Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể

Phần lớn chuyện sáng thế bắt đầu bằng một thế giới. Chuyện này bắt đầu bằng một sự lựa chọn. Khi trời còn chưa có, theo một bài thánh ca tương truyền của nhà tiên tri Zarathustra, hai linh thể gặp nhau, và mỗi bên chọn một phía: một bên chân lý, bên kia dối trá. Thế giới được tạo ra làm bãi chiến trường của họ, và mỗi con người đến nay vẫn phải chọn đứng về bên nào.

1 Câu Chuyện

Câu chuyện đến từ hai loại văn bản được ghi chép cách nhau rất xa: các Gathas, trích theo bản dịch tiếng Anh của James Hope Moulton (1913), và sách Bundahishn (“Sự tạo lập”), trích theo bản dịch của E. W. West từ bản Ấn Độ ngắn hơn (Sacred Books of the East 5), có đối chiếu với bản dịch Bundahishn lớn của B. T. Anklesaria (1956).

1-1 Sự Lựa Chọn Thuở Ban Đầu

“Hai linh thể nguyên sơ, hiện ra trong mộng như đôi song sinh, là cái tốt hơn và cái xấu, trong ý nghĩ, lời nói và việc làm,” Zarathustra hát trong Yasna 30. “Giữa hai bên ấy, người khôn đã chọn đúng, kẻ dại thì không.” Khi hai linh thể gặp nhau thuở ban đầu, “họ lập nên Sự Sống và Phi-Sống”.

Linh thể “theo Dối Trá” chọn làm những điều tồi tệ nhất. Linh thể thánh thiện nhất chọn Chính Đạo, asha, trật tự đúng đắn của vạn vật, linh thể “khoác bầu trời vững chãi như tấm áo”. Các daeva, những vị thần xưa, cũng chọn sai, “vì cơn mê muội ập đến khi chúng bàn bạc với nhau”, và chúng lao vào bạo lực “để làm suy yếu thế giới loài người” (Yasna 30.3–6).

Trong một bài thánh ca khác, linh thể tốt nói với linh thể kia: “Ý nghĩ, giáo huấn, ý chí, niềm tin, lời nói, việc làm, bản ngã hay linh hồn của hai ta, không gì hợp nhau” (Yasna 45.2). Đứng trên cả hai là Ahura Mazda, “Chúa Tể Trí Tuệ”, cha của linh thể thánh thiện (Yasna 47.3).

1-2 Ánh Sáng Trên Cao, Bóng Tối Dưới Sâu

Bundahishn biến sự lựa chọn ấy thành một câu chuyện. Ohrmazd, tên Ahura Mazda trong tiếng Ba Tư trung đại, ngự trên cao trong “ánh sáng vô tận”, tối thượng về hiểu biết và lòng thiện. Ahriman, tên về sau của Angra Mainyu, nằm dưới vực thẳm, trong “bóng tối vô tận”, “với trí hiểu lạc hậu và lòng ham hủy diệt”. Giữa hai bên là khoảng trống rỗng (1.2–4).

Ahriman thậm chí không biết có Ohrmazd. Khi từ vực thẳm trồi lên và thấy ánh sáng, hắn lao tới để hủy diệt nó, thấy nó mạnh hơn mình, bèn chạy về bóng tối và tạo ra lũ quỷ. Ohrmazd đề nghị hòa bình: hãy giúp đỡ và ca ngợi các tạo vật của ta, rồi ngươi sẽ “bất tử, không tàn lụi, không đói không khát”. Ahriman từ chối: “Ta sẽ hủy diệt tạo vật của ngươi mãi mãi” (1.9–14).

Vậy là Ohrmazd đề nghị một thời hạn: chín nghìn năm giao tranh lẫn lộn, vì biết thời hạn ấy sẽ là ngày tàn của kẻ thù. Ahriman vì ngu muội mà đồng ý, “y như hai người cãi nhau hẹn: ta hãy định ngày này ngày nọ mà đánh nhau”. Rồi Ohrmazd đọc lời cầu nguyện Ahunwar (Yatha ahu vairyo) và cho Ahriman thấy thất bại của chính hắn vào ngày tận cùng. Ahriman ngã vật vào bóng tối, bất tỉnh suốt ba nghìn năm (1.18–22).

1-3 Bảy Sự Tạo Lập

Trong lúc Ahriman nằm mê man, Ohrmazd sáng tạo. Bundahishn lớn kể các tạo vật vật chất: bầu trời, nước, đất, cây cỏ, loài vật hữu ích, con người, và thứ bảy là lửa, “ánh sáng của nó đến từ Ánh Sáng Vô Tận” (3.7). Các Amesha Spentas, “những Đấng Bất Tử Hữu Ích”, sáu đấng thánh mà tên gọi cũng là đức hạnh, mỗi đấng nhận chăm sóc một phần: Vohu Manah (Thiện Ý) giữ loài vật, Asha Vahishta (Chính Đạo Tối Thượng) giữ lửa, Khshathra Vairya (Vương Quyền) giữ kim loại, Spenta Armaiti (Lòng Mộ Đạo) giữ đất, Haurvatat (Toàn Vẹn) giữ nước, Ameretat (Bất Tử) giữ cây cỏ. Con người do chính Ohrmazd giữ (3.12–19).

Con vật đầu tiên là một con bò duy nhất, con người đầu tiên là Gayomard, và suốt ba nghìn năm cả hai sống trong một thế giới chưa có tai họa (34.1).

1-4 Cuộc Tấn Công

Hết ba nghìn năm, một nữ quỷ tên Jeh khích Ahriman đứng dậy bằng cách kể ra những tai họa ả sẽ gây ra. Hắn phá thủng bầu trời và nhảy xuống mặt đất “như một con rắn”, vào giữa trưa, ngày Ohrmazd tháng Frawardin. Hắn đâm xuyên lòng đất, làm cây cỏ héo khô và, “y như một con ruồi”, lao khắp muôn loài, làm thế gian giữa trưa tối “như đêm đen”. Rắn, bọ cạp, thằn lằn tràn lan đến mức “không còn chỗ nào bằng đầu mũi kim” được yên (3.10–15).

Con bò ốm rồi chết. Từ tứ chi của nó mọc lên năm mươi lăm loài ngũ cốc và mười hai loài cây thuốc, và tinh khí của nó, được ánh trăng tẩy sạch, sinh ra các loài vật (10.1–3). Gayomard sống thêm ba mươi năm rồi cũng chết (3.22–23). Bundahishn lớn kể thân thể ông làm bằng kim loại, và từ đó hiện ra bảy loại kim loại (6F.8). Từ tinh khí của ông, được mặt trời tẩy sạch, sau bốn mươi năm mọc lên một cây rivas một thân, và từ cây ấy sinh ra cặp vợ chồng người đầu tiên, Mashye và Mashyane (15.1–2).

Các đấng trên trời chiến đấu với lũ quỷ của Ahriman chín mươi ngày đêm, quăng chúng xuống địa ngục, và bầu trời được dựng thành tường thành chống lại hắn. Địa ngục nằm giữa lòng đất, chỗ hắn đã phá thủng (3.26–27).

1-5 Thế Giới Được Làm Mới

Vào ngày tận cùng của thời gian, Saoshyant, đấng cứu độ tương lai, xuất hiện. Người chết sống lại, Gayomard trước tiên, rồi đến cặp vợ chồng đầu tiên, rồi đến mọi người khác, và trong đại hội “kẻ ác nổi bật như con cừu trắng giữa bầy cừu đen” (30.7–10).

Rồi kim loại trong đồi núi tan chảy “và nằm lại trên mặt đất như một dòng sông”. Ai cũng phải đi qua đó. “Người công chính thấy như mình đi mãi trong sữa ấm; còn kẻ ác thấy như mình đi mãi trong kim loại nóng chảy ở cõi đời” (30.19–20). Tất cả đều ra khỏi đó tinh sạch. Trong một nghi lễ cuối cùng, Saoshyant và những người giúp việc hiến tế con bò Hadhayosh, rồi từ mỡ của nó và haoma trắng làm ra một thức uống khiến mọi người bất tử (30.25).

Bại trận, Ahriman chạy về bóng tối “theo lối mà hắn đã xông vào bầu trời”, và Ohrmazd lấy kim loại bịt lối ấy lại. Địa ngục được tẩy sạch và nhập vào thế giới, mặt đất thành “một đồng bằng không băng giá, không dốc”, và thế giới “bất tử mãi mãi” (30.30–33). Đó là frashokereti (tiếng Ba Tư trung đại: Frashegird), sự làm mới thế giới. Moulton chú rằng bản thân danh từ này có sau các Gathas, nhưng niềm hy vọng thì đã có trong thánh ca: “Nguyện chúng con là những người đưa thế giới này tiến tới!” (Yasna 30.9).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Các Gathas: mười bảy bài thánh ca, Yasna 28–34, 43–51 và 53, phần cổ nhất của Avesta, kinh điển của đạo Zoroaster, và được cho là của chính Zarathustra. Đây là những bài thơ khó. Moulton thấy Yasna 30 “có dáng dấp một Lehrgedicht”, tức một bài thơ giáo huấn để dễ nhớ, và có bài cho thấy một nhà tiên tri bị chối bỏ: “Biết chạy đến đất nào, biết trốn về đâu?” (Yasna 46.1). Yasna 30.7 đã nói đến sự báo ứng “qua kim loại (nóng chảy)”, theo bản dịch của Moulton.
• Zarathustra sống vào thời nào? Không ai biết. Plutarch nghe kể ông sống “năm nghìn năm trước cuộc chiến thành Troy”. Các ước đoán hiện đại trải từ giữa thiên niên kỷ II TCN đến thế kỷ VII–VI TCN, và Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha cho rằng vẫn chưa có kết luận chung.
• Avesta được truyền miệng rất lâu và được biên soạn lần cuối dưới các vua Sasan, vào khoảng thế kỷ VI. Phần còn lại ngày nay ước chừng chỉ một phần tư Avesta thời Sasan.
• Ghi chép của người Hy Lạp. Plutarch (Về Isis và Osiris 46–47) tả “Horomazes” giống ánh sáng và “Areimanios” giống bóng tối và sự ngu muội, và dẫn sử gia Theopompus (thế kỷ IV TCN).
• Bundahishn, một bộ sưu tập học vấn của đạo Zoroaster bằng tiếng Ba Tư trung đại. Theo Mary Boyce, sách lớn dần qua nhiều lần biên soạn sau cuộc chinh phục của người Ả Rập, và “lần biên soạn quan trọng cuối cùng thuộc vào khoảng cuối thế kỷ IX”, nhưng tư liệu trong đó thì cổ xưa. Sách còn hai bản: bản Ấn Độ ngắn hơn và bản Iran, tức Bundahishn lớn.
• Denkard, một bộ bách khoa về tôn giáo này bằng tiếng Ba Tư trung đại, ở quyển 9 tóm tắt hai mươi mốt cuốn của Avesta thời Sasan, phần lớn nay đã mất, trong đó có Warshtmansr Nask (mục 3).
• Eznik xứ Kolb, một tác giả Kitô giáo người Armenia thế kỷ V, đã chép lại chuyện Zurvan trong một cuốn sách bài bác các tôn giáo thời ông (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Đôi song sinh là ai? Trong các Gathas, đó là hai linh thể; Ahura Mazda là cha của linh thể tốt (Yasna 47.3). Moulton cho rằng Zarathustra chỉ muốn nói thiện và ác “cùng vĩnh hằng từ quá khứ, hoặc cùng nảy sinh ‘thuở ban đầu’”. Trong giáo lý thời Sasan, Ohrmazd và linh thể tốt là một, và chính ông đối mặt với Ahriman. Denkard còn đặt ý tưởng “Ohrmazd và Ahriman từng là hai anh em trong cùng một bụng mẹ” vào miệng con quỷ Aresh, và gọi đó là dối trá (9.30.4–5).
• Tự chọn hay bẩm sinh? Ở Yasna 30, các linh thể, rồi đến các daeva, đều tự chọn. Trong Bundahishn, “bản tính hiểm độc” của Ahriman có sẵn từ đầu.
• Zurvan. Theo dị bản Eznik ghi lại, khi chưa có gì cả, đã có Zurvan, cái tên có nghĩa là Thời Gian. Ông dâng lễ tế suốt một nghìn năm để có một người con, Ohrmazd, người sẽ tạo nên trời đất, rồi ông sinh lòng ngờ vực. Hai người con được thụ thai, Ohrmazd từ lễ tế, Ahriman từ nỗi ngờ vực. Zurvan thề sẽ cho người nào đến với ông trước làm vua, và Ahriman phá bụng mẹ ra trước. “Con ta thơm tho và rạng rỡ ánh sáng, còn ngươi tối tăm và hôi hám,” Zurvan nói. Để giữ lời thề, ông trao cho Ahriman chín nghìn năm cai trị, với Ohrmazd làm vua trên hắn, và sau đó Ohrmazd sẽ trị vì. Câu chuyện này chỉ được biết qua những người ngoài cuộc, các tác giả Hy Lạp, Armenia và Syria, trong đó các tác giả Kitô giáo đem nó ra công kích. Vị đại tư tế người Parsi Maneckji Dhalla (1938) viết rằng truyền thuyết này “không để lại dấu vết nào trong các văn bản Pahlavi còn lại”, còn Kamioka thì viết rằng giáo thuyết lấy Zurvan làm nguyên lý vượt lên cả hai bên đã thịnh lên vào thời Sasan.
• Thế giới kéo dài bao lâu? Bundahishn tính mười hai nghìn năm, chia bốn thời kỳ: ba nghìn năm tạo vật chỉ ở dạng tinh thần, rồi chín nghìn năm Ohrmazd đã đề nghị, gồm ba nghìn năm theo ý ông, ba nghìn năm ý ông và ý Ahriman trộn lẫn, và ba nghìn năm ác linh bị vô hiệu (1.8, 1.20, 34.1). Theopompus, qua lời Plutarch, kể ba nghìn năm một thần cai trị và thần kia bị trị, rồi ba nghìn năm chiến tranh, trước khi “Hades suy tàn”.
• Ahriman rốt cuộc ra sao? Bundahishn gọi hắn là “kẻ sẽ không còn tồn tại” (1.3), vậy mà ở chương cuối hắn chỉ bị đánh lui vào bóng tối và bị nhốt lại (30.30–32). Plutarch nói Areimanios sẽ “bị diệt hoàn toàn” và “biến mất”.
• Ở giữa hai bên. Plutarch đặt Mithres ở giữa hai thần, “vì thế người Ba Tư gọi Mithres là Đấng Trung Gian” (46).

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Các vua Ba Tư. Darius I, lên ngôi năm 522 TCN, cho khắc chiến công của mình lên vách đá Behistun ở Iran: “Nhờ ân điển của Ahura Mazda mà ta làm vua; Ahura Mazda đã ban vương quốc cho ta.” Ông đổ tội các cuộc nổi loạn cho “dối trá”, và dặn các vua đời sau “hãy trừng trị thật nặng kẻ dối trá” (§5, §54–55, bản dịch của L. W. King và R. C. Thompson). Minh văn không nhắc đến tên Zarathustra.
• Thần và quỷ. Các daeva đã chọn sai ở Yasna 30, theo Moulton, là “những vị thần tự nhiên xưa”. Trong Bundahishn lớn, Ahriman “tạo ra nhiều quỷ Dev”, và trong Shahnameh (“Sách các vua”) của Ferdowsi, quỷ div là lũ quỷ mà các anh hùng phải đánh. Ở Ấn Độ, tên gọi đi theo chiều ngược lại: Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha cho biết asura, trong Rigveda chưa hẳn mang nghĩa xấu, dần chỉ loài quỷ chống lại các thần (deva), còn ở Iran, ahura tương ứng thành thần tối cao, và daeva bị hạ xuống thành quỷ.
• Đền lửa. Đạo Zoroaster, thường được gọi là Hỏa giáo, không thờ lửa. J. J. Modi (1922) giải thích rằng người cầu nguyện trước ngọn lửa thiêng coi nó “là biểu tượng cho sự rực rỡ và tinh khiết của Thượng đế”. Dhalla ghi lại rằng Ferdowsi dặn người đọc đừng gọi người Iran xưa là kẻ thờ lửa, “vì họ là những người thờ một Thượng đế thánh thiện duy nhất”, và tác giả thế kỷ XIII Qazwini viết rằng Zoroaster lấy lửa làm qibla, hướng cầu nguyện, “chứ không phải làm thần”. Ngọn lửa thiêng bậc cao nhất, Atash Bahram, được thánh hóa từ mười sáu loại lửa, trong đó có lửa của thợ gốm, thợ kim hoàn, thợ làm bánh và người chăn cừu, và được gọi là “Atash Bahram Padshah”, tức nhà vua.
• Người Parsi. Khó giữ đức tin dưới các triều đại Hồi giáo mới, một nhóm tín đồ Zoroaster rời Khorasan và cập bờ biển Gujarat, theo truyền thống của người Parsi là vào khoảng thế kỷ VIII đến X (Nipponica ghi năm 936). Qissa-i Sanjan, hoàn thành năm 1600, kể các tư tế của họ xin vị vua địa phương đất để đặt một ngọn lửa bậc cao nhất, và đặt tên cho nó là Iranshah, “Quân vương của Iran”. Đã nhiều lần di chuyển, ngọn lửa ấy được thờ ở Udvada, nơi theo Hodivala ghi năm 1920 nó vẫn mang tên cũ. Phần đông người Parsi nay sống ở Mumbai. Theo Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha (bản sửa đổi năm 2007, không ghi số liệu thuộc năm nào), có khoảng 80.000 tín đồ ở Ấn Độ, khoảng 25.000 ở Iran, tập trung quanh Yazd và Kerman, và khoảng 5.000 ở Pakistan.
• Zarathustra của Nietzsche. Nhà tiên tri trong Zarathustra đã nói như thế của Nietzsche mang tên ông. Trong Ecce Homo, Nietzsche giải thích vì sao: “Zarathustra là người đầu tiên thấy trong cuộc chiến giữa thiện và ác cái bánh xe cốt yếu vận hành vạn vật”, nên ông cũng phải là người đầu tiên vạch trần “sai lầm” ấy (bản dịch tiếng Anh của A. M. Ludovici, 1911).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Mithra: Vị thần của giao ước: trong Plutarch, Mithres đứng giữa Horomazes và Areimanios làm “Đấng Trung Gian”. Vị thần khế ước của người Ba Tư có riêng một bài thánh ca trong Avesta.
• Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng: các daeva đã chọn dối trá ở Yasna 30 trở lại trong sử thi thành quỷ div, và kỳ công cuối cùng của Rostam là trận đánh với Div Trắng trong hang.
• Khuấy biển sữa: Thần linh, quỷ dữ và thuốc trường sinh: deva và asura của Ấn Độ, tương ứng với daeva và ahura của Iran, nhưng thiện ác đổi chỗ cho nhau.
• Ragnarök: Ngày tận thế và những gì đến sau: một thế giới khác cũng kết thúc trong lửa rồi trở lại tươi mới. Moulton thuật lại ý kiến của giáo sư Söderblom (trong La Vie future) rằng dòng kim loại nóng chảy là một thần thoại Ấn-Âu cổ “có những điểm tương đồng trong truyền thuyết Bắc Âu và Hy Lạp”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Các Gathas (Yasna 30, 45, 46, 47), James Hope Moulton (dịch), Early Zoroastrianism (Constable, 1913), tr. 131–133, 157–160, 349–350, 370–377, kèm bản dịch Plutarch, Isis and Osiris 46–47, tr. 399–405: archive.org; danh sách các Gathas: avesta.org
• Bundahishn, chương 1, 3, 10, 15, 30 và 34, E. W. West (dịch), Sacred Books of the East 5, kèm ghi chú của Mary Boyce: avesta.org
• Zand-Akasih: Iranian or Greater Bundahishn, Behramgore Tehmuras Anklesaria (dịch) (Bombay, 1956), chương 1, 3 và 6F: avesta.org
• Denkard 9.30 (Warshtmansr Nask, fargard 7), E. W. West (dịch), Sacred Books of the East 37: avesta.org
• Eznik xứ Kolb bàn về Zurvan, Aviet Aganoor dịch từ tiếng Armenia, trong John Wilson, The Pársí Religion (American Mission Press, Bombay, 1843), phụ lục D, tr. 542–544: archive.org
• Maneckji Nusservanji Dhalla, History of Zoroastrianism (Oxford University Press, New York, 1938), tr. 330–333 và 442: archive.org
• Darius I, minh văn Behistun, bản tiếng Ba Tư cổ, L. W. King và R. C. Thompson (dịch) (1907): Wikisource
• Jivanji Jamshedji Modi, The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees (Bombay, 1922), tr. 211, 232–233 và 238: avesta.org
• Qissa-i Sanjan, Shahpurshah Hormasji Hodivala (dịch), Studies in Parsi History (Bombay, 1920), tr. 94–117: avesta.org
• Friedrich Nietzsche, Ecce Homo, “Why I am a Fatality” 3, Anthony M. Ludovici (dịch) (T. N. Foulis, 1911): Project Gutenberg
• Kamioka Kōji, “アフラ・マズダ” và “ゾロアスター教”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, bản sửa đổi (2007); Yamamoto Yumiko, “ゾロアスター教” và “パールシー”, Nipponica; Tanizawa Junzō, “パールシー”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha, bản sửa đổi; cùng các mục từ khác trên cùng trang: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank
• Các bản dịch tiếng Nhật: Itō Gikyō, “Avesutā”, trong Sekai koten bungaku zenshū 3, Vēda, Avesutā (Chikuma Shobō, 1967); Mary Boyce, Zoroasutā kyō: 3500 nen no rekishi, Yamamoto Yumiko dịch (Chikuma Shobō, 1983; Kōdansha, 2010): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.