Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng

Một vị vua không chịu nghe lời khuyên đã kéo quân vào xứ của lũ quỷ và mất đi đôi mắt. Để giành lại ánh sáng cho vua, người dũng tướng của ông một mình lên đường theo lối ngắn nhất và hiểm nhất, và ở mỗi chặng trong bảy chặng đường lại gặp một cuộc phiêu lưu. Người Ba Tư gọi chuyến đi ấy là haft khan, và từ khi Ferdowsi đưa nó vào thơ cách đây một nghìn năm, các họa sĩ và người kể chuyện vẫn không ngừng trở lại với nó.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện trong Shahnameh (“Sách các vua”) của Ferdowsi, phần triều đại vua Kay Kavus, theo bản dịch thơ tiếng Anh của hai anh em Arthur và Edmond Warner (tập 2, 1906), dịch từ bản hiệu đính tiếng Ba Tư của J. A. Vullers. Các đoạn trích ngắn được dịch từ bản ấy. Ferdowsi viết vào thời Hồi giáo, khoảng năm 1000: bài thơ của ông là văn chương dựa trên truyền thống Iran cổ, không phải kinh điển của đạo Zoroaster (thường gọi là Hỏa giáo).

1-1 Rostam Và Rakhsh

Rostam là con trai của Zal, vị hoàng tử tóc trắng xứ Sistan ở miền đông Iran, và là dũng tướng của các vua Iran. Con ngựa của mình, ông tự chọn lấy. Khi Zal cho lùa các đàn ngựa đi qua, Rostam lấy tay ấn lên lưng từng con, và con nào cũng oằn xuống đến khi bụng chạm đất. Rồi một con ngựa non đi tới, con ngựa hồng lang chưa ai đóng yên được, “như hoa hồng rải trên nền nghệ tây”. Rostam quăng thòng lọng bắt lấy, và con ngựa không hề oằn xuống dưới tay ông. Hỏi giá, người chăn ngựa già đáp: nếu ngài là Rostam thì giá của nó là cả nước Iran, hãy cưỡi nó mà đem lại trật tự cho đất nước. Con ngựa ấy là Rakhsh (bản Warner, tập 1, tr. 378–380).

Khi ra trận, Rostam mặc bên ngoài áo giáp một tấm áo mà bài thơ gọi là babr-e bayan. Anh em Warner dịch là “da hổ”; mục 3 sẽ cho thấy vì sao chưa chắc đó là da con vật nào.

1-2 Người Hát Rong Từ Mazandaran

Vua Kay Kavus ngồi uống rượu trên ngai vàng và hỏi ngoài ta ra còn ai xứng làm vua. Một quỷ div giả làm người hát rong xứ Mazandaran đến cổng cung điện và hát về quê hương mình: tulip và hoa hồng nở trên mọi đỉnh cao, sông suối như chảy nước hoa hồng, không nóng không lạnh, quanh năm là mùa xuân. Nhà vua quyết chinh phục xứ ấy. Ông nói với các tướng rằng về phúc phận và hào quang vương giả, ông đã hơn cả Jamshid, Zahhak và Kay Kobad, và ông sẽ hơn họ cả về chiến công.

Các quý tộc tái mặt, cho người đi mời Zal. Zal can vua: chưa vị vua nào trước đây dám đánh Mazandaran, “nơi ở của lũ div phù thủy, dưới những bùa phép / Không ai giải nổi”. Kay Kavus đáp rằng ông vĩ đại hơn tổ tiên, giao Iran cho Zal và Rostam trông coi trong lúc ông vắng mặt, rồi xuất quân.

Đạo tiên phong của Giv đốt phá các thành của Mazandaran, không tha một ai, và quân đội cướp bóc suốt một tuần. Vua Mazandaran bèn cầu cứu Div Trắng. Ban đêm, một đám mây trùm lên doanh trại Iran, một “chiếc lều khói đen như hắc ín”; đá và tên trút xuống từ trời, và sáng ra, nhà vua cùng phần lớn binh lính đã bị mù. Div Trắng sai mười hai nghìn quỷ div canh giữ họ, rồi giao kho báu cho viên tướng của mình là quỷ div Arzhang mang về dâng vua Mazandaran. Hắn nói hắn không dọa giết Kavus, chỉ dạy cho ông biết “những thăng trầm của vận mệnh”.

Kay Kavus sai người phi ngựa đến Zal: “Ta vẫn thở dài mỗi khi nghĩ đến lời khuyên của ngươi.” Zal bảo Rostam thắng yên cho Rakhsh. Có hai con đường, ông nói: con đường dài mà Kavus đã đi, và một lối tắt, “hành trình hai tuần”, qua những nơi lũ div, sư tử và bóng tối trú ngụ. “Hãy chọn lối tắt, / Mà xem những điều kỳ lạ; Thượng đế sẽ giúp con.” Rostam khoác tấm da hổ và lên đường, để lại người mẹ Rudabeh đang khóc (bản Warner, tập 2, tr. 30–44).

1-3 Sư Tử, Sa Mạc, Rồng

Rostam phi ngựa cả ngày lẫn đêm, đi một ngày bằng hai ngày đường. Tối đầu tiên, ông lấy mũi tên đánh lửa, nướng một con lừa hoang, thả Rakhsh đi ăn cỏ rồi nằm ngủ trong một bụi lau. Đó là hang của một con sư tử. Sư tử đi ra, định hạ con ngựa trước rồi mới tính đến người, và vồ lấy Rakhsh. Rakhsh đá vào đầu nó và cắn vào lưng nó cho đến khi nó chết. Rostam tỉnh dậy, mắng con ngựa: nếu Rakhsh bị giết thì ông biết làm sao mang mũ trụ, cung, kiếm và chùy đến Mazandaran?

Chặng thứ hai là một sa mạc không nước, nóng đến mức “làm chim khô thành bột”. Rakhsh kiệt sức, còn Rostam ngã xuống, lưỡi nứt nẻ vì khát, và cầu nguyện. Một con cừu đực béo tốt đi ngang qua. Rostam đi theo nó đến một con suối, rồi nhận ra nó không để lại dấu chân nào bên bờ nước: “Đây không phải con cừu hoang bằng xương bằng thịt!” Ông chúc phúc cho nó, tắm cho Rakhsh, ăn uống, rồi dặn con ngựa đừng đánh nhau với ai: nếu kẻ thù đến thì hãy chạy lại đánh thức ông.

Đêm ấy, một con rồng từ chốn hoang vu bò ra. Rakhsh chạy đến đánh thức chủ, nhưng Rostam chỉ thấy bóng tối và nổi giận. Chuyện ấy lặp lại, và Rostam thề sẽ chặt đầu con ngựa nếu còn bị đánh thức lần nữa. Lần thứ ba, Rakhsh ngập ngừng, rồi vì thương chủ mà vẫn đánh thức ông, và lần này Thượng đế cho con rồng hiện ra. Trước khi giao chiến, hai bên xưng tên với nhau như những chiến binh. Rakhsh cắn vào vai con rồng, còn Rostam chém bay đầu nó.

1-4 Mụ Phù Thủy Và Lãnh Chúa Miền Biên Ải

Lúc hoàng hôn, ông đến bên một dòng suối, nơi một bữa ăn đã bày sẵn: bát rượu bằng vàng, con cừu nướng, bánh mì, mứt kẹo và một cây đàn lute. Đó là bữa tiệc của lũ phù thủy. Rostam cầm đàn lên và hát về chính mình: Rostam là kẻ lạc loài, chẳng có ngày nào vui, và “chốn hoang vu cùng đỉnh núi cao / Phải làm khu vườn cho chàng”. Một mụ phù thủy nghe thấy, làm cho mình xinh đẹp rồi đến ngồi bên ông. Ông trao cho mụ một chén rượu và xướng danh Thượng đế, và nghe đến danh ấy, mặt mụ đen sạm lại. Ông quăng thòng lọng bắt mụ, thấy hiện ra một mụ già nhăn nheo, rồi dùng kiếm giết mụ.

Chặng thứ năm bắt đầu trong một bóng tối không trăng không sao. Ra khỏi đó, Rostam gặp những cánh đồng xanh, trải tấm da hổ và mũ trụ ướt sũng ra phơi, thả Rakhsh vào ruộng rồi ngủ. Một người canh đồng lấy gậy đánh ông dậy, và Rostam, không nói một lời, vặn đứt hai tai người ấy. Lãnh chúa miền biên ải của vùng đất, chàng Olad trẻ tuổi (bản Warner viết Ulad), dẫn quân đến. Rostam đánh tan quân của chàng, quăng thòng lọng bắt Olad và đưa ra điều kiện: chỉ cho ta nơi Div Trắng ở và nơi Kavus bị giam, ta sẽ cho ngươi làm vua Mazandaran.

1-5 Arzhang Và Div Trắng

Olad dẫn ông đến ngọn núi nơi quân Iran đã thua trận. Rostam trói Olad vào một gốc cây, phi ngựa vào trại của quỷ div Arzhang, túm đầu hắn mà giật đứt, và lũ div bỏ chạy tán loạn. Rồi Olad đưa ông đến thành nơi Kavus bị giam. Rakhsh hí vang, và vị vua mù nhận ra tiếng ấy; quân lính của ông tưởng vua đang nói mê.

Kavus chỉ cho Rostam phần đường còn lại: bảy ngọn núi đầy quỷ div, rồi đến một hang động, nơi ở của Div Trắng. Ông truyền lại lời các thầy thuốc: nhỏ ba giọt máu của Div Trắng vào mắt thì sẽ khỏi mù.

Olad khuyên đợi đến giữa trưa nắng gắt, khi lũ div ngủ. Đến giờ ấy, Rostam chém một đường qua đám lính gác và xuống hang. Trong bóng tối, ông nhận ra một hình thù như ngọn núi lấp kín cả hang, theo lời dịch của anh em Warner là “mặt đen, / Tóc như bờm sư tử”. Rostam không muốn giết kẻ đang ngủ nên gầm lên đánh thức hắn. Con quỷ vớ một cối đá lao vào ông. Rostam chém đứt một tay một chân, vậy mà con quỷ vẫn đánh tiếp, cho đến khi Rostam nhấc bổng nó lên ngang cổ, quật xuống đất, đâm chết và lấy lá gan của nó.

Máu ấy được nhỏ vào mắt nhà vua, rồi vào mắt mọi người, và họ nhìn thấy lại. Sau một cuộc chiến nữa, trong đó vua Mazandaran hóa thành một tảng đá và Rostam vác tảng đá ấy về trại, Kavus giữ lời hứa của Rostam và phong Olad làm vua Mazandaran (bản Warner, tập 2, tr. 44–76).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Shahnameh. Ferdowsi hoàn thành tác phẩm năm 1010 và dâng lên Mahmud xứ Ghazna; François de Blois đếm được “khoảng 50.000 câu thơ” (Encyclopaedia Iranica, “EPICS”). Ông dựa vào các nguồn viết, một “cuốn sách cũ” bằng văn xuôi tiếng Ba Tư cận đại. Kuroyanagi Tsuneo cho rằng nguồn chính là cuốn Sách các vua văn xuôi hoàn thành năm 957 theo lệnh Abu Mansur (Nipponica).
• Các bản hiệu đính. Trong hai bản hiệu đính phê bình chuẩn, đoạn này nằm ở tập 2, tr. 91–110 của bản Moskva và tập 2, tr. 21–44 của bản Djalal Khaleghi-Motlagh (Olga M. Davidson, Iranica, “HAFT ḴᵛĀN”). Anh em Warner dịch từ bản Vullers cũ hơn và ghi số trang của bản ấy ở lề: bảy chặng đi từ trang 335 đến trang 356.
• Các sử sách tiếng Ả Rập. Bảy chặng của Esfandiyar có trong các biên niên sử tiếng Ả Rập như của Tabari. Bảy chặng của Rostam thì không: Theodor Nöldeke chỉ ra rằng không sử gia Ả Rập nào kể lại, kể cả Tha’alebi (Ehsan Yarshater, Iranica, “ESFANDĪĀR”). Tha’alebi kể các chặng của Esfandiyar và, ngay khi bắt đầu, châm chọc những chuyện xứ Sistan là chuyện kỳ quái hoang đường (Davidson).
• Sau Ferdowsi. Cuốn Nozhat-nama-ye Ala’i, viết năm 1119–1120, gạt nhiều cuộc phiêu lưu của Rostam đi như “chỉ là” chuyện bịa, nhưng vẫn thừa nhận sức hấp dẫn của chúng và đưa ra một lời giải thích hợp lý cho chứng mù của nhà vua (Davidson).
• Rostam ngoài sử thi. Một văn bản tiếng Ba Tư trung đại, Draxt i asurig (“Cây Assyria”), đã nhắc đến ông dưới tên Rodstahm (Yarshater). Trong Bundahishn, một bộ biên soạn tiếng Ba Tư trung đại thế kỷ IX, Rostam giải thoát Kay Us, tên cũ của Kavus, cùng những người Iran bị bắt (P. O. Skjærvø, Iranica, “KAYĀNIĀN v”). Một văn bản tiếng Sogdia còn sót từng mảnh kể về các cuộc phiêu lưu của ông và tả tấm áo của ông (de Blois; Khaleghi-Motlagh, “BABR-E BAYĀN”).

3 Những Dị Bản

• Chặng đường hay món ăn? Bản Moskva viết chữ này là khvan, “mâm thức ăn, bữa tiệc”; bản Khaleghi-Motlagh viết khan, “chặng, trạm dừng”. Phần lớn các bản chép sớm nghiêng về khvan. Davidson cho rằng nghĩa kép ấy là có chủ ý: ở mỗi chặng, người anh hùng chiến đấu rồi ăn một bữa một mình. Anh em Warner chọn “Bảy món”, “một bữa tiệc bảy món”, và dành chữ “Bảy chặng” cho Esfandiyar.
• Hai tuần hay bảy ngày? Trong bản Warner, Zal gọi lối tắt là “hành trình hai tuần”. Davidson, dịch từ văn bản của Khaleghi-Motlagh, lại viết “núi non và cao nguyên bảy ngày bảy đêm”.
• Máu, tim hay gan? Trong bản Warner, thầy thuốc dặn dùng ba giọt máu, còn Rostam mang về lá gan. Marianna Shreve Simpson ghi nhận rằng chỉ một câu thơ kể việc Rostam đâm con quỷ, cắt lấy tim rồi moi gan nó. Các họa sĩ thế kỷ XIV chọn những khoảnh khắc khác nhau: hai bản chép thời Inju năm 1330 và 1333 vẽ cảnh đâm, hai bức tranh nhỏ khác vẽ cảnh lấy gan (Iranica, “ŠĀH-NĀMA iv. Illustrations”).
• Hổ, báo hay rồng? Babr nghĩa là hổ, nhưng Shahnameh cũng gọi tấm áo là palangina, từ palang, con báo, và văn bản tiếng Sogdia cũng vậy. Ngay trong đoạn này, Zal bảo Rostam “khoác tấm da hổ”, còn người canh đồng lại báo về một kẻ “mặc giáp da báo”. Một câu chuyện được chép thêm vào một bản Shahnameh kể rằng Rostam mười bốn tuổi đã giết ở Ấn Độ một con rồng tên Babr-e Bayan và lấy da nó may áo; một chuyện khác nói tấm áo được gửi xuống từ trời. Khaleghi-Motlagh đọc bayan là một địa danh và nhắc rằng Heracles cũng khoác da của một con thú không gì xuyên thủng, con sư tử mang tên Nemea, vùng đất nó từng hoành hành (“BABR-E BAYĀN”; “AŽDAHĀ ii”). Mười hai kỳ công của Heracles và bảy kỳ công của Rostam có chung một chủ đề; chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuỗi kỳ công này.
• Mazandaran ở đâu? Anh em Warner đặt nó ở ven biển Caspi, xứ Hyrcania thời cổ, và cho rằng lời Olad tả về độ rộng của nó đã “bị phóng đại quá mức”. Mahmoud Omidsalar lưu ý rằng xứ của lũ div “không nên nhầm lẫn” với tỉnh cùng tên ngày nay (Iranica, “DĪV”), còn Khaleghi-Motlagh chú giải Mazandaran ở chặng con rồng là Ấn Độ (Iranica, “AŽDAHĀ ii”).
• Cuộc giải cứu nào? Trong Tabari, Kavus bị vua Yemen bắt và được Rostam từ Sistan đến cứu; trong Bundahishn, Rostam giải thoát ông khỏi xứ Shambaran (Skjærvø).
• Bảy chặng của Esfandiyar. Ở phần sau của bài thơ, hoàng tử Esfandiyar đến Thành Đồng để cứu các chị em gái bị vua Arjasp bắt giữ, và vượt qua bảy chặng của riêng mình: hai con sói, hai con sư tử, một con rồng mà chàng đánh từ một cỗ xe gắn gai nhọn, một mụ phù thủy bị khuất phục nhờ bùa hộ mệnh của Zarathustra (Zoroaster), chim Simurgh, một trận bão tuyết ba ngày và một lần vượt sông (bản Warner, tập 5, tr. 116–153; Davidson). Khác với Rostam, chàng đi cùng một đạo quân, một người em trai và một tù binh dẫn đường. Chuỗi nào bắt chước chuỗi nào? Friedrich Spiegel cho rằng các tu sĩ đạo Zoroaster đã dựng bảy chặng của Esfandiyar theo khuôn bảy chặng của Rostam để tôn vinh người anh hùng của họ; Nöldeke nghĩ ngược lại; Kurt Heinrich Hansen phản bác Nöldeke. Yarshater kết luận rằng những người hát rong và người kể chuyện đã gắn cùng những mô-típ dân gian vào cả hai người anh hùng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Người anh hùng xứ Sistan. Tên Sistan bắt nguồn từ người Saka, những người du mục gốc Iran đến vùng này khoảng năm 120–80 TCN: Sakastan, “đất của người Saka” (Pierfrancesco Callieri, Iranica, “SAKAS: IN AFGHANISTAN”). Với Yarshater, việc Rostam và Zal vắng mặt trong Avesta là một dấu hiệu cho thấy truyện về gia tộc họ là truyện của người Saka. Những truyện ấy dần dần được ghép vào các truyền thuyết về triều Kayan trong Avesta, nhiều khả năng trong khoảng từ thời Alexander đến thời Sasan, khi đạo Zoroaster lan rộng trong người Saka (“ESFANDĪĀR”). A. Shapur Shahbazi thì lập luận rằng các truyện hoàn chỉnh về gia tộc Rostam phản chiếu lịch sử một dòng họ Parthia từng cai trị xứ Sistan xưa cho đến khi bị Ardashir I tiêu diệt (Iranica, “ZĀL”).
• Được vẽ trước cả Ferdowsi. Ở Panjikent (Panjikant), một thành phố của người Sogdia nay thuộc Tajikistan, các sảnh lớn trong nhà thường được vẽ “những chiến công của Rostam” (Boris I. Marshak, Iranica, “PANJIKANT”). Markus Mode xác định các bức bích họa trong nhà, trong đó có chuỗi tranh về Rostam, có niên đại khoảng 650–722 (“SOGDIANA iv”). Sugimura Tō gọi đó là những hình vẽ cổ nhất về các câu chuyện về sau được gom vào Shahnameh (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha).
• Trong các bản chép tay. Chặng thứ bảy, Rostam đánh Div Trắng, thường được vẽ trong các bản Shahnameh có tranh minh họa thế kỷ XIV, dù không họa sĩ nào buộc phải vẽ cảnh ấy (Simpson).
• Truyền miệng. Chính Shahnameh gọi Rostam là divband, “kẻ trói quỷ” (Omidsalar). Các câu chuyện còn sống mãi qua lời kể: nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Abu’l-Qasem Enjavi Shirazi đã sưu tầm chúng từ dân thành thị và dân làng khắp Iran (Davidson), và trong những sử thi truyền miệng ấy, Div Trắng vẫn là một nhân vật nổi bật (Omidsalar).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Rostam và Sohrab: Người cha giết chính con mình: câu chuyện mở đầu giống chặng thứ nhất. Rostam đi săn, nướng một con lừa hoang rồi ngủ trong khi Rakhsh gặm cỏ, nhưng lần này các kỵ sĩ Turk bắt mất Rakhsh, và cuộc đi tìm ngựa đưa ông đến Samangan (bản Warner, tập 2, tr. 120–122).
• Simurgh: Chim thần khổng lồ trên núi Alborz: Esfandiyar giết một con Simurgh ở chặng thứ năm. Về sau, khi chàng giao chiến với Rostam, một con Simurgh chữa lành vết thương cho Rostam và chỉ cho ông cách hạ Esfandiyar; Yarshater cho rằng đó là bạn đời của con chim mà Esfandiyar đã giết.
• Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông: Kavus khoe rằng mình hơn cả Jamshid. Các quý tộc thì bảo nhau rằng Jamshid, dù có lũ div dưới quyền, cũng chưa từng một lần nhắc đến Mazandaran.
• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: lũ quỷ xứ Mazandaran còn xưa hơn Rostam. Trong Aban Yasht, người anh hùng Haoshyangha đã cầu xin được đánh gục “hai phần ba các Daeva xứ Mazana”, và bài viết ấy kể daeva là ai.
• Heracles: Mười hai kỳ công và giàn hỏa trên núi Oeta: người anh hùng Hy Lạp với một chuỗi kỳ công có số lượng định sẵn, người khoác tấm da sư tử Nemea mà Khaleghi-Motlagh nhắc tới. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào so sánh hai chuỗi kỳ công này; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ferdowsi, The Shahnama of Firdausi, bản dịch tiếng Anh của Arthur George Warner và Edmond Warner, tập 1 (1905), tr. 378–380; tập 2 (1906), tr. 27–78 và 120–122; tập 5 (1910), tr. 116–153, dịch từ bản hiệu đính của J. A. Vullers: archive.org, archive.org, archive.org
• Avesta, Aban Yasht (Yasht 5) và Zamyad Yasht (Yasht 19), bản dịch tiếng Anh của James Darmesteter (Sacred Books of the East, ấn bản Mỹ, 1898): avesta.org, avesta.org
• Encyclopaedia Iranica: Olga M. Davidson, “HAFT ḴᵛĀN” (2002); Ehsan Yarshater, “ESFANDĪĀR (1)” (1998); Dj. Khaleghi-Motlagh, “BABR-E BAYĀN” (1988) và “AŽDAHĀ ii. In Persian literature” (1987); François de Blois, “EPICS” (1998); P. O. Skjærvø, “KAYĀNIĀN v. Kauui Usan, Kay-Us, Kay Kāvus” (2000); Mahmoud Omidsalar, “DĪV” (1995); A. Shapur Shahbazi và Simone Cristoforetti, “ZĀL” (2009); Pierfrancesco Callieri, “SAKAS: IN AFGHANISTAN” (2016): Haft Khan, Esfandiyar, Babr-e Bayan, Azhdaha, Epics, Kay Kavus, Div, Zal, Sakas
• Encyclopaedia Iranica: Boris I. Marshak, “PANJIKANT” (2002); Markus Mode, “SOGDIANA iv. Sogdian art” (2009); Marianna Shreve Simpson, “ŠĀH-NĀMA iv. Illustrations” (2009): Panjikant, Nghệ thuật Sogdia, Tranh minh họa
• Kuroyanagi Tsuneo, “シャーナーメ”, Nipponica, và Kuroyanagi Tsuneo, Sugimura Tō, “シャーナーメ”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho: Perushia eiyū jojishi (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969); Okada Emiko, Ōsho: Kodai Perusha no shinwa, densetsu (Iwanami Bunko, 1999): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.