Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh

Trong câu chuyện này, sự bất tử không phải là món quà được ban cho. Nó phải được khuấy ra từ biển, như người ta khuấy sữa để lấy bơ, và các vị thần không thể tự làm một mình.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo Mahābhārata, quyển 1, chương 15 đến 17 trong bản hiệu đính xuất bản ở Pune.

1-1 Cuộc Họp Trên Núi Meru

Các vị thần tụ họp trên núi Meru, một đỉnh núi vàng rực cao đến che cả bầu trời, bàn cách giành được amṛta, thứ nước uống trường sinh. Nārāyaṇa, tức Vishnu, đưa ra lời giải cho thần Brahmā: hãy để các vị thần và các asura cùng nhau khuấy biển, ném vào đó mọi loài thảo dược và mọi thứ châu báu, rồi amṛta sẽ xuất hiện.

1-2 Núi, Rắn Và Rùa

Họ chọn núi Mandara làm que khuấy. Ngọn núi cao mười một nghìn yojana và cắm sâu dưới đất cũng chừng ấy. Các vị thần không nhấc nổi. Theo lời Brahmā và Nārāyaṇa, rắn thần Ananta nhổ bật ngọn núi lên, cùng cả rừng cây và muôn loài sống trên đó. Thần Biển bằng lòng để mình bị khuấy, với một điều kiện: ông cũng được chia phần amṛta.

Các vị thần và các asura nhờ Akūpāra, vua loài rùa, làm nền cho ngọn núi, và rùa đưa lưng ra đỡ. Thần Indra giữ chặt đỉnh núi. Vua rắn Vāsuki làm dây thừng. Các asura nắm một đầu, còn các vị thần đứng cả ở phía đuôi.

Mỗi lần họ kéo Vāsuki, khói lửa lại phun ra từ miệng rắn. Khói tụ thành những đám mây đầy chớp, đổ mưa xuống các vị thần đang kiệt sức.

1-3 Những Gì Trồi Lên Từ Biển

Tiếng khuấy vang như sấm. Ngọn núi nghiền nát hàng trăm sinh vật dưới biển. Cây cối trên sườn núi va vào nhau bốc cháy, và Indra dập lửa bằng mưa. Nhựa của những cây lớn và nước của các loài thảo dược chảy xuống biển. Lạ một điều là sách kể các vị thần đã trở nên bất tử nhờ những thứ nước ấy và vàng nóng chảy, trước khi amṛta xuất hiện. Nước biển hóa thành sữa, rồi sữa thành bơ ghee.

Amṛta vẫn chưa thấy đâu. Các vị thần đã kiệt sức, nên Brahmā xin Nārāyaṇa ban thêm sức mạnh cho họ, và họ lại khuấy tiếp. Rồi lần lượt, biển trả lại:

1. Soma, mặt trăng mát lành và sáng tỏ;
2. Śrī (Lakṣmī) áo trắng, sinh ra từ bơ ghee;
3. Surā, nữ thần rượu;
4. một con ngựa trắng;
5. viên ngọc Kaustubha, về sau đeo trên ngực Nārāyaṇa;
6. và Dhanvantari, thần y thuật, tay cầm chiếc bình nước màu trắng đựng amṛta.

1-4 Người Đàn Bà Mê Hoặc Và Cái Đầu Của Rāhu

Các asura nhao nhao đòi amṛta. Nārāyaṇa khoác lên mình một ảo thuật “mê hoặc”, hóa thành một người đàn bà tuyệt sắc, và các asura, tâm trí đều dồn vào nàng, trao bình cho nàng. Vishnu mang bình về cho các vị thần, và các vị thần uống.

Một asura tên Rāhu giả làm thần và uống cùng. Amṛta mới xuống đến cổ họng hắn thì Mặt Trăng và Mặt Trời tố giác. Chiếc đĩa của Vishnu chặt phăng đầu hắn, cái đầu to như đỉnh núi rơi xuống làm rung chuyển mặt đất. Từ đó, sách kể, miệng của Rāhu mang mối thù muôn đời với Mặt Trăng và Mặt Trời, và đến nay vẫn còn nuốt chúng: đó là nhật thực và nguyệt thực.

Vishnu trút bỏ hình dạng người nữ, và chiến tranh bùng nổ bên bờ biển mặn. Nara và Nārāyaṇa cùng ra trận. Các asura ném cả núi, mũi tên của Nara chẻ đôi chúng, và chiếc đĩa rực lửa Sudarśana đuổi các asura chui vào lòng đất và lòng biển. Núi Mandara được trả về chỗ cũ trong vinh dự, còn amṛta được giao cho Nara canh giữ.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Mahābhārata, quyển 1 (Ādi Parva). Bộ sử thi hình thành qua nhiều thế kỷ, đại khái từ thế kỷ III TCN đến thế kỷ III. Bản hiệu đính Pune, chương 15 đến 17, cho ta dị bản ở trên. Bản dịch tiếng Anh năm 1884 của K. M. Ganguli (mục 17 đến 19) theo những bản chép tay khác và có nhiều chi tiết hơn.
• Rāmāyaṇa, quyển 1 (Bāla Kāṇḍa) có một dị bản ngắn. Vāsuki làm dây, Mandara làm que khuấy, Dhanvantari và các tiên nữ apsaras trồi lên từ biển, cùng với Vāruṇī, nữ thần rượu. Sách giải thích rằng ai nhận nàng thì gọi là sura (thần), ai từ chối thì gọi là asura. Quyển 1 thường được coi là một trong những lớp muộn của bộ sử thi.
• Viṣṇu Purāṇa (quyển 1, chương 9) thêm một lý do cho cuộc khuấy biển: một lời nguyền (mục 3). Niên đại của sách còn tranh cãi nhiều.
• Bhāgavata Purāṇa (quyển 8, chương 5 đến 12) là dị bản đầy đủ nhất, cũng là dị bản mà phần lớn các bản kể lại ngày nay đi theo. Vishnu hóa thành rùa, Shiva uống chất độc, người đàn bà mê hoặc có tên là Mohinī. Hình thức cuối cùng của sách thường được xác định vào thế kỷ IX hoặc X.

H. H. Wilson, người dịch Viṣṇu Purāṇa sang tiếng Anh năm 1840, đã nhận định rằng những đoạn kể trong hai bộ sử thi là “những dị bản cổ nhất còn lại”.

3 Những Dị Bản

• Con rùa là ai?
  • Trong chính văn bản hiệu đính Mahābhārata: Akūpāra, vua loài rùa.
  • Trong Viṣṇu Purāṇa, bản Rāmāyaṇa phổ biến và Bhāgavata Purāṇa: chính Vishnu hóa thành rùa. Bhāgavata xếp con rùa này, Kūrma, vào hàng các hóa thân (avatar) của ông.
• Ai uống chất độc?
  • Chính văn bản hiệu đính Mahābhārata hoàn toàn không có chất độc. Các bản chép tay khác, và bản dịch của Ganguli, thêm vào chất kịch độc kālakūṭa, được Shiva giữ lại trong cổ họng. “Từ đó trở đi”, ông được gọi là Nīlakaṇṭha, “người có cổ họng xanh”.
  • Trong bản Rāmāyaṇa phổ biến, Shiva uống chất độc hālāhala, nhưng không có chi tiết cổ họng hóa xanh.
  • Trong Bhāgavata Purāṇa, Shiva uống và cổ họng ông hóa xanh: “màu xanh in trên cổ ấy đã thành đồ trang sức của bậc hiền thánh”.
  • Trong Viṣṇu Purāṇa, chất độc thuộc về các thần rắn Nāga.

• Ai nắm đầu rắn?
  • Trong Mahābhārata: các asura nắm một đầu, các vị thần nắm đuôi.
  • Trong Viṣṇu Purāṇa: Vishnu xếp các asura ở phía đầu, nơi hơi thở lửa của Vāsuki thiêu đốt họ, còn các vị thần ở phía đuôi được mưa làm mát.
  • Trong Bhāgavata Purāṇa: các vị thần nắm đầu trước. Các asura liền từ chối: “chúng ta không nắm đuôi, cái phần xui xẻo của con rắn”. Vishnu mỉm cười, và các vị thần chuyển sang nắm đuôi.
• Vì sao phải khuấy biển? Trong hai bộ sử thi: để thoát khỏi già và chết. Trong Viṣṇu Purāṇa: vì con voi của Indra ném xuống đất vòng hoa của đạo sĩ Durvāsas, khiến đạo sĩ nguyền rủa Indra, và ba cõi mất đi sự thịnh vượng. Wilson cho rằng lời nguyền ấy là “một chi tiết tô điểm được thêm vào nguyên bản”.
• Có bao nhiêu báu vật? “Mười bốn báu vật” là con số ai cũng biết, nhưng không văn bản nào cố định con số ấy. Theo Wilson đếm: Rāmāyaṇa có chín, Mahābhārata chín, Bhāgavata mười, Padma Purāṇa chín, Vāyu Purāṇa mười hai.
• Mohinī. Trong Mahābhārata, mohinī chỉ là một tính từ, nghĩa là “mê hoặc”. Đến Bhāgavata, nó đã thành một cái tên, và hình dạng nữ này của Vishnu được xếp vào hàng các hóa thân.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Angkor Wat. Hình ảnh nổi tiếng nhất của cảnh khuấy biển được khắc trên đá: một bức phù điêu dài chừng 50 m ở nửa phía nam mặt đông hành lang ngoài cùng của Angkor Wat, được xây dưới thời vua Suryavarman II vào nửa đầu thế kỷ XII. Những hàng dài thần và asura kéo con rắn từ hai đầu, Vishnu ở chính giữa.
• Bangkok. Một bức tượng lớn về cảnh khuấy biển sữa đặt ngay trong sân bay Suvarnabhumi.
• Kumbh Mela. Có một câu chuyện phổ biến kể rằng những giọt amṛta đã rơi xuống bốn nơi ở Ấn Độ, Prayagraj, Haridwar, Ujjain và Nashik, nên đại lễ hành hương Kumbh Mela được tổ chức ở đó. Không văn bản nào kể trên có chuyện này. Mahābhārata có một chuyện “rơi vãi” khác: rắn liếm cỏ darbha, nơi bình amṛta từng được đặt xuống, nên lưỡi rắn bị xẻ đôi, còn cỏ thì trở nên linh thiêng.
• Nhật Bản và Việt Nam. Qua các bản dịch kinh Phật, chữ amṛta trong tiếng Phạn thành 甘露, “sương ngọt”: tiếng Nhật đọc là kanro, tiếng Việt đọc là cam lồ, như trong “nước cam lồ”.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Kuniumi: Izanagi và Izanami sinh ra nước Nhật: ở Nhật Bản, thế giới cũng bắt đầu bằng việc khuấy biển. Nhà thần thoại học Yoshida Atsuhiko (1976) cho rằng chuyện đảo Onogoro thuộc về một kiểu thần thoại tạo lập đất liền có thể gọi là “kiểu khuấy đại dương”, truyền vào Nhật Bản qua Nội Á và có cội nguồn từ Ấn Độ. Takahashi Rokuji (2011) thì nghi ngờ: các vị thần Nhật khuấy nước biển mặn chứ không phải sữa, nên ông muốn tìm lời giải ở văn hóa của các dân tộc đi biển.
• Nữ Oa: Nữ thần mình rắn vá trời: một con rùa khác đỡ một thế giới khác. Nữ Oa chặt chân con rùa lớn Ngao để chống trời. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào cho rằng hai con rùa này có liên hệ với nhau; đây chỉ là một hình ảnh phổ biến ở nhiều nơi.
• Núi Olympus: Ngọn núi có thật nơi các vị thần ngự: nơi các vị thần Hy Lạp ăn ambrosia, thứ thức ăn trường sinh còn lại.
• Durga và Mahishasura: Nữ thần và con quỷ trâu: cùng hai phe ấy, nhưng lần này giao chiến thay vì cùng nhau khuấy biển. Các vị thần bị asura Mahiṣa cướp mất cõi trời, và cơn giận của họ mang hình hài một nữ thần. Chiếc đĩa của Vishnu có mặt trong cả hai câu chuyện.
• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: ahura và daeva của Iran tương ứng với asura và deva của Ấn Độ, nhưng thiện ác đổi chỗ cho nhau: trong giáo huấn của Zarathustra, chính các daeva là những kẻ đã chọn sự dối trá.

6 Nguồn Tham Khảo

• Mahābhārata, bản hiệu đính, Ādiparvan 1.15–17 và 1.30, kèm các dị văn: GRETIL
• K. M. Ganguli (dịch), The Mahabharata, quyển 1, mục 17–19 (1884): Wikisource
• Rāmāyaṇa, Bālakāṇḍa 1.44: GRETIL; bản phổ biến, chương 45: valmikiramayan.net
• H. H. Wilson (dịch), The Vishnu Purana (1840), quyển 1, chương 9, kèm chú thích: sacred-texts.com
• Bhāgavata Purāṇa, quyển 8: GRETIL
• Takahashi Rokuji, 「「かきまわす」創世神話」, dẫn Yoshida Atsuhiko, 『小さ子とハイヌウェレ』 (Misuzu Shobō, 1976): Kho lưu trữ Đại học Atomi
• “甘露”: Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.