Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta

Trong Iliad, Achilles chấp nhận cái chết của mình khi nhớ rằng “ngay cả Heracles hùng mạnh cũng không thoát khỏi cái chết”. Trong Odyssey, Odysseus gặp Heracles giữa cõi chết, và nhà thơ dừng lại để giải thích rằng đó chỉ là “bóng ảo của chàng”: chính Heracles đang dự tiệc giữa các vị thần bất tử, và đã cưới Hebe. Người anh hùng vĩ đại nhất của Hy Lạp, mà người La Mã gọi là Hercules, vừa là một người đã chết vừa là một vị thần, và người Hy Lạp dâng lễ cho chàng theo cả hai cách.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Thư viện (2.4.8–2.7.7), một cuốn cẩm nang thần thoại mang tên Apollodorus, theo bản dịch tiếng Anh năm 1921 của Sir James Frazer. Ở những cảnh mà Homer hay Pindar kể trước, bài viết sẽ nói rõ.

1-1 Ra Đời Muộn Một Ngày

Iliad kể rằng vào ngày Alcmene sắp sinh Heracles ở Thebes, Zeus khoe với các vị thần rằng một người mang dòng máu của ông sinh ra hôm ấy sẽ làm chúa tể của mọi người sống quanh mình. Hera bắt ông thề điều đó. Rồi bà xuống Argos, khiến vợ của Sthenelus, con trai Perseus, sinh con khi mới mang thai bảy tháng, và giữ cho Alcmene chưa trở dạ được. Đứa trẻ ra đời hôm ấy là Eurystheus (19.95–133).

Apollodorus kể đứa trẻ đã được thụ thai thế nào. Trong lúc Amphitryon đi đánh trận, Zeus mượn hình dạng của ông đến với người vợ là Alcmene, và kéo một đêm dài bằng ba đêm. Alcmene sinh đôi: Heracles, con của Zeus, lớn hơn một đêm, và Iphicles, con của Amphitryon. Khi Heracles được tám tháng tuổi, Hera thả hai con rắn lớn vào giường, và đứa bé ngồi dậy bóp chết chúng bằng hai tay. Pindar kể đó như trận chiến đầu tiên của chàng: Alcmene bật dậy khỏi giường, Amphitryon tuốt gươm chạy vào, và nhà tiên tri Teiresias báo trước những quái vật cậu bé sẽ giết trên đất liền và ngoài biển, cùng cuộc hôn nhân với Hebe ở cuối đời (Thắng ca Nemea số 1).

1-2 Cơn Điên

Heracles lớn lên cao bốn cubit, mắt lóe lửa. Năm mười tám tuổi, chàng giết con sư tử ở núi Cithaeron, khoác tấm da của nó và lấy da đầu làm mũ trụ. Chàng giải phóng Thebes khỏi khoản cống nạp cho người Minyae ở Orchomenus, và vua Creon gả cho chàng người con gái lớn là Megara. Họ có ba con trai. Rồi vì lòng ghen của Hera, Heracles hóa điên, ném các con của mình với Megara, cùng hai đứa con của người anh em Iphicles, vào lửa. Chàng tự kết án mình phải lưu đày, được tẩy uế tội sát nhân, rồi đến Delphi hỏi nên sống ở đâu. Apollodorus kể rằng chính lúc ấy nữ tư tế Pythia lần đầu gọi chàng là Heracles; trước đó chàng được gọi là Alcides, theo tên ông nội Alcaeus. Pythia bảo chàng đến sống ở Tiryns, phục dịch Eurystheus mười hai năm và làm “mười kỳ công được giao”. Khi làm xong, chàng sẽ được bất tử (2.4.9–12).

1-3 Mười Kỳ Công, Rồi Thêm Hai

• Con sư tử ở Nemea, con của Typhon, không vũ khí nào làm nó bị thương được. Heracles chặn một cửa hang, vào bằng cửa kia và dùng cánh tay siết cổ nó đến chết. Eurystheus khiếp sợ, cấm chàng từ đó không được vào thành; người ta còn kể ông ta cho chôn một chiếc vò đồng dưới đất để trốn vào.
• Con Hydra ở Lerna, có chín đầu, cái ở giữa là bất tử. Cứ mỗi cái đầu chàng đập nát lại mọc ra hai cái, cho đến khi người cháu Iolaus lấy đuốc đốt cháy các vết cắt. Heracles chôn cái đầu bất tử dưới một tảng đá và nhúng mũi tên vào mật của con quái. Eurystheus không chịu tính kỳ công này, vì Heracles không thắng một mình.

• Con nai ở Ceryneia, sừng vàng, con vật thiêng của Artemis, bị săn đuổi suốt một năm rồi được mang sống về Mycenae; và con lợn rừng ở Erymanthus, bị lùa vào tuyết sâu và bắt sống.
• Chuồng gia súc của Augeas, vua xứ Elis, được dọn sạch trong một ngày bằng cách dẫn dòng sông Alpheus và sông Peneus chảy qua sân. Heracles đã đòi Augeas một phần mười đàn gia súc, nên Eurystheus cũng không chịu tính kỳ công này: việc ấy làm để lấy công.
• Đàn chim ở Stymphalus, bị xua khỏi khu rừng bằng chiếc phách đồng của Athena rồi bị bắn hạ; con bò mộng xứ Crete, bị bắt về cho Eurystheus xem rồi được ông ta thả đi; và đàn ngựa cái ăn thịt người của Diomedes, vua của người Bistones ở Thrace.
• Chiếc thắt lưng của Hippolyte, nữ hoàng của tộc Amazon. Bà hứa trao chiếc thắt lưng, nhưng Hera giả làm một người Amazon, loan tin rằng đám người lạ đang bắt cóc nữ hoàng. Khi các chiến binh Amazon xông tới, Heracles giết Hippolyte và lấy chiếc thắt lưng.
• Đàn bò của Geryon, một người có ba thân, trên đảo Erythia ở tận cùng phía tây. Trên đường đi, Heracles dựng hai cây cột đối diện nhau ở ranh giới giữa châu Âu và Libya.

Mười kỳ công ấy mất “tám năm và một tháng”. Vì hai kỳ công không được tính, Eurystheus giao thêm hai (2.5.11–12).

• Những quả táo vàng của các Hesperides, do một con rồng trăm đầu canh giữ. Trên đường đi, Heracles bắn hạ con đại bàng đang rỉa gan Prometheus và giải thoát ông. Prometheus khuyên chàng đừng tự đi hái táo mà hãy đỡ bầu trời thay cho Atlas để Atlas đi. Atlas mang về ba quả táo rồi đòi tự mình đem đến cho Eurystheus, nhưng Heracles nhờ ông đỡ bầu trời một lát để chàng đặt miếng đệm lên đầu, rồi nhặt táo bỏ đi.

• Cerberus, con chó ba đầu canh cõi âm. Heracles xuống cõi chết ở Taenarum, kéo Theseus đứng dậy khỏi nơi chàng bị giữ chặt, và được Pluto cho phép mang con chó đi nếu khuất phục được nó mà không dùng vũ khí. Chàng siết nó cho đến khi nó chịu khuất phục, mang lên mặt đất, cho Eurystheus xem rồi đưa trả về.

1-4 Tấm Áo Và Giàn Hỏa

Làm xong các kỳ công, Heracles giành được Deianira, con gái Oeneus ở Calydon, sau khi vật nhau với thần sông Achelous. Trên đường đưa nàng đến Trachis, chàng tới sông Evenus, nơi nhân mã Nessus cõng khách qua sông lấy tiền. Giữa dòng, Nessus định cưỡng bức nàng, và Heracles bắn một mũi tên xuyên tim hắn. Lúc hấp hối, Nessus bảo Deianira rằng máu của hắn là bùa yêu, và nàng cất giữ nó. Nhiều năm sau, Heracles hạ thành Oechalia và bắt công chúa Iole làm tù binh. Chàng sai sứ giả Lichas về Trachis lấy y phục đẹp để mặc khi làm lễ tế. Deianira biết chuyện Iole, sợ chồng sẽ yêu cô gái hơn mình, nên bôi máu ấy lên một tấm áo. Tấm áo vừa ấm lên trên người chàng, chất độc Hydra từ mũi tên năm xưa bắt đầu ăn vào da. Chàng quăng Lichas xuống biển và xé tấm áo ra, thịt cũng bị lột theo. Hay tin, Deianira treo cổ tự vẫn.

Heracles dặn con trai Hyllus khi đến tuổi trưởng thành thì cưới Iole, rồi lên núi Oeta, dựng một giàn hỏa và nằm lên đó. Không ai chịu châm lửa, cho đến khi Poeas đi ngang qua tìm đàn cừu của mình và châm lửa, và Heracles tặng ông cây cung của mình. Khi giàn hỏa đang cháy, “người ta kể rằng” một đám mây luồn xuống dưới chàng và đưa chàng lên trời giữa tiếng sấm. Ở đó chàng được bất tử, làm lành với Hera, và cưới con gái bà là Hebe (2.7.5–7).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Homer, Iliad và Odyssey (thế kỷ VIII–VII TCN), biết các kỳ công nhưng không bao giờ đếm. Athena nhắc lại rằng bà đã bao lần cứu Heracles khi chàng “kiệt sức vì những việc Eurystheus giao”, và nêu tên một việc: con chó của Hades (Iliad 8.362–369). Trong Odyssey, bóng ảo của Heracles kể với Odysseus rằng một kẻ kém chàng rất xa đã “giao cho ta những việc nặng nề”, và việc bắt con chó là khó nhất (11.617–626).
• Hesiod, Thần phả (thế kỷ VIII–VII TCN), kể từng chiến công một khi liệt kê các quái vật: Geryon (287–294), con Hydra, cùng với Iolaus (313–318), con sư tử Nemea (327–332), con đại bàng của Prometheus (526–534). Sách kết thúc bằng việc chàng cưới Hebe trên Olympus, “khi đã làm xong những công việc nặng nhọc” (950–955).
• Pindar, Thắng ca Nemea số 1, có lẽ viết năm 476 TCN theo niên đại của người dịch, Sir John Sandys: chuyện con rắn và lời tiên tri của Teiresias. Thắng ca Isthmia số 4 nhắc đến lễ tế ở Thebes dành cho các con trai của Megara (mục 3).
• Đền thờ Zeus ở Olympia, hoàn thành khoảng năm 456 TCN. Mười hai tấm metope, những phiến chạm nổi phía trên hai cổng, mỗi đầu sáu tấm, thể hiện đúng mười hai kỳ công như trong Apollodorus. Pausanias, người đã thấy chúng vào thế kỷ II, chỉ kể mười một (5.10.9); phần chú giải của Thư viện số Perseus ghi rằng Cerberus “đã bị vô tình bỏ sót”.
• Sophocles, Những người phụ nữ xứ Trachis, và Euripides, Heracles, hai vở bi kịch Athens thế kỷ V TCN: một vở về cái chết của chàng, một vở về cơn điên.
• Theocritus, Điền ca số 24, “Heracles bé nhỏ” (thế kỷ III TCN): lại chuyện con rắn, và một lời tiên tri giờ đã đếm “mười hai kỳ công” (81–82) và thấy trước “giàn hỏa ở Trachis”.
• Diodorus xứ Sicily, Thư viện lịch sử 4.8–39 (thế kỷ I TCN). Người dịch C. H. Oldfather ghi chú rằng phần kể về Heracles “thường được coi là lấy từ” bài Ca ngợi Heracles của Matris xứ Thebes, một người “không được biết đến ở đâu khác”.
• Apollodorus, Thư viện 2.4.5–2.7.8: bản kể đầy đủ nhất, được thuật lại ở mục 1. Metamorphoses quyển 9 của Ovid (hoàn thành khoảng năm 8) kể đoạn kết bằng tiếng Latin, nơi người anh hùng mang tên Hercules.

3 Những Dị Bản

• Cơn điên xảy ra trước hay sau các kỳ công? Trước, trong Apollodorus. Cũng trước, trong Diodorus, nhưng ở đó nó đến sau lệnh của Delphi: không muốn phục dịch một kẻ kém mình, Heracles rơi vào u uất, Hera gieo cơn điên, và chàng bắn chết các con vì tưởng chúng là kẻ thù (4.10.6–4.11.2). Trong Euripides, cơn điên đến sau kỳ công cuối cùng: “giờ đây khi hắn đã làm xong các việc của Eurystheus”, Iris nói, Hera muốn hắn phải đổ máu người thân (827–832). Chàng giết Megara và ba con trai, Athena ném đá chặn chàng trước khi chàng kịp giết Amphitryon, và Theseus đưa chàng về Athens, Heracles đi theo “như một con thuyền nhỏ theo vệt sóng của Theseus” (1424). Người Thebes trong Pindar tôn thờ không phải ba mà tám người con trai của Megara, “những người mặc giáp, nay đã chết”, bằng lễ tế và những ngọn lửa cháy suốt đêm (Thắng ca Isthmia số 4).
• Mười, mười hai hay vô số? Apollodorus: mười, rồi thêm hai. Diodorus: mười hai từ trước khi chàng ra đời, theo thỏa thuận giữa Zeus, kẻ bị lừa, và Hera (4.9.4–5), và theo một thứ tự khác, Cerberus đứng thứ mười một và táo vàng là cuối cùng. Heracles hấp hối của Sophocles kể sáu việc, con sư tử, con Hydra, các nhân mã, con lợn rừng, con chó của Hades và con rồng giữ táo: “Những gian khổ ấy và hàng nghìn gian khổ khác” (1089–1102); dàn đồng ca thì đếm năm chứ không đếm kỳ công, “năm thứ mười hai” (824–826). Dàn đồng ca của Euripides ca ngợi mười hai chiến công, theo cách đếm của Jebb, nhưng không phải mười hai việc của Apollodorus: có các nhân mã, Cycnus, việc dẹp yên biển cả và việc đỡ bầu trời, còn con lợn rừng, chuồng gia súc, đàn chim và con bò mộng xứ Crete thì không (359–429).
• Con rắn và cái tên. Trong Pindar, Theocritus và Apollodorus, Hera là người thả rắn. Nhưng Apollodorus kể thêm rằng tác giả xưa Pherecydes cho là Amphitryon đã thả rắn vào giường để biết đứa nào là con mình: Iphicles bỏ chạy, Heracles đứng vững. Tuổi của đứa bé cũng khác nhau: mới sinh trong Pindar, tám tháng trong Apollodorus, mười tháng trong Theocritus. Trong Diodorus, chính sau chuyện con rắn, người Argos đặt tên chàng là Heracles, vì chàng có được vinh quang, kleos, nhờ Hera; trước đó chàng tên là Alcaeus (4.10.1).
• Đoạn kết. Deianira của Sophocles đâm gươm vào sườn mình (930–931); Deianira của Apollodorus treo cổ. Apollodorus để Poeas châm lửa giàn hỏa. Ovid để Philoctetes châm lửa, còn Heracles nằm trên tấm da sư tử Nemea, “lấy chùy làm gối”, bình thản như một vị khách bên bàn tiệc.
• Đã chết hay thành thần? Achilles nói rằng “số mệnh đã khuất phục chàng, cùng cơn giận khủng khiếp của Hera” (Iliad 18.117–119). Odyssey giữ cả hai (11.601–604), còn Hesiod cho chàng sống “không âu lo, không già cỗi suốt mọi ngày”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Anh hùng và thần. Herodotus vượt biển đến Tyre và Thasos để xem những đền thờ Heracles còn cổ hơn người anh hùng Hy Lạp, rồi kết luận rằng những người Hy Lạp đúng đắn nhất là những người giữ hai cách thờ, “dâng lễ tế cho một Heracles như cho đấng bất tử và gọi ngài là thần Olympus, còn dâng lễ vật cho Heracles kia như cho một anh hùng đã khuất” (2.44). Trong Apollodorus, người chủ nhà tiếp Heracles trước cuộc săn sư tử sẽ dâng lễ tế Zeus Cứu Độ nếu chàng trở về, còn nếu chàng chết thì dâng lễ cho chàng “như cho một anh hùng”; Frazer ghi chú rằng tiếng Hy Lạp dùng hai động từ khác nhau cho hai việc ấy.
• Tấm da sư tử và cây chùy. Strabo gọi bộ trang phục ấy là “sự bịa đặt của những tác giả Heracleia, dù tác giả ấy là Peisander hay một ai khác”, muộn hơn nhiều so với các câu chuyện về thành Troy: “Những pho tượng cổ của Heracles không được trang phục như thế” (15.1.9). Ngay cả con sư tử cũng khác nhau: con ở Cithaeron trong Apollodorus, con ở Nemea trong Diodorus và Ovid.
• Olympia và tận cùng thế giới. Diodorus kể rằng Heracles lập ra các cuộc thi Olympic (4.14.1). Phần lớn các tấm metope nằm ở Olympia, nơi cả bộ đã được phục dựng; một số mảnh ở bảo tàng Louvre. Hai cây cột ở ranh giới châu Âu và Libya được Mizutani Tomohiro, trong Bách khoa toàn thư thế giới Heibonsha của Nhật Bản, đặt ở eo biển Gibraltar ngày nay; mục từ ấy giải nghĩa tên Heracles là “vinh quang của nữ thần Hera”.
• Ngã rẽ. Trong Hồi ức về Socrates của Xenophon (2.1.21–34), Socrates kể lại một bài của nhà ngụy biện Prodicus: chàng Heracles trẻ tuổi ngồi một mình “suy nghĩ nên chọn con đường nào”, và hai người phụ nữ đến bên chàng, Đức hạnh và Thói xấu, mỗi người mời chàng một lối sống.
• Hercules ở La Mã. Theo Livy, Hercules lùa đàn bò của Geryon đến sông Tiber, và gã chăn cừu Cacus kéo những con đẹp nhất giật lùi theo đuôi vào hang. Hercules dùng chùy đánh chết hắn, và vua Evander chào đón chàng bằng lời tiên tri về Ara Maxima, Bàn thờ Lớn nhất. Đó là nghi lễ ngoại lai duy nhất mà Romulus tiếp nhận, như thể ông cảm thấy “sự bất tử giành được nhờ lòng dũng cảm” một ngày kia sẽ là phần thưởng của chính mình (1.7.3–15).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Prometheus: Vị thần đánh cắp lửa: Heracles bắn hạ con đại bàng và giải thoát Prometheus. Hesiod nói Zeus đã cho phép, “để vinh quang của Heracles, người sinh ra ở Thebes, còn lớn hơn trước” (Thần phả 526–534).
• Jason và các Argonaut: Hành trình tìm bộ lông cừu vàng: Apollodorus kể Heracles trong số các anh hùng trên thuyền Argo, và cho chàng bị bỏ lại ở Mysia trong lúc đi tìm cậu bé Hylas (1.9.16–19).
• Theseus và Minotaur: Mê cung: trong Apollodorus, Heracles kéo Theseus lên từ cõi âm; trong Euripides, Theseus đền ơn bằng cách đưa Heracles về Athens.
• Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng: một anh hùng khác, trong Shahnameh của Ba Tư, một mình đi từ quái vật này đến quái vật khác để giải cứu một vị vua bị giam cầm. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuỗi kỳ công này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng chủ đề.
• Krishna: Vị thần chăn bò: Megasthenes gọi Krishna là “Herakles”, và Macdonell đồng ý rằng đó chính là Krishna. Cả hai đều diệt những quái vật bị sai đến hại mình khi còn nằm nôi, Heracles giết hai con rắn của Hera, Krishna giết các sát thủ của Kamsa; sự giống nhau ấy chúng tôi xếp cạnh nhau vì chung chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Apollodorus, Thư viện 1.9.16–19 và 2.4.5–2.7.8, bản dịch và chú thích của Sir James George Frazer (Loeb, 1921): Perseus, Theoi
• Homer, Iliad 8.360–369, 18.115–121 và 19.95–133, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray (Loeb, 1924), và Odyssey 11.601–626, bản dịch tiếng Anh của A. T. Murray (Loeb, 1919): Perseus, Perseus
• Hesiod, Thần phả 287–332, 526–534 và 943–955, bản dịch tiếng Anh của Hugh G. Evelyn-White (Loeb, 1914): Perseus
• Pindar, Thắng ca Nemea số 1 và Thắng ca Isthmia số 4, bản dịch tiếng Anh của Sir John Sandys (Loeb, 1915): archive.org
• Sophocles, Những người phụ nữ xứ Trachis (Trachiniae), bản dịch tiếng Anh của Sir Richard Jebb (1892): Perseus
• Euripides, Heracles, bản dịch tiếng Anh của E. P. Coleridge, trong The Complete Greek Drama, Whitney J. Oates và Eugene O’Neill Jr. biên tập (1938): Perseus
• Theocritus, Điền ca số 24, bản dịch tiếng Anh của J. M. Edmonds (Loeb, 1912): Theoi
• Diodorus Siculus, Thư viện lịch sử 4.8–39, bản dịch tiếng Anh của C. H. Oldfather (Loeb, 1935): LacusCurtius
• Ovid, Metamorphoses quyển 9, bản dịch tiếng Anh của Brookes More (1922): Perseus
• Pausanias, Mô tả Hy Lạp 5.10.9, bản dịch tiếng Anh của W. H. S. Jones và H. A. Ormerod (Loeb, 1918); Thư viện số Perseus, “Olympia Metopes” và “Olympia, Temple of Zeus”: Perseus, Perseus, Perseus
• Herodotus, Lịch sử 2.44, bản dịch tiếng Anh của A. D. Godley (Loeb, 1920): Perseus
• Strabo, Địa lý 15.1.8–9, bản dịch tiếng Anh của Horace Leonard Jones (Loeb, 1932): LacusCurtius
• Xenophon, Hồi ức về Socrates 2.1.21–34, bản dịch tiếng Anh của E. C. Marchant (Loeb, 1923): Perseus
• Livy, Lịch sử La Mã 1.7, bản dịch tiếng Anh của Canon Roberts (1912): Perseus
• Sir Richard C. Jebb, Sophocles: The Plays and Fragments, Phần V: The Trachiniae (Cambridge, 1902), Lời giới thiệu, mục 2, cùng các chú thích: Perseus
• Susan Estella Gibbons, The Labours of Heracles, a Literary and Artistic Examination, luận án tiến sĩ, Bedford College, Đại học London (1976), chỉ phần tóm tắt: Royal Holloway Research Online
• Nakatsukasa Tetsuo, “ヘラクレス”, Nipponica, và Mizutani Tomohiro, “ヘラクレス”, Bách khoa toàn thư thế giới Heibonsha: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.