Daedalus và Icarus: Giữa mặt trời và biển cả

Người Hy Lạp nhớ đến Daedalus như người thợ thủ công vĩ đại đầu tiên: người tạc những pho tượng tưởng như biết nhìn và biết đi, người dựng mê cung trên đảo Crete, và sau cùng là người làm ra đôi cánh. Câu chuyện của ông là một chuỗi những cuộc trốn chạy: khỏi Athens sau một vụ giết người, khỏi Crete qua đường trời, khỏi một vị vua vượt biển đuổi theo ông đến tận Sicily. Người không thoát được là con trai ông.

1 Câu Chuyện

Chuyến bay được kể ở đây theo quyển 8 của Metamorphoses, thi phẩm Latin mà Ovid hoàn thành vào khoảng năm 8 CN; số dòng theo văn bản Latin do Hugo Magnus hiệu đính (1892), và các câu trích Ovid do chúng tôi dịch từ nguyên bản Latin. Phần vụ giết người ở Athens và phần kết ở Sicily, mà Ovid chỉ lướt qua, theo Thư viện, cuốn cẩm nang thần thoại Hy Lạp mang tên Apollodorus, trong bản dịch của J. G. Frazer.

1-1 Người Học Trò

Theo Apollodorus, Daedalus là người Athens, “một kiến trúc sư xuất sắc và là người đầu tiên tạo ra tượng”. Con trai của chị (hay em) gái ông là Talos theo học ông. Cậu bé nhặt được một chiếc xương hàm rắn và dùng nó cưa đứt một que gỗ mảnh. Daedalus sợ trò sẽ vượt thầy, liền xô cậu từ trên Acropolis xuống. Thi thể bị phát hiện. Daedalus bị đưa ra xét xử trước tòa Areopagus, bị kết tội, và trốn sang đảo Crete với vua Minos (3.15.8).

1-2 Con Bò Cái Và Mê Cung

Ở Crete, Daedalus làm một con bò cái bằng gỗ rỗng ruột cho hoàng hậu Pasiphaë, người bị Poseidon khiến cho thèm muốn một con bò đực, và đứa con nàng sinh ra là Minotaur (Apollodorus 3.1.4; chuyện về nó được kể trong Theseus và Minotaur: Mê cung). Trong Ovid, Minos quyết giấu “nỗi nhục của dòng họ” ấy trong một tòa nhà nhiều ngả rẽ, và Daedalus dựng nên nó. Nhà thơ ví nó với dòng sông Maeander ở xứ Phrygia, đùa giỡn trong làn nước trong, chảy tới rồi chảy lui, quành lại gặp chính mình. Daedalus cũng vậy, lấp đầy vô số lối đi bằng những nẻo lạc, đến chính ông cũng khó khăn lắm mới tìm được đường về cửa vào, “tòa nhà ấy dối lừa đến thế” (8.155–168).

Về sau, theo Apollodorus, công chúa Ariadne hỏi Daedalus cách ra khỏi mê cung, và theo lời khuyên của ông, nàng trao cho Theseus một cuộn chỉ (Tóm lược 1.8–9). Khi biết Theseus đã trốn thoát, Minos nhốt Daedalus vào mê cung cùng con trai ông là Icarus, đứa con mà Naucrate, một nữ nô lệ của Minos, đã sinh cho ông (Tóm lược 1.12).

1-3 Lông Chim, Sợi Chỉ Và Sáp

Trong Ovid không có nhà ngục nào. Daedalus chán ngán đảo Crete và cảnh lưu đày dài đằng đẵng, nhớ quê nơi mình sinh ra, và bị “biển cả vây kín”. “Cứ để hắn chặn đất liền và sóng nước,” ông nói, “nhưng bầu trời thì vẫn mở: ta sẽ đi lối ấy. Minos có thể nắm mọi thứ, nhưng không nắm được không trung” (8.183–187).

Thế là ông dồn tâm trí vào những ngón nghề chưa ai biết và làm mới cả tự nhiên. Ông xếp lông chim thành hàng, bắt đầu từ chiếc nhỏ nhất, chiếc sau dài hơn chiếc trước, trông như mọc trên một con dốc, giống cây sáo của người chăn cừu cao dần lên từ những ống sậy dài ngắn khác nhau. Ông buộc phần giữa bằng chỉ, gắn phần gốc bằng sáp, rồi uốn cong nhẹ cho giống cánh chim thật (8.188–195).

Cậu bé Icarus đứng bên cạnh, không biết rằng mình đang cầm trong tay mối hiểm nguy của chính mình. Cậu cười, chụp lấy những chiếc lông bị làn gió lang thang thổi bay, hay lấy ngón cái nắn mềm sáp vàng, và bằng trò chơi của mình làm vướng công việc kỳ diệu của cha. Khi mọi thứ xong xuôi, Daedalus tự cân mình trên đôi cánh và lơ lửng giữa không khí đang lay động (8.195–202).

1-4 Lời Dặn

Rồi ông dạy con. “Cha dặn con, Icarus, hãy bay đường giữa. Nếu con bay thấp hơn, nước sẽ làm lông cánh nặng trĩu; nếu cao hơn, lửa sẽ thiêu chúng. Hãy bay ở giữa hai đằng.” Cậu không được nhìn các vì sao mà định hướng, không nhìn chòm Mục Phu, chòm Gấu hay thanh gươm tuốt trần của Orion: “hãy theo cha mà bay” (8.203–208). Trong lúc lắp cánh lên vai con, đôi má người cha già ướt đẫm và đôi tay run rẩy. Ông hôn con trai, những nụ hôn “sẽ không bao giờ lặp lại”, rồi bay lên trước, lo lắng cho người theo sau, như con chim dẫn đàn con non từ tổ cao ra bầu trời, và cứ ngoái lại nhìn đôi cánh của con (8.208–216). Bên dưới, một người đánh cá với cần câu rung rinh, một người chăn cừu tựa gậy và một người cày tì lên cán cày ngước nhìn họ, sững sờ, và tưởng đó là những vị thần có thể đi lại trên trời (8.217–220).

1-5 Cú Rơi Và Con Gà Gô

Đảo Samos của nữ thần Juno đã ở bên trái, Delos và Paros đã lùi lại phía sau, bên phải là Lebinthos và Calymne dồi dào mật ong, thì cậu bé bắt đầu say mê chuyến bay táo bạo. Cậu rời người dẫn đường và, bị niềm khao khát bầu trời lôi cuốn, bay lên cao hơn. Đến gần mặt trời thiêu đốt, lớp sáp thơm giữ các chiếc lông mềm ra. Sáp chảy ra; cậu vẫy đôi tay trần, và không còn những mái chèo bằng lông, cậu không níu được chút gió nào. Vừa gọi tên cha, cậu vừa rơi xuống, và làn nước xanh thẫm khép lại trên miệng cậu. Vùng biển ấy mang tên cậu từ đó (8.220–230).

“Người cha bất hạnh, giờ không còn là cha nữa” cất tiếng gọi: “Icarus, Icarus, con ở đâu? Cha biết tìm con ở nơi nào?” Rồi ông thấy những chiếc lông trên sóng. Ông nguyền rủa tay nghề của chính mình và đặt thi hài vào mộ, và vùng đất ấy được gọi theo tên người nằm dưới mộ (8.231–235).

Khi ông chôn con, một con gà gô lắm điều nhìn ra từ một con mương lầy, vỗ cánh và cất tiếng hót mừng rỡ. Thuở ấy nó là một loài chim mới, chưa ai từng thấy, “một lời trách cứ dai dẳng dành cho ngươi, Daedalus”. Người chị (hay em) gái của ông từng gửi con trai mình cho ông dạy nghề, một cậu bé mười hai tuổi sáng dạ. Lấy xương sống cá làm mẫu, cậu khắc răng vào sắt và phát minh ra cái cưa; cậu cũng là người đầu tiên nối hai cánh tay sắt vào một trục, để một bên đứng yên còn bên kia vạch thành vòng tròn. Daedalus ghen tị, xô cậu lộn đầu từ thành thiêng của nữ thần Minerva xuống, rồi dối rằng cậu trượt chân. Nhưng Pallas, vị nữ thần nâng đỡ người có tài, đỡ lấy cậu giữa không trung và phủ lông vũ lên người cậu. Con chim giữ lại cái tên cậu mang trước kia, perdix, gà gô, nhưng không giữ lại sự táo bạo: nó không bao giờ bay cao hay làm tổ trên ngọn cây, mà đẻ trứng trong bờ rào, sợ chỗ cao vì “nhớ cú rơi ngày trước” (8.236–259).

1-6 Chiếc Vỏ Ốc

Vùng đất của núi Etna, tức Sicily, đón Daedalus mệt mỏi, và vua Cocalus cầm vũ khí bảo vệ người đến xin nương náu (8.260–262). Apollodorus kể Minos đã tìm ra ông như thế nào. Minos truy đuổi Daedalus, đến xứ nào lùng tìm cũng mang theo một chiếc vỏ ốc xoắn và hứa thưởng hậu cho ai luồn được sợi chỉ qua nó, “tin rằng bằng cách ấy sẽ tìm ra Daedalus”. Tại Camicus ở Sicily, nơi triều đình của Cocalus, ông đưa chiếc vỏ ra. Cocalus nhận lấy, hứa sẽ luồn chỉ, rồi đưa cho Daedalus; Daedalus buộc sợi chỉ vào một con kiến, khoan một lỗ trên vỏ ốc và cho con kiến bò qua. Thấy chiếc vỏ đã được luồn chỉ, Minos biết Daedalus đang ở đó và đòi giao nộp. Cocalus hứa sẽ giao và mở tiệc; nhưng sau khi tắm, Minos bị các con gái của Cocalus hạ sát, và có người nói ông chết vì bị dội nước sôi (Tóm lược 1.13–15).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Homer, Iliad 18.590–592 (thế kỷ VIII–VII TCN). Trên tấm khiên của Achilles, thần Hephaestus tạo một sân múa “giống như sân múa mà thuở trước Daedalus đã dựng ở Knossos rộng lớn cho Ariadne tóc đẹp”. Không có người con trai, cũng không có chuyến bay. Vào thế kỷ II, Pausanias thấy ở Knossos “Điệu múa của Ariadne mà Homer nhắc đến”, chạm nổi trên đá cẩm thạch trắng (9.40.3).
• Herodotus, Lịch sử 7.169–170 (thế kỷ V TCN): “người ta kể rằng Minos đến Sicania, nay gọi là Sicily, để tìm Daedalus, và chết thảm ở đó.” Sau đó người Crete vây thành Camicus suốt năm năm.
• Sophocles viết một vở kịch, Người xứ Camicus, về Daedalus ở triều đình Cocalus. Vở kịch đã mất. Frazer ghi chú rằng các tác giả đời sau trích vở này về chuyện luồn chỉ qua vỏ ốc, và rằng vở kịch gọi người cháu là Perdix (chú thích cho Thư viện 3.15.8 và Tóm lược 1.15).
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 4.76–79 (thế kỷ I TCN): bản kể bằng tiếng Hy Lạp đầy đủ nhất, từ chuyện người cháu đến ngôi mộ của Minos ở Sicily, kể cuộc trốn bằng thuyền trước chuyện đôi cánh (phần 3).
• Ovid kể chuyến bay hai lần. Trong Nghệ thuật yêu đương (Ars Amatoria, 2.21–96), Daedalus trước hết xin Minos cho mình về quê, “hãy để đất cha ông đón tro cốt của tôi”, và bị khước từ. Lời dặn nêu cùng hai mối nguy, thêm một mối nữa là gió. Icarus vừa rơi vừa kêu lên “Cha ơi, cha ơi, con bị cuốn đi rồi!”, và đoạn thơ khép lại: “đất phủ xương cậu, biển mang tên cậu.” Ovid kể chuyện này để nói về tình yêu: Minos không giữ nổi đôi cánh của một con người, còn nhà thơ định giữ chân chính vị thần có cánh (2.97–98). Metamorphoses (8.152–262), được kể lại ở phần 1, thêm mê cung và con gà gô.
• Strabo, Địa lý 14.1.19: đảo Icaria, cạnh Samos, “nơi biển Icaria có tên”, được đặt theo tên Icarus, người rơi xuống đó khi “bay lên quá gần mặt trời, cánh tuột ra vì sáp chảy”.
• Virgil, Aeneid 6.14–33 (năm 19 TCN): Daedalus đáp xuống Cumae ở Ý, dâng đôi cánh cho Apollo và dựng cho thần một ngôi đền. Trên cánh cửa đền, ông khắc chuyện xứ Crete; hai lần ông định khắc bằng vàng cảnh con trai rơi xuống, và hai lần đôi tay người cha buông thõng.
• Apollodorus, Thư viện 3.1.4 và 3.15.8, cùng Tóm lược 1.8–15 (thế kỷ I hoặc II): được kể lại ở phần 1.
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp (thế kỷ II): ngôi mộ của người cháu ở Athens, cuộc trốn bằng buồm, mộ của Icarus (phần 3 và 4).

3 Những Dị Bản

• Talos, Calos hay Perdix? Apollodorus gọi người cháu là Talos, còn mẹ cậu, chị (hay em) gái của Daedalus, là Perdix. Diodorus cũng gọi cậu là Talos và coi cậu là người phát minh ra bàn xoay gốm, ra cái cưa mà cậu bắt chước hàm rắn, và ra dụng cụ vẽ vòng tròn; Daedalus bị bắt gặp khi đang chôn cậu, và nói rằng mình đang chôn một con rắn (4.76.4–7). Pausanias thấy “ngôi mộ của Calos” trên đường từ nhà hát lên Acropolis (1.21.4). Trong Ovid, cậu bé nghĩ ra cái cưa từ xương sống cá và hóa thành gà gô. Frazer ghi chú rằng Sophocles đã gọi cậu là Perdix, và trong một truyền thống khác Perdix là tên người mẹ, được thờ trong một thánh địa cạnh Acropolis.
• Vì sao Daedalus bị giam? Trong Apollodorus, Minos nhốt ông vào mê cung vì đã giúp Theseus. Trong Diodorus, ông bỏ trốn vì Minos dọa ông về chuyện con bò cái. Pausanias chỉ nói Minos kết tội ông “vì một tội danh nào đó” và tống ông vào ngục cùng con trai (7.4.6). Daedalus của Ovid không ở trong ngục nào: biển cả chính là nhà ngục.
• Cánh hay buồm? Trong Diodorus, Pasiphaë cho ông một chiếc thuyền, và Icarus rơi xuống biển khi “lên bờ hòn đảo một cách hấp tấp”; biển được gọi là biển Icaria, đảo là đảo Icaria. Rồi Diodorus kể chuyện đôi cánh theo lời “một số người viết thần thoại”: Pasiphaë giấu Daedalus, Minos cho lục soát mọi con thuyền trên đảo, và Daedalus làm đôi cánh “gắn lại với nhau bằng sáp một cách tài tình” (4.77.5–9). Trong Pausanias, hai cha con trốn trên những chiếc thuyền nhỏ, và Daedalus phát minh ra cánh buồm “để tận dụng gió thuận mà vượt qua đoàn thuyền chèo của Minos”; thuyền của Icarus bị lật “vì cậu là người cầm lái vụng về” (9.11.4–5).
• Ai chôn cất Icarus? Trong Ovid là cha cậu. Trong Pausanias, dòng nước đưa thi thể dạt vào một hòn đảo ngoài khơi Samos, khi ấy chưa có tên, nơi Heracles tìm thấy, nhận ra và chôn cất cậu; đến thời Pausanias vẫn còn một gò mộ nhỏ trên một mũi đất (9.11.5).
• Daedalus đáp xuống đâu? Apollodorus: bình an đến Camicus ở Sicily. Virgil: trước hết ở Cumae, bên Ý. Pausanias đặt Cocalus ở Inycus, một thành khác của Sicily (7.4.6).
• Minos chết ra sao? Herodotus chỉ nói ông chết thảm. Apollodorus: bị các con gái của Cocalus hạ sát sau khi tắm, hoặc bị dội nước sôi. Diodorus: Cocalus giữ ông quá lâu trong nước nóng, rồi nói với người Crete rằng ông trượt chân ngã vào đó (4.79.2). Pausanias: các con gái của Cocalus, vì ngưỡng mộ tay nghề của Daedalus, đã mưu giết Minos để làm vui lòng Daedalus (7.4.6).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Cái tên. Daidalos nghĩa là “được chế tác tinh xảo”, Itō Teruo viết trong bách khoa toàn thư Nhật Bản Nipponica, nơi Daedalus được coi là biểu tượng cho nghề thủ công của Athens. Theo Diodorus, Daedalus là người đầu tiên tạc tượng mắt mở, chân bước, tay vươn ra, trong khi các nhà điêu khắc trước ông làm tượng nhắm mắt, tay buông sát hai bên mình; và sau vụ giết người, ông trốn trước hết đến một xã (deme) ở Attica mà dân ở đó được gọi theo tên ông là Daedalidae (4.76.3, 4.76.7). Người dịch, C. H. Oldfather, ghi chú rằng xã ấy có lẽ chủ yếu gồm những người thợ tự nhận là con cháu ông.
• Những pho tượng được cho là của ông. Pausanias thấy những tượng gỗ được cho là do Daedalus làm ở Thebes và Lebadeia, ở Olus và Knossos trên đảo Crete, và trên đảo Delos. “Tôi không biết tác phẩm nào khác của Daedalus còn tồn tại,” ông viết (9.40.3–4). Về một tượng Heracles ở Corinth, ông nói mọi tác phẩm của người nghệ sĩ này “tuy trông khá thô kệch, vẫn nổi bật nhờ một thứ cảm hứng thần linh” (2.4.5).
• Sicily. Diodorus kể những công trình người ta cho là Daedalus đã dựng ở đó: một hồ chứa nước gần Megaris, một thành trên đá ở Camicus với lối lên hẹp và quanh co, một hang hơi nóng ở Selinus chữa được bệnh, một bức tường trên vách đá ở Eryx và một con cừu đực bằng vàng dâng nữ thần Aphrodite ở đó (4.78). Nơi Minos đổ bộ được gọi theo tên ông là Minoa. Thuộc hạ chôn ông trong một ngôi mộ hai tầng, phía trên xương cốt là một điện thờ Aphrodite, và khi Theron cai trị Acragas, xương cốt được trả về cho người Crete (4.79.1–4).
• Biển Icaria. Strabo tả Icaria là một hòn đảo không có cảng, chu vi ba trăm stadion, có đền thờ Artemis, “được người Samos dùng phần lớn để chăn thả gia súc”. Pausanias viết: “Theo tên Icarus này mà cả hòn đảo lẫn vùng biển quanh nó được đặt tên” (9.11.5).
• Bức tranh ở Brussels. Bức Phong cảnh với cú rơi của Icarus ở Bảo tàng Mỹ thuật Hoàng gia Bỉ (số kiểm kê 4030) có người cày, người chăn cừu và người đánh cá của Ovid. Người cày cúi mình trên chiếc cày chiếm lĩnh tiền cảnh, còn một người chăn cừu ngước nhìn bầu trời trống không; Icarus chỉ còn là hai cẳng chân giữa sóng, và một con gà gô đậu trên mô đất nhìn ra biển. Dominique Allart và Christina Currie (2013) viết rằng bố cục này thường được coi là của Pieter Bruegel Cha, nhưng tấm toan, xuất hiện ở một phòng tranh London và được mua năm 1912 như một bản chép, không phải do chính tay ông vẽ: phép định tuổi bằng carbon phóng xạ năm 1998 xác định tấm toan có niên đại trong khoảng 1555 đến 1635, nhiều khả năng nhất là sau khi Bruegel mất năm 1569, và nét vẽ phác bên dưới không phải của Bruegel, cũng không phải của con trai ông là Pieter Brueghel Con. Hai tác giả kết luận đây là một bản chép cổ theo một nguyên tác đã mất. Một phiên bản thứ hai, vẽ trên gỗ, ở Bảo tàng Van Buuren tại Brussels, cũng là bản chép, và có Daedalus trên khoảng trời mà người chăn cừu đang nhìn.
• Auden. W. H. Auden xem bức tranh ở Brussels và viết bài thơ “Musée des Beaux Arts”, theo Langdon Hammer là vào tháng 12 năm 1938; bài thơ được in trong tập Another Time (1940). Trong thơ, ở “bức Icarus của Brueghel”, mọi thứ ngoảnh mặt khỏi tai họa “thật thong thả”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Theseus và Minotaur: Mê cung: con quái vật mà mê cung của Daedalus được dựng lên để giam giữ, và cuộn chỉ dẫn Theseus ra khỏi đó, mà theo Apollodorus, Ariadne trao cho chàng theo lời khuyên của Daedalus.
• Sibyl xứ Cumae: Nữ tiên tri và chín cuốn sách: trong Aeneid, Daedalus đáp xuống Cumae, dâng đôi cánh cho Apollo và khắc chuyện xứ Crete lên cánh cửa đền. Hai lần ông định khắc cảnh con trai rơi xuống, và hai lần đôi tay ông không nghe lời.
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: trong Pausanias, chính Heracles đã tìm thấy Icarus chết đuối dạt vào hòn đảo ngoài khơi Samos, nhận ra cậu và chôn cất cậu.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ovid, Metamorphoses 8.152–262, văn bản Latin do Hugo Magnus hiệu đính (1892), và bản dịch tiếng Anh của Brookes More (1922): Perseus, Perseus
• Ovid, Nghệ thuật yêu đương (Ars Amatoria) 2.21–98, văn bản Latin: The Latin Library
• Apollodorus, Thư viện 3.1.4 và 3.15.8, cùng Tóm lược 1.8–15, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus, Perseus
• Homer, Iliad 18.590–592, bản dịch của A. T. Murray (Loeb, 1924): Perseus
• Herodotus, Lịch sử 7.169–170, bản dịch của A. D. Godley: Perseus
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 4.76–79, bản dịch của C. H. Oldfather (Loeb, tập III, 1939): LacusCurtius
• Strabo, Địa lý 14.1.19, bản dịch của H. L. Jones (Loeb): Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 1.21.4, 2.4.5, 7.4.5–6, 9.11.4–5 và 9.40.3–4, bản dịch của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918): Perseus
• Virgil, Aeneid 6.14–33, văn bản Latin: The Latin Library
• Dominique Allart và Christina Currie, “Trompeuses séductions. La Chute d’Icare des Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique à Bruxelles”, CeROArt (2013), bản của tác giả: ORBi, Đại học Liège; Bảo tàng Mỹ thuật Hoàng gia Bỉ, Lưu trữ lịch sử, hồ sơ 5231, về việc mua số kiểm kê 4030 năm 1912: fine-arts-museum.be
• Langdon Hammer, “W. H. Auden (cont.)”, ENGL 310: Modern Poetry, bài giảng 23: Open Yale Courses
• Itō Teruo, “ダイダロス”, Nipponica: Kotobank
• Bản dịch tiếng Nhật: Metamorphoses của Nakamura Zen’ya (Iwanami Bunko, 2 tập) và Apollodorus của Takatsu Harushige (Iwanami Bunko, 1953): NDL Search, NDL Search

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.