Thợ rèn Kaveh: Tấm tạp dề trở thành ngọn cờ

Khi các vua Sasan của Iran giao chiến với quân Ả Rập vào thập niên 630, các tướng của họ mang ra trận một lá cờ lớn nạm châu báu: Derafsh Kaviani (درفش کاویانی). Truyền thống Ba Tư kể rằng lá cờ ấy vốn là tấm tạp dề da của một người thợ rèn, được giương lên đầu ngọn giáo để kêu gọi dân chúng chống lại một ông vua có rắn mọc trên vai.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Shahnameh (“Sách các vua”), bộ sử thi Ba Tư mà Ferdowsi hoàn thành năm 1010. Các trích dẫn được dịch từ bản tiếng Anh của Arthur và Edmond Warner (tập 1, 1905), vốn dựa trên bản văn tiếng Ba Tư do J. A. Vullers hiệu đính. Những chỗ bản hiệu đính phê bình xuất bản ở Moskva khác đi sẽ được nói ở mục 3.

1-1 Tờ Chứng Thư Của Nhà Vua

Zahhak đã trị vì một nghìn năm, lấy óc của những người trai trẻ nuôi hai con rắn trên vai, và một giấc mộng đã báo cho hắn biết về một cậu bé tên Fereydun sẽ lật đổ hắn. Cái tên ấy không lúc nào rời khỏi miệng hắn, cả ngày lẫn đêm.

Một hôm, ngồi trên ngai ngà, đội vương miện ngọc lam, Zahhak triệu tập những người quyền thế khắp các xứ. Hắn nói mình có một kẻ thù giấu mặt, cần một đạo quân lớn hơn, gồm cả người, quỷ div và peri. Nhưng trước hết họ phải ký vào một tờ chứng thư: “Vua ta chỉ gieo hạt lành, luôn nói lời thật và chẳng làm hại ai.” Già trẻ đều ký tên vào “văn tự của con rồng”, trái với lòng mình, vì sợ hắn.

1-2 Người Thợ Rèn Trước Cổng Cung

Đúng lúc ấy, ngoài cổng cung vang lên tiếng một người kêu đòi công lý. Ông được đưa vào, ngồi giữa các quý tộc, và Zahhak hỏi ai đã làm hại ông. Ông đập tay lên đầu mà kêu: “Tâu bệ hạ, tôi tên là Kaveh, tôi đến đòi công lý!”

Ông là một thợ rèn, “một người vô hại, mà trên đầu nhà vua cứ trút lửa xuống”. Dù vua có mang hình rồng, vẫn phải xử vụ này. Nếu vua cai trị cả bảy cõi, sao mọi gian khổ đều đổ lên đầu chúng tôi? “Xưa kia tôi có mười tám người con trai trên đời, nay chỉ còn một.” (Bản Moskva không có cặp câu này: xem mục 3.) Và giờ đứa con cuối cùng ấy cũng bị bắt đi làm mồi cho lũ rắn.

Zahhak sửng sốt. Hắn cho thả chàng trai, dùng lời ngọt ngào để lấy lòng người cha, rồi bảo ông ký vào chứng thư. Kaveh đọc hết, rồi quay sang các bô lão mà thét: “Lũ đồng bọn của quỷ div, lòng dạ bất kính!” Các người đã quay mặt về phía địa ngục. Tôi sẽ không ký. Ông xé tờ chứng thư, giẫm lên nó, rồi để con trai đi trước, sải bước ra phố.

Các cận thần hỏi vì sao nhà vua để một tên thợ rèn hỗn xược đối xử với mình như kẻ ngang hàng. Zahhak đáp: khi Kaveh bước vào và kêu lên, “giữa ta và hắn dường như mọc lên một ngọn núi sắt”, và hắn không biết rồi mọi chuyện sẽ ra sao.

1-3 Tấm Tạp Dề Trên Ngọn Giáo

Ngoài chợ, đám đông tụ quanh Kaveh. Ông lấy tấm tạp dề da, thứ “thợ rèn vẫn đeo để che chân khi làm bên lò”, cắm lên mũi giáo, và bụi tung mù khắp chợ. Ai muốn thoát khỏi xiềng xích của Zahhak, ông hô, hãy cùng ta đến với Fereydun, vì kẻ đang cai trị nơi này là Ahriman, kẻ thù của Thượng đế.

“Thế là mảnh da tồi tàn, chẳng đáng giá gì ấy đã phân rõ bạn với thù.” Nhiều dũng sĩ theo ông, và ông dẫn họ đến với Fereydun.

1-4 Lá Cờ Kaviani

Fereydun thấy tấm tạp dề trên ngọn giáo thì coi đó là điềm lành. Chàng bọc nó bằng gấm xứ Rum (Byzantium), nạm châu báu trên nền vàng, treo tua đỏ, vàng và tím, rồi đặt tên là lá cờ Kaviani. Từ đó về sau, vị vua nào lên ngôi cũng treo thêm châu báu, gấm vóc và lụa Trung Hoa lên “tấm tạp dề chẳng đáng giá của người thợ rèn”, cho đến khi “lá cờ của Kaveh trở thành mặt trời giữa đêm tối”.

Fereydun cho thợ rèn đúc một cây chùy đầu bò rồi lên đường, Kaveh đi trước “với lá cờ Kaviani”. Việc chàng chiếm cung điện của Zahhak và xiềng hắn trong núi Damavand được kể ở câu chuyện về Zahhak. Vào ngày mồng một tháng Mihr, Fereydun đội vương miện, cho đốt lửa, đốt long diên hương và nghệ tây, và “như thế chàng lập nên Mihrgan”, tức lễ hội mùa thu Mehregan.

Kaveh không trở thành vua. Nhiều năm sau, một sứ giả do những người con trai nổi loạn của Fereydun phái đến đã thuật lại cảnh triều đình: “Kaveh đứng đó, bậc thầy trong nghề rèn”, trước mặt ông là con trai Qaren, một tướng giỏi việc binh.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kinh Avesta. Kinh điển của đạo Zoroaster (thường được gọi là Hỏa giáo) biết đến Thraetaona, người đánh con rồng Azhi Dahaka: đó là hình thức cổ hơn của Fereydun và Zahhak. Nhưng ở đó không có Kaveh. Djalal Khaleghi-Motlagh viết trong Encyclopaedia Iranica rằng lá cờ không được nhắc trực tiếp trong Avesta, cũng như trong bất kỳ nguồn nào thời Achaemenes hay Parthia.
• Bộ Lịch sử các nhà tiên tri và các vua của al-Tabari, viết bằng tiếng Ả Rập, tác giả mất năm 923. Dẫn lời “một số người thông thạo phả hệ của người Ba Tư”, sách kể về Kabi, “một người dân thường ở Isbahan”, có hai con trai bị bắt đi nuôi rắn. Ông treo “một cái túi da” lên đầu cây gậy rồi kêu gọi dân chúng. Lá cờ ngày càng được tôn kính “cho đến khi trở thành lá cờ lớn nhất của các vua Ba Tư”, và chỉ được mang ra trong những chiến dịch quan trọng nhất. Người dịch, William Brinner, chú thích rằng Kabi là dạng tiếng Ả Rập của Kava, tiếng Ba Tư trung đại là Kavag.
• Al-Mas’udi (mất năm 956), trong Sách cảnh báo và xét lại, cho Kabi là người Isfahan, một thợ đóng giày theo bản dịch tiếng Pháp của Carra de Vaux, đã giương “một lá cờ bằng da” và đề nghị lập Afridun, tức Fereydun, làm vua.
• Shahnameh của Ferdowsi, hoàn thành ngày 25 tháng 2 năm 1010 theo cách tính của Warner. Ferdowsi là một nhà thơ Hồi giáo. Sử thi của ông dựa trên truyền thống Ba Tư xưa nhưng là văn chương, không phải kinh điển của đạo Zoroaster. Trong các nguồn được dẫn ở đây, chỉ tác phẩm này có tờ chứng thư và tấm tạp dề.
• Các bản in. Những bản in cũ, như bản của Jules Mohl (Paris, từ 1838) và bản của Vullers mà anh em Warner dịch, có chỗ khác với bản hiệu đính phê bình Moskva và bản của Khaleghi-Motlagh.

3 Những Dị Bản

• Bao nhiêu người con? Câu “mười tám người con trai, nay chỉ còn một” có trong bản Mohl và bản Vullers mà Warner theo. Bản hiệu đính Moskva không có cặp câu ấy. Ở đó Kaveh chỉ hỏi vì sao đến lượt mình, vì sao phải đem óc con trai mình nuôi rắn. Trong al-Tabari, Kabi có hai con trai bị bắt.
• Thợ rèn hay thợ giày? Ferdowsi gọi Kaveh là ahangar, thợ rèn. Al-Tabari chỉ gọi Kabi là một người dân thường ở Isfahan; al-Mas’udi cho ông là thợ giày, và thêm rằng derafsh, trong tiếng Ba Tư cổ nghĩa là “cờ”, thì trong tiếng Ba Tư thời ông lại nghĩa là cái dùi của thợ giày.
• Tạp dề, túi hay tấm da thú? Ferdowsi kể về tấm tạp dề da của thợ rèn, al-Tabari kể về cái túi da. Al-Biruni, khoảng năm 1000, viết rằng lá cờ của Kabi “làm bằng da gấu, hoặc theo người khác, bằng da sư tử”; cuốn từ điển thuật ngữ Mafatih al-'ulum (“Chìa khóa các khoa học”) của al-Khwarazmi cũng nói như vậy.
• Ông có muốn làm vua không? Trong al-Tabari, những người theo Kabi tranh cãi xem ai sẽ trị vì. Ông từ chối ngai vàng “vì ông không thuộc dòng dõi vua chúa”, và bảo họ chọn một người con của Jam, tức Jamshid trong sử thi; rồi Fereydun xuất hiện.
• Ngọn núi giữa hai bên. Al-Tabari còn kể Kabi dẫn các bậc quyền quý đến cổng bạo chúa, nói năng thẳng thắn đến mức nhà vua phải nhượng bộ. Sau đó vua bảo bà mẹ đang giận dữ rằng sự thật đã “hiện ra giữa ta và chúng như một ngọn núi”. Ferdowsi đặt chính hình ảnh ấy vào miệng Zahhak: một ngọn núi sắt.
• Ngày nào? Ferdowsi cho Fereydun lên ngôi vào ngày mồng một tháng Mihr. Al-Biruni đặt lễ Mehregan vào ngày 16, ngày Mihr của tháng Mihr, để nhớ niềm vui khi Fereydun xuất hiện sau cuộc tấn công của Kabi, và “Đại Mehregan” vào ngày 21, ngày Zahhak bị xiềng. Al-Mas’udi viết rằng Fereydun lập lễ hội vào ngày kỷ niệm bắt được Zahhak.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lá cờ trên chiến trường. Ở “trận Cây Cầu” bên sông Euphrates, mà al-Tabari xếp vào năm 13 theo lịch Hijra (634–635), tướng Ba Tư Bahman Jadhuyah mang theo “Đại kỳ (dirafsh kabiyan), lá cờ của Kisra”, tức vua Ba Tư. Cuốn Đồng cỏ vàng của al-Mas’udi tả nó làm bằng da báo, dài mười hai cubit, rộng tám, gắn trên những cán gỗ nối vào nhau, và nói rằng nhìn thấy nó, quân Ba Tư thêm can đảm lúc nguy nan. Chính đoạn mô tả của al-Tabari lại được in khác nhau trong hai tập bản dịch tiếng Anh: Khalid Blankinship dịch là “da hổ”, “dài tám mươi cubit, rộng mười hai cubit”, còn chú thích của Friedmann đọc là da báo, “8 x 12 cubit”.

• Mất ở al-Qadisiyya. Các nguồn của al-Tabari ghi trận quyết chiến này vào năm 14, 15 hoặc 16 Hijra (635–637). Tướng Ba Tư Rustam (không phải người anh hùng trong sử thi) tử trận. Dirar ibn al-Khattab đoạt lá cờ của nhà vua và, theo bản dịch của Yohanan Friedmann, “được trả ba mươi nghìn [dirham] để đổi lấy nó; giá trị của nó là một triệu hai trăm nghìn”. Al-Mas’udi viết rằng lá cờ phủ đầy hồng ngọc, ngọc trai và đá quý, và tính tiền bằng dinar. Theo Khaleghi-Motlagh, bản tiếng Ba Tư của bộ sử al-Tabari do Bal’ami soạn còn thêm rằng sau khi châu báu đã được gỡ ra, khalip Umar đốt lá cờ.
• Những lá cờ xưa hơn. Trong Anabasis của Xenophon, quân Hy Lạp nhìn thấy “cờ hoàng gia, một thứ như con đại bàng vàng trên tấm khiên, giương cao trên cán” của vua Ba Tư. Theo Khaleghi-Motlagh, một số học giả thấy một lá cờ Ba Tư ở phần bị hư của bức tranh khảm Alexandros ở Pompeii.
• Lời răn cho các vua. Al-Mas’udi viết rằng Ardashir, vị vua đầu tiên của nhà Sasan, nghĩ đến việc Kabi đã làm, nên trong di chúc dặn các vua đời sau phải đề phòng những cuộc nổi dậy do những người tài giỏi và mộ đạo nhất trong dân chúng cầm đầu.
• Lễ Mehregan trong cung. Al-Biruni kể rằng vào ngày Mehregan, lúc rạng đông, một dũng sĩ đứng giữa sân cung điện mà hô lớn: “Hỡi các thiên thần, hãy xuống trần gian, đánh lũ quỷ và kẻ ác, đuổi chúng khỏi thế gian”, vì người ta tin rằng hôm ấy các thiên thần đã xuống giúp Fereydun. Bản thân lễ hội thuộc về câu chuyện Mithra.
• Trong hội họa. Các bản chép tay Shahnameh có tranh minh họa đã vẽ cảnh này. Bảo tàng Nghệ thuật Harvard lưu giữ một tờ thời Safavid, thế kỷ XVII, vẽ “Vua Zahhak và thợ rèn Kaveh” (1958.289).
• Trên ấn phẩm định kỳ. Năm 1916, số đầu tiên của Kaveh, một ấn phẩm định kỳ tiếng Ba Tư xuất bản ở Berlin, đăng một bài về Kaveh và lá cờ Kaviani; Khaleghi-Motlagh liệt kê bài này trong thư mục của mình.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Zahhak: Ông vua có hai con rắn trên vai: bạo chúa mà Kaveh dám chống lại, chính là Azhi Dahaka trong Avesta. Tội ác của hắn, thất bại trước Fereydun và nhà ngục trong núi Damavand được kể ở đó.
• Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông: vị vua bị Zahhak lật đổ. Trong al-Tabari, Kabi từ chối ngai vàng và bảo dân chúng chọn một người con của Jam.
• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: giữa chợ, Kaveh gọi Zahhak là “Ahriman, kẻ thù của Thượng đế”, tên mà truyền thống Zoroaster dùng cho Ác Thần.
• Mithra: Vị thần của giao ước: vị thần mà tháng Mihr và lễ Mehregan mang tên, ngày mà Ferdowsi và al-Biruni đặt chiến thắng của Fereydun.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ferdowsi, Shahnameh, Arthur George Warner và Edmond Warner dịch, The Shahnama of Firdausi, tập 1 (Kegan Paul, Trench, Trübner, 1905), tr. 154–160, 174–175, 214: archive.org
• Ferdowsi, Shahnameh, bản văn tiếng Ba Tư: bản hiệu đính phê bình Moskva, “Zahhak”, phần 7, kèm ảnh trang in và chú thích 13 (tr. 62); và bản của Jules Mohl, tập 1 (Paris, 1838): Ganjoor, Wikisource tiếng Ba Tư
• al-Tabari, The History of al-Tabari: tập 2, Prophets and Patriarchs, William M. Brinner dịch (SUNY Press, 1987), tr. 7–9; tập 11, The Challenge to the Empires, Khalid Yahya Blankinship dịch (SUNY Press, 1993), tr. 188; tập 12, The Battle of al-Qadisiyyah and the Conquest of Syria and Palestine, Yohanan Friedmann dịch (SUNY Press, 1992), lời người dịch và tr. 124
• al-Mas’udi, Les Prairies d’or, C. Barbier de Meynard và A. Pavet de Courteille hiệu đính và dịch, tập 2 (1863), tr. 114, và tập 4 (1865), tr. 200–201, 224: archive.org, archive.org
• al-Mas’udi, Le livre de l’avertissement et de la revision, B. Carra de Vaux dịch (1896), tr. 123–125: archive.org
• al-Biruni, The Chronology of Ancient Nations, C. Edward Sachau dịch (W. H. Allen, 1879), tr. 207–209: archive.org
• al-Khwarazmi, Mafatih al-'ulum, luận thứ nhất, chương 6, bản văn tiếng Ả Rập: Wikisource tiếng Ả Rập
• Xenophon, Anabasis 1.10.12, Carleton L. Brownson dịch (1922): Perseus
• Djalal Khaleghi-Motlagh, “Derafš-e Kāvīān”, Encyclopaedia Iranica (1994, sửa năm 2011), đọc qua bản đăng lại trên kavehfarrokh.com và bản tóm lược trên The Iranian (1997): kavehfarrokh.com, iranian.com
• Bảo tàng Nghệ thuật Harvard, “King Zahhak and Kava the Blacksmith”, tờ tranh từ một bản chép tay Shahnama, thời Safavid, thế kỷ XVII (1958.289): hvrd.art

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.