảng năm 3000 TCN đến thời La Mã, nay được đánh số từ Troy I đến Troy IX. Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha xếp Troy VI, với những bức tường thành đồ sộ, vào khoảng 1800–1300 TCN, cho rằng nó bị một trận động đất hủy diệt, và coi Troy VIIa, tòa thành tồn tại không lâu nối tiếp sau đó, là thành của thời cuộc chiến thành Troy. Di chỉ được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Thế giới năm 1998 (Daijisen).
• Khu hạ thành. Manfred Korfmann của Đại học Tübingen, người chỉ huy các cuộc khai quật mới từ cuối thập niên 1980, tìm thấy một khu hạ thành ở phía nam và phía đông thành lũy, bao quanh bởi một con hào đục vào đá gốc: thành Troy “lớn gấp khoảng mười lăm lần so với trước đây vẫn nghĩ”. Ông viết rằng thành “dường như bị phá hủy vào khoảng năm 1180 TCN, có lẽ trong một cuộc chiến mà thành đã thua”: có dấu vết hỏa hoạn, vài bộ xương và những đống đạn ném bằng ná. “Nhưng điều đó không có nghĩa xung đột ấy chính là cuộc chiến kia” (Archaeology, 2004). Eratosthenes, học giả cổ đại về niên đại, đặt năm thành Troy thất thủ vào năm 1183 TCN (theo chú thích của Earnest Cary về Dionysius 1.74).
• Wilusa. Các văn bản Hittite nhắc đến một xứ tên Wilusa ở miền tây Anatolia, mà nhà nghiên cứu các ngôn ngữ Anatolia cổ J. D. Hawkins gọi là xứ “được đồng nhất với di chỉ khảo cổ thành Troy”. Người cai trị xứ ấy là Alaksandu đã ký hiệp ước với vua Hittite Muwatalli II (trị vì khoảng 1295–1272 TCN), và một bức thư của vua Hittite gửi vua xứ Ahhiyawa nói rằng Wilusa từng là mối tranh chấp giữa hai bên. Ahhiyawa nay “được thừa nhận rộng rãi” là tên người Hittite gọi người Hy Lạp thời Mycenae. Nhà ngữ văn Joachim Latacz lập luận rằng Ilios của Homer hẳn trước kia là Wilios.
• Điều mặt đất nói được và không nói được. Khảo cổ học cho thấy ở Hisarlik có một thành phố lớn có tường bao, bị thiêu hủy vào khoảng thời gian mà truyền thống Hy Lạp gán cho cuộc chiến, trên một vùng đất từng là mối tranh chấp giữa người Hittite và Ahhiyawa. Nó không thể chứng minh rằng từng có một Helen, một Achilles hay một cuộc vây hãm mười năm. Chính bức tranh của Korfmann cũng bị công kích: năm 2001, nhà sử học Frank Kolb ở Tübingen gọi hình ảnh thành Troy như một đầu mối thương mại lớn là “hoàn toàn vô lý” và khu hạ thành đông đúc là chuyện hoang tưởng (dịch từ tiếng Đức). Sau một hội thảo ở Tübingen vào tháng 2 năm 2002, bốn học giả, trong đó có Hawkins, kết luận rằng “chính những lời chỉ trích Korfmann mới bị phóng đại đáng kể” (Anatolian Studies, 2002). Korfmann viết rằng với ai nói cuộc chiến thật sự đã diễn ra ở đây, câu trả lời của ông sẽ là: “Tại sao không?”
• Những con ngựa bằng đồng và bằng đá. Trên Acropolis ở Athens, Pausanias thấy Con ngựa gỗ bằng đồng, có các anh hùng ló đầu ra ngoài. Riêng ông nghĩ con ngựa thật là “một cỗ máy để phá thủng tường thành Troy” (1.23.8). Gần Sparta, người ta chỉ cho ông Mộ Ngựa, nơi Tyndareus bắt những người cầu hôn đứng trên những mảnh thịt của một con ngựa tế mà thề (3.20.9).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: cuộc trở về từ tòa thành mà câu chuyện này để lại trong biển lửa. Ở triều đình người Phaeacia, Odysseus xin người ca sĩ Demodocus hát bài ca về con ngựa gỗ, và khóc khi nghe bài ca ấy (8.492–531).
• Aeneas: Người Troy trở thành tổ tiên của La Mã: đêm cuối cùng nhìn từ bên trong tường thành. Trong bản tóm tắt Cypria, Aphrodite sai Aeneas cùng Paris vượt biển, còn trong Thành Ilion thất thủ, những người theo chàng rút lên núi Ida ngay khi đôi rắn xuất hiện. Virgil thì giữ chàng lại trong thành đang cháy cho đến khi chàng cõng cha ra đi.
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: Peleus cũng có mặt trên thuyền Argo. Trong Argonautica của Apollonius xứ Rhodes, Thetis, người đã bỏ chàng mà đi, hiện ra trước chàng để dẫn con thuyền vượt qua những Tảng Đá Trôi, và nhà thơ kể lại vì sao nàng bỏ đi: Peleus đã hét lên khi thấy nàng hơ đứa con nhỏ trong lửa (4.842–879).
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: thành Troy đã từng bị hạ một lần trước đó. Trong Iliad, con trai Heracles là Tlepolemus nhắc lại rằng cha mình đã đến “vì đàn ngựa cái của Laomedon, chỉ với sáu chiến thuyền” và “cướp phá thành Ilios” (5.640–642). Và Philoctetes, người giết Paris, đã dùng chính cây cung của Heracles (Apollodorus, Tóm lược 5.8).
• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: cuộc chiến ở lõi Mahābhārata. Winternitz thấy ở đó một bài anh hùng ca cổ, trong đó, “cũng như trong Iliad và trong bài ca Nibelungen”, một cuộc chiến hủy diệt là đề tài chính.

6 Nguồn Tham Khảo

• Homer, Iliad 1.1–32, 1.181–187, 2.110–141, 2.299–335, 3.154–165, 5.635–646, 9.144–145, 9.410–416, 22.355–363 và 24.22–804, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus; Odyssey 4.265–289, 8.469–534 và 11.519–537, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus
• Proclus, Chrestomathia, các bản tóm tắt Cypria, Aethiopis, Iliad nhỏ và Thành Ilion thất thủ cùng các mảnh trích, và Hesiod, Danh mục các phụ nữ, mảnh 68 và 71, trong Hesiod, the Homeric Hymns, and Homerica, bản dịch của Hugh G. Evelyn-White (1914): Project Gutenberg
• Apollodorus, Thư viện 3.10.7–9 và 3.13.5–6, Tóm lược 3.1–35 và 5.1–23, bản dịch và chú thích của J. G. Frazer (Loeb, 1921): Perseus, Perseus
• Aeschylus, Agamemnon 104–257, bản dịch của Herbert Weir Smyth (Loeb, 1926): Perseus; Euripides, Helen 1–60, bản dịch của E. P. Coleridge: Perseus; Plato, Phaedrus 243a, bản dịch của Harold N. Fowler (Loeb, 1925): Perseus; Herodotus, Lịch sử 2.113–120, bản dịch của A. D. Godley (1920): Perseus
• Virgil, Aeneid quyển 2, nguyên văn Latin: The Latin Library; bản dịch của J. W. Mackail (1885): Project Gutenberg; Servius, chú giải Aeneid 6.57, bản hiệu đính của G. Thilo: Perseus
• Hyginus, Fabulae 92 và 107, nguyên văn Latin: The Latin Library; Statius, Achilleid quyển 1, bản dịch của J. H. Mozley (Loeb, 1928): Theoi; Lucian, Đối thoại của các thần biển 5, bản dịch của H. W. và F. G. Fowler (Clarendon Press): Project Gutenberg, nguyên văn Hy Lạp: Wikisource
• Apollonius xứ Rhodes, Argonautica 4.842–879, bản dịch của R. C. Seaton: Theoi; Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.23.8 và 3.20.9, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus; Dionysius xứ Halicarnassus, Cổ sử La Mã 1.74, kèm chú thích của Earnest Cary: LacusCurtius
• Manfred Korfmann, “Was There a Trojan War?”, cùng Joachim Latacz, “Evidence from Homer”, và J. D. Hawkins, “Evidence from Hittite Records”, Archaeology 57.3 (2004): archaeology.org, archaeology.org, archaeology.org; D. F. Easton, J. D. Hawkins, A. G. Sherratt và E. S. Sherratt, “Troy in recent perspective”, Anatolian Studies 52 (2002), tr. 75–109: Cambridge Core
• “Tübinger Althistoriker wirft Troja-Forscher Korfmann Irreführung vor”, wissenschaft.de (25/7/2001): wissenschaft.de; Bảo tàng Schliemann ở Ankershagen, “Calvert and Schliemann – the discoverers of Troy”: schliemann-museum.de
• “イリアス” (Nipponica) và “トロイア” (Daijisen; Bách khoa toàn thư Thế giới của Heibonsha): Kotobank, Kotobank; bản dịch tiếng Nhật của Matsudaira Chiaki (Iwanami Bunko, 1992): NDL Search; bản dịch của Phan Thị Miến (Văn học, 1966): Thư viện Đại học Văn hóa Hà Nội

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.