Krishna: Vị thần chăn bò

Ông sinh lúc nửa đêm trong ngục và được mang qua sông ngay trong đêm ấy. Ông lớn lên như con trai một người chăn bò, trộm bơ, nhảy múa trên đầu một con rắn khổng lồ và nâng một ngọn núi che cho cả làng suốt bảy ngày. Rồi ông lên kinh thành, làm vua, và vào buổi sáng của một cuộc đại chiến, ông chỉ cho người bạn đang run sợ cách hành động mà không sợ hãi. Ít vị thần nào có nhiều chuyện kể đến thế, và những chuyện ấy không được viết ra cùng một lúc.

1 Câu Chuyện

Tuổi trẻ của Krishna được kể ở đây theo Bhāgavata Purāṇa, quyển 10, bản kể đầy đủ nhất và được kể lại nhiều nhất. Lời dạy và cái chết của ông theo Mahābhārata trong bản hiệu đính Pune. Mục 3 cho thấy Harivaṃśa, văn bản cổ hơn, khác ở những chỗ nào.

1-1 Đứa Con Thứ Tám

Vua Kamsa của Mathura đang đánh xe trong lễ cưới của em gái là Devaki với Vasudeva thì một giọng nói vang lên từ trời: “Đồ ngu, đứa con thứ tám của người đàn bà mà ngươi đang chở sẽ giết ngươi” (10.1.34). Kamsa túm tóc em gái và rút gươm. Vasudeva cứu mạng vợ bằng lời hứa sẽ nộp cho Kamsa mọi đứa con nàng sinh ra. Kamsa, kẻ còn tống cả cha mình là Ugrasena vào ngục để cướp ngôi, xích hai vợ chồng lại và giết từng đứa con trai ngay khi vừa chào đời (10.1.66–69). Khi sáu đứa đã chết, quyền năng huyễn hóa của Vishnu là Yogamāyā chuyển đứa thứ bảy từ bụng Devaki sang bụng Rohini, người vợ khác của Vasudeva đang sống giữa những người chăn bò. Đứa bé ấy là Balarama, còn gọi là Saṅkarṣaṇa, “người được kéo ra” (10.2.4–13).

1-2 Vượt Sông

Đứa thứ tám ra đời lúc nửa đêm, “như vầng trăng tròn mọc ở phương đông” (10.3.8). Cha mẹ ông thấy một đứa bé bốn tay cầm ốc tù và cùng cây chùy, viên ngọc Kaustubha sáng trên cổ, mặc lụa vàng. Devaki xin ông giấu hình dạng ấy đi, và ông trở thành một đứa trẻ bình thường. Lính canh ngủ say, những cánh cửa cài then tự mở, và Vasudeva bế con ra ngoài trời mưa. Rắn thần Shesha theo sau, xòe mang che mưa cho họ, và dòng Yamuna đang lũ rẽ lối cho họ đi “như biển cả từng rẽ lối cho chúa tể của Śrī” (10.3.46–50).

Ở làng chăn bò Gokul, mọi người đều đang ngủ. Vasudeva đặt con trai bên cạnh Yashoda, vợ của trưởng làng Nanda, bế đứa con gái nàng vừa sinh rồi quay về với xiềng xích. Khi Kamsa đến, Devaki van xin hắn tha cho đứa bé gái. Hắn nắm chân đứa bé quật vào đá, nhưng đứa bé tuột khỏi tay hắn, bay lên trời thành một nữ thần tám tay. “Giết ta thì được gì, đồ ngu?” nữ thần nói. “Kẻ sẽ giết ngươi đã sinh ra ở nơi khác rồi” (10.4.7–12).

1-3 Chú Bé Trộm Bơ

Kamsa sai Putana, kẻ chuyên giết trẻ sơ sinh, bay đến Gokul. Mụ hóa thành một người đàn bà xinh đẹp và cho đứa bé bú bầu vú tẩm độc. Đứa bé hút cạn sinh mạng của mụ cùng với sữa, và mụ ngã chết trong hình dạng khổng lồ thật của mình (10.6). Khi cậu lớn lên, những người phụ nữ chăn bò đến phàn nàn với Yashoda: cậu thả bê ra, trộm sữa đông và sữa, đem cho khỉ ăn và đập vỡ bình (10.8.29). Khi bạn bè mách rằng cậu ăn đất, Yashoda bắt cậu há miệng, và bà thấy trong đó cả vũ trụ: mặt đất, bầu trời, các vì sao và chính bà (10.8.32–39). Một hôm cậu đập vỡ bình sữa đông rồi ngồi trên chiếc cối úp ngược đút bơ cho khỉ. Yashoda định trói cậu vào cối, nhưng sợi dây nào bà nối thêm cũng thiếu hai ngón tay, cho đến khi cậu thấy mẹ mệt lả mới chịu để bà trói (10.9.6–18). Kéo chiếc cối theo sau, cậu làm đổ hai cây arjuna lớn (10.10).

1-4 Kaliya Và Núi Govardhan

Rắn Kaliya đã đầu độc một vực nước của sông Yamuna. Krishna trèo lên cây kadamba bên bờ rồi nhảy xuống. Con rắn quấn lấy cậu, nhưng cậu thoát ra, leo lên những cái đầu rộng của nó mà nhảy múa (10.16.6–26). Các bà vợ của Kaliya van xin tha mạng cho chồng, và Krishna đuổi con rắn ra biển: dấu chân cậu trên đầu Kaliya sẽ giữ cho Garuda, kẻ thù của loài rắn, không làm hại nó (10.16.60–67).

Khi những người chăn bò chuẩn bị lễ cúng thần Indra, Krishna thuyết phục họ tôn kính đàn bò, các bà-la-môn và núi Govardhan thay vào đó (10.24.25). Indra giáng bão. Krishna nhấc ngọn núi bằng một tay, “như đứa trẻ cầm cây nấm”, và giữ nó suốt bảy ngày không nhúc nhích trong khi dân làng và đàn gia súc trú bên dưới, cho đến khi Indra thu mây về (10.25.19–24).

1-5 Điệu Múa Rāsa

Vào những đêm thu, khi hoa nhài nở và trăng tròn lên, Krishna thổi sáo, và các gopi bỏ cả nhà cửa lẫn chồng để tìm đến cậu trong rừng (10.29.1–8, 40). Khi họ sinh lòng kiêu hãnh vì được cậu yêu, cậu biến mất (10.29.48). Đi tìm, họ thấy dấu chân cậu, và bên cạnh là dấu chân một người phụ nữ: “Hẳn nàng đã thờ phụng Đấng Chí Tôn,” họ nói, “nên Govinda (Krishna) mới bỏ chúng ta mà dẫn riêng nàng đi” (10.30.28). Rồi chính nàng cũng bị bỏ lại, khi nàng đòi cậu cõng đi (10.30.37–38). Cậu trở lại với tất cả, và điệu rāsa bắt đầu: một vòng múa trong đó Krishna đứng giữa từng cặp hai người phụ nữ, khiến ai cũng tin cậu đang ở bên mình (10.33.3).

1-6 Mathura Và Dwarka

Kamsa sai Akrura đón Krishna và Balarama về dự lễ hội ở Mathura, định cho voi hoặc các đô vật của hắn giết họ ở đó (10.36.30–37). Krishna giết con voi, hai anh em hạ các đô vật. Rồi Krishna nhảy lên khán đài cao của Kamsa, túm tóc hắn quăng xuống đấu trường và đè lên, và Kamsa chết (10.44.34–38). Krishna giải thoát cha mẹ và đưa ông ngoại Ugrasena trở lại ngai vàng (10.44.50; 10.45.12). Ông không trở về Vrindavan nữa: ông nhờ người bạn Uddhava mang lời nhắn cho các gopi (10.46). Khi bố vợ của Kamsa là Jarasandha, vua xứ Magadha, đã mười bảy lần tấn công Mathura, Krishna cho xây một thành trì giữa biển, rộng mười hai yojana, rồi đưa dân của mình đến đó: Dwarka (10.50.41–57).

1-7 Khúc Ca Giữa Chiến Trường

Nhiều năm sau, chiến tranh nổ ra giữa anh em Pandava và những người anh em họ Kaurava (xem Kurukshetra). Krishna đã nói rằng ông sẽ không cầm vũ khí trong trận chiến (5.7.17), nhưng ông đánh xe cho Arjuna. Giữa hai đạo quân, Arjuna thấy thầy và họ hàng mình ở phía bên kia, liền buông cung và ngồi sụp xuống xe (Mahābhārata 6.23.47). 700 câu kệ tiếp theo là Bhagavad Gītā, “Bài ca của Đấng Tối Cao”, ở Việt Nam thường gọi là Chí Tôn Ca. Bản ngã không bao giờ sinh ra và không bao giờ chết, Krishna dạy, và không bị giết khi thân xác bị giết (6.24.20). “Quyền của ngươi chỉ ở nơi hành động, không bao giờ ở nơi quả của nó” (6.24.47), hay theo bản dịch năm 1785 của Charles Wilkins, “Hãy để động cơ nằm ở việc làm, chứ đừng ở kết cục.” Hãy làm theo bổn phận, không mong cầu kết quả, và dâng mọi việc làm lên Thượng đế bằng lòng sùng kính (bhakti).

Rồi Krishna cho Arjuna thấy hình tướng vũ trụ của mình, với vô số miệng và mắt, chói lọi hơn cả “nghìn mặt trời” cùng mọc một lúc trên trời, chiến binh của cả hai đạo quân lao vào những cái miệng ấy (6.33.10–30). “Ta là Thời gian, kẻ hủy diệt loài người, đã chín muồi”, theo lời dịch của Wilkins (6.33.32).

1-8 Mũi Tên Của Người Thợ Săn

Sau chiến tranh, Gandhari, mẹ của trăm anh em Kaurava, nguyền rủa Krishna vì đã để các con bà chết: đến năm thứ ba mươi sáu, chính dòng tộc ông sẽ tự hủy diệt, và ông sẽ chết một mình trong rừng (11.25.41). Năm ấy, mấy chàng trai trong tộc hóa trang cho Samba, con trai Krishna, thành một phụ nữ có mang để trêu các đạo sĩ đến thăm, và các đạo sĩ phán rằng chàng sẽ đẻ ra một cây chùy sắt diệt cả dòng tộc (16.2). Cây chùy bị nghiền thành bột, nhưng ở Prabhasa bên bờ biển, khi say rượu cãi nhau, người trong tộc đánh nhau bằng những cây sậy hóa thành chùy sắt trong tay họ, và giết lẫn nhau (16.4). Balarama lìa bỏ thân xác trong rừng. Krishna nằm xuống đất, nhập định. Thợ săn Jara tưởng ông là một con nai, bắn mũi tên trúng lòng bàn chân ông, rồi thấy một người mặc áo vàng có nhiều cánh tay thì sụp lạy dưới chân. Krishna an ủi người thợ săn và bay lên trời, ánh sáng của ông tràn khắp trời đất (16.5.19–21). Khi Arjuna đã đưa những người sống sót đi, biển nhấn chìm Dwarka (16.8.40).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Chāndogya Upaniṣad (3.17.6) nhắc đến một “Krishna, con của Devaki”, học trò của thầy Ghora Āṅgirasa. Văn bản không cho biết đó có phải là Krishna của chúng ta hay không.
• Mahābhārata, được cho là của Vyasa, biết đến Krishna như một hoàng tử trưởng thành của tộc Yadava, đồng minh của anh em Pandava. Sử thi kể Gītā (bản hiệu đính 6.23–40, đúng 700 câu kệ) và cái chết của ông (quyển 16, Mausalaparvan). Thời thơ ấu chỉ hiện ra trong một lời lăng mạ: vua Shishupala chế nhạo rằng giết một con chim khi còn bé thì có gì đáng kể, nâng một ngọn núi “to bằng tổ mối” suốt bảy ngày cũng vậy (2.38.7–9).
• Harivaṃśa, “dòng dõi của Hari”, phần phụ lục của sử thi, kể trọn thời thơ ấu. Bản hiệu đính (P. L. Vaidya, Pune, 1969) giữ khoảng 6.000 câu kệ trong 118 chương. Niên đại của nó không chắc chắn, nhưng Arthur Macdonell (1900) đã chỉ ra một bia ký năm 462, muộn nhất là 532, đã tính sử thi gồm 100.000 câu kệ, con số chỉ đạt được khi có cả Harivaṃśa.
• Viṣṇu Purāṇa, quyển 5 (H. H. Wilson dịch sang tiếng Anh năm 1840), kể cùng cuộc đời ấy ngắn gọn hơn. Bhāgavata Purāṇa, quyển 10, gồm 90 chương, là bản đầy đủ nhất và được yêu mến nhất; quyển 11 kể đoạn kết. Các từ điển bách khoa Nhật Bản xác định nó vào khoảng thế kỷ X; học giả Harsha Dehejia thì đặt nó “đại khái” vào thế kỷ IX.
• Gītagovinda của Jayadeva, thế kỷ XII, một bài thơ tình tiếng Phạn gồm mười hai khúc, đã đưa Radha lên làm nhân vật chính (xem khung bên dưới). Ogura Yasushi và Yokochi Yūko đã dịch nó sang tiếng Nhật (2000).

3 Những Dị Bản

• Putana. Trong Bhāgavata, mụ là một nữ quỷ hóa thành người đàn bà xinh đẹp (10.6.4–6). Trong Harivaṃśa, mụ là vú nuôi của Kamsa, hiện đến lúc nửa đêm dưới hình một con chim, śakunī (50.20–24; 65.26). Shishupala cũng nói đến một con chim bị giết khi Krishna còn nằm nôi.
• Dòng sông. Cơn bão, mang rắn của Shesha và dòng Yamuna rẽ lối là của Bhāgavata. Trong chính văn hiệu đính của Harivaṃśa, Vasudeva chỉ đơn giản bế con đến nhà Yashoda (48.18–19); cảnh vượt sông chỉ có trong các dị văn, với đúng lời lẽ của Bhāgavata.
• Đứa bé gái. Trong Harivaṃśa, đứa bé bị quật vào đá nhưng không nát, bay lên thành một nữ thần bốn tay và báo trước cái chết của Kamsa. Sau đó Kamsa xin Devaki tha thứ, và nàng tha cho hắn, đổ lỗi cho Thời gian (48.28–50).
• Chiếc cối. Trong Harivaṃśa và Viṣṇu Purāṇa, Yashoda trói cậu vì cậu cùng Balarama chạy nghịch khắp làng, và sợi dây buộc quanh bụng đem lại cho cậu cái tên Dāmodara, “bụng buộc dây” (HV 51.12–36; ViP 5.6.11–19). Chuyện trộm bơ là của Bhāgavata.
• Điệu múa. Trong Harivaṃśa (63.15–35), các cô gái bất chấp cha, anh em và mẹ ngăn cản, đêm đêm đến múa với cậu từng đôi và thành vòng, hát về những kỳ tích của cậu; không ai biến mất cả. Viṣṇu Purāṇa (5.13) và Bhāgavata thêm vào chuyện cậu biến mất, những dấu chân và người phụ nữ được sủng ái không tên.
• Mũi tên. Trong Mahābhārata, Krishna nằm dưới đất nhập định. Trong Bhāgavata, ông ngồi dưới gốc cây bồ đề, chân phải gác lên đùi, và đầu mũi tên của Jara làm từ mẩu sắt cuối cùng của cây chùy, tìm thấy trong bụng một con cá (11.1.21–23; 11.30.27–34).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một người Hy Lạp đến Ấn Độ. Khoảng năm 300 TCN, sứ thần Hy Lạp Megasthenes tả một “Herakles” Ấn Độ được tộc Sourasenoi đặc biệt tôn thờ, tộc người có hai thành lớn là Methora và Cleisobora bên một dòng sông thuyền bè đi lại được (Arrian, Indica 8, bản dịch của J. W. McCrindle). Methora là Mathura, và Macdonell nhận định rằng Herakles ấy “không thể là ai khác ngoài Vishnu và hóa thân Krishna của ngài”.
• Gītā bằng tiếng Anh. Bản dịch của Charles Wilkins, The Bhagvat-Geeta, or Dialogues of Kreeshna and Arjoon, được in ở London năm 1785, kèm một lá thư của toàn quyền Warren Hastings: những tác phẩm như thế “sẽ còn tồn tại khi sự thống trị của nước Anh ở Ấn Độ đã chấm dứt từ lâu”. Ở Nhật Bản có các bản dịch của Tsuji Naoshirō (1950, 1980) và Kamimura Katsuhiko (Iwanami Bunko, 1992).
• Người chăn bò bằng đá. Quanh Angkor Borei, ở châu thổ sông Mekong miền nam Campuchia, các nhà điêu khắc đã tạc Krishna nâng núi Govardhan bằng sa thạch, cao hơn người thật. Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland và Bảo tàng Quốc gia Campuchia mỗi nơi giữ một pho từ ngọn đồi Phnom Da, tạc khoảng năm 600; pho thứ ba, từ Wat Koh, muộn hơn một chút.
• Lòng sùng kính Radha. Chaitanya (khoảng 1485–1533), một vị thánh xứ Bengal, dẫn những đoàn người vừa đi vừa hát múa tôn thờ Krishna và Radha. Theo Dehejia, các môn đồ của ông đã dựng lại trên mặt đất xứ Vrindavan của kinh sách, với những nơi như Barsana, quê của Radha theo cách kể của họ.
• Janmashtami, ngày sinh của Krishna, rơi vào ngày thứ tám của nửa tháng trăng khuyết trong tháng Shravan hoặc Bhadrapada. Tín đồ nhịn ăn và thức đến nửa đêm, giờ ông chào đời; rồi tượng đứa bé được tắm, mặc áo và đặt vào nôi. Hôm sau, ở Mumbai và nhiều nơi khác, các đội xếp tháp người để đập vỡ chiếc bình sữa đông treo cao trên phố: lễ Dahi Handi.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kurukshetra: Cuộc đại chiến trong Mahābhārata: cuộc chiến mà Krishna đánh xe cho Arjuna và hát Gītā: những người anh em họ, ván xúc xắc, mười tám ngày giao tranh.
• Dashavatara: Mười hóa thân của Vishnu: Krishna được tính là một trong các lần giáng thế của Vishnu. Nhưng trong bài tụng ca mở đầu Gītagovinda của Jayadeva, cả mười đều là hình tướng của Keśava, một tên gọi của Krishna, và Balarama đứng ở vị trí thứ tám.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: nơi viên ngọc Kaustubha ra đời. Nó trồi lên từ biển được khuấy và về đeo trên ngực Vishnu; Bhāgavata cho nó sáng trên cổ Krishna lúc vừa chào đời.
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: Megasthenes gọi Krishna là “Herakles”, và Macdonell đồng ý rằng đó chính là Krishna. Cả hai đều diệt những quái vật bị sai đến hại mình khi còn nằm nôi, Heracles giết hai con rắn của Hera, Krishna giết các sát thủ của Kamsa; sự giống nhau ấy chúng tôi xếp cạnh nhau vì chung chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Bhāgavata Purāṇa, quyển 10 và 11, nguyên văn tiếng Phạn: GRETIL
• Harivaṃśa, bản hiệu đính của P. L. Vaidya (Viện Nghiên cứu Đông phương Bhandarkar, Pune, 1969), chương 48–76: GRETIL
• Viṣṇu Purāṇa, văn bản hiệu đính, quyển 5: GRETIL; H. H. Wilson (dịch), The Vishnu Purana (John Murray, London, 1840): archive.org
• Mahābhārata, bản hiệu đính, 2.38, 5.7, 6.23–40 (Bhagavad Gītā), 11.25 và 16.1–8: GRETIL, GRETIL; Chāndogya Upaniṣad 3.17.6: GRETIL
• Charles Wilkins (dịch), The Bhagvat-Geeta, or Dialogues of Kreeshna and Arjoon (C. Nourse, London, 1785), kèm lá thư ngày 4 tháng 10 năm 1784 của Warren Hastings: Thư viện Quốc gia Bayern, trên archive.org
• Jayadeva, Gītagovinda, theo bản của Barbara Stoler Miller (New York, 1977): GRETIL; Ogura Yasushi và Yokochi Yūko (dịch), 『ヒンドゥー教の聖典二篇』 (Tōyō Bunko, Heibonsha, 2000): CiNii
• Albrecht Weber (biên tập), Das Saptaçatakam des Hâla (Brockhaus, Leipzig, 1881), câu 89: Thư viện Quốc gia Bayern, trên archive.org
• Arrian, Indica 8, J. W. McCrindle dịch, Ancient India as Described by Megasthenês and Arrian (1877): Wikisource; A. A. Macdonell, A History of Sanskrit Literature (1900): Wikisource, Wikisource
• Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899), mục “kṛṣṇa” và “rādhā”: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries
• “Traversing the Lives of Radha: In Conversation with Harsha Dehejia” (2015): Sahapedia
• Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, “The Birth of Krishna, from a Sursagar of Surdas” (1984.65), “Krishna Lifting Mount Govardhan” (1973.106) và “The Cleveland Krishna”: clevelandart.org, clevelandart.org, clevelandart.org
• Bộ Du lịch Ấn Độ, “Janmashtami”: Incredible India
• Tsuji Naoshirō (dịch), 『バガヴァッド・ギーター』 (Kōdansha, 1980): CiNii; Kamimura Katsuhiko (dịch), 『バガヴァッド・ギーター』 (Iwanami Bunko, 1992): CiNii; Phạm Ngọc Thúy, “Gita - Chí Tôn Ca trong triết lý chính trị của Mahatma Gandhi”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 6 (2020): VJOL
• “クリシュナ”, “バガバッドギーター”, “バーガバタプラーナ”, “チャイタニヤ”: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.