Zahhak: Ông vua có hai con rắn trên vai

Con rồng nổi tiếng nhất của Iran là một ông vua. Trong Shahnameh của Ferdowsi, hai con rắn đen mọc ra từ vai hắn, và suốt một nghìn năm, đêm nào chúng cũng được cho ăn óc của những chàng trai trẻ. Trong Avesta, kinh điển của đạo Zoroaster (thường gọi là Hỏa giáo), hắn vẫn còn là một con quái vật ba đầu. Và khác với phần lớn các con rồng, cuối câu chuyện hắn không bị giết.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Shahnameh (“Sách các vua”), bộ sử thi mà nhà thơ Ferdowsi hoàn thành năm 1010. Các đoạn trích được dịch từ bản tiếng Anh của hai anh em Arthur và Edmond Warner (1905).

1-1 Nụ Hôn Của Người Đầu Bếp

Sử thi kể rằng giữa những kỵ sĩ cầm giáo của sa mạc Ả Rập có một vị vua công bằng và mộ đạo tên là Mardas. Ông nuôi mỗi loài gia súc cho sữa một nghìn con và không tiếc sữa với ai. Con trai ông là Zahhak, dũng cảm nhưng nóng nảy. Người ta gọi chàng là Biwarasp: theo Ferdowsi, trong tiếng cổ biwar nghĩa là mười nghìn, và chàng có mười nghìn con ngựa Ả Rập thắng yên cương bằng vàng.

Một hôm, Iblis, tức quỷ dữ, đến làm bạn với chàng, bắt chàng thề giữ bí mật, rồi xúi chàng cướp ngôi cha. Zahhak không chịu làm đổ máu cha. Vậy là Iblis tự ra tay. Hắn đào một cái hố trên lối đi trong vườn, nơi Mardas một mình đi qua trước bình minh để tắm rửa trước giờ cầu nguyện, rồi lấy cành cây phủ lên. Vị vua già rơi xuống, gãy lưng mà chết, và Zahhak đội vương miện của người Ả Rập.

Rồi Iblis quay lại trong hình dạng một người đầu bếp trẻ. Sử thi kể rằng thời ấy người ta không giết thú vật để ăn mà sống bằng những gì đất mọc ra. Iblis, mà ở đoạn này Ferdowsi còn gọi là Ahriman, ác thần của tôn giáo Iran cổ, cho nhà vua ăn lòng đỏ trứng trước, rồi gà gô và trĩ, rồi thịt cừu non và gà, đến ngày thứ tư là thăn bê nấu với nghệ tây, nước hoa hồng, xạ hương và rượu lâu năm. Zahhak hài lòng, bảo hắn muốn thưởng gì cứ xin. Người đầu bếp chỉ xin được hôn lên hai vai nhà vua và áp mặt vào đó. Hắn hôn xong thì biến mất, và từ mỗi bên vai nhà vua mọc ra một con rắn đen.

Zahhak sai chặt chúng đi, nhưng chúng lại mọc ra “như cành mọc từ thân cây”. Các thầy thuốc thử đủ mọi cách. Cuối cùng chính Iblis quay lại, ăn mặc như một thầy thuốc. Đừng chặt chúng, hắn nói, hãy cho chúng ăn óc người cho đến khi chúng ngủ. Nhà thơ hỏi phải chăng con quỷ muốn xóa sạch loài người khỏi thế gian.

1-2 Mỗi Đêm Hai Chàng Trai

Trong khi đó ở Iran, người ta đã quay lưng với vua Jamshid, người vì kiêu ngạo mà mất vầng hào quang thần thánh. Những quý tộc bất mãn kéo sang Ả Rập, tôn “ông vua mặt rồng” làm shah của mình. Zahhak chiếm ngai vàng của Jamshid, và một trăm năm sau bắt được vị vua chạy trốn bên bờ biển Trung Hoa, sai cưa ông làm đôi (câu chuyện của ông được kể trong bài Jamshid).

Zahhak trị vì một nghìn năm. Đạo của người hiền bị che giấu, phép phù thủy được trọng vọng. Hai người phụ nữ của nhà Jamshid là Shahrnaz và Arnavaz bị lôi đến cung điện “run rẩy như lá liễu”, và hắn dạy họ những tà thuật của mình.

Đêm nào người đầu bếp của nhà vua cũng bắt hai chàng trai, dù xuất thân hèn hay sang, giết đi và lấy óc cho rắn ăn. Hai người tốt bụng là Armayel và Garmayel nghĩ ra cách cứu một số người. Họ học nấu ăn và được nhận vào bếp của nhà vua. Khi lính canh quăng hai chàng trai tiếp theo xuống trước mặt, họ giết một người, trộn óc người ấy với óc cừu, rồi thả người kia: hãy trốn đi, họ dặn, tránh xa phố thị, đồng hoang và núi non là chỗ của ngươi. Bằng cách ấy, mỗi tháng họ cứu được ba mươi chàng trai. Khi đã cứu được hai trăm người, họ bí mật cho những người này dê và cừu rồi đưa vào chốn hoang dã. Ferdowsi khép đoạn này bằng một câu chuyện nguồn gốc: theo ông, người Kurd là con cháu của những chàng trai ấy.

1-3 Giấc Mộng

Khi Zahhak chỉ còn bốn mươi năm để sống, một đêm hắn mơ thấy ba chiến binh. Người trẻ nhất đứng giữa, cao như cây bách, dáng dấp một bậc vua, cầm chùy đầu bò lao đến đánh vào đầu hắn, trói hắn lại rồi lôi qua đám đông về phía núi Damavand. Zahhak thét lên tỉnh giấc. Arnavaz khuyên hắn triệu các nhà thông thái. Suốt ba ngày họ không dám mở lời. Đến ngày thứ tư, bị dọa giết, người khôn ngoan nhất là Zirak mới nói thật: một hoàng tử tên Fereydun, nay còn chưa ra đời, sẽ cướp ngai vàng của hắn. Zahhak sẽ giết cha cậu bé, giết cả con bò cái nuôi cậu tên là Barmayeh, và vì thế cậu sẽ cầm chùy đầu bò để báo thù. Zahhak ngất đi trên ngai.

Fereydun ra đời, mang theo vầng hào quang vương giả mà Jamshid đã đánh mất. Thuộc hạ của Zahhak bắt được Abtin, cha cậu, và Zahhak sai giết ông. Mẹ cậu là Faranak ôm con chạy đến một đồng cỏ có con bò kỳ diệu Barmayeh, từ đầu đến chân “mang màu lông công”, và xin người chăn bò nuôi đứa bé bằng sữa của nó. Người ấy nuôi cậu trong ba năm. Rồi khi con bò trở nên nổi tiếng, Faranak đưa con lên núi Alborz, gửi cho một ẩn sĩ. Zahhak kéo đến đồng cỏ, giết Barmayeh cùng toàn bộ đàn gia súc ở đó, và đốt trụi ngôi nhà của gia đình cậu.

1-4 Chiếc Chùy Đầu Bò

Năm mười sáu tuổi, Fereydun được mẹ kể cho nghe về cha mình, và chàng thề báo thù. Cuộc nổi dậy đem lại cho chàng một đạo quân bắt đầu ngay tại triều đình của Zahhak, với người thợ rèn tên Kaveh; câu chuyện ấy được kể trong bài Thợ rèn Kaveh. Fereydun vẽ mẫu xuống đất, sai thợ rèn đúc một chiếc chùy nặng có đầu hình con bò (trong bản Warner là con trâu). Trên đường hành quân, thiên thần Sorush đến gặp chàng trong đêm và dạy chàng phép thuật, và khi hai người anh lăn một tảng đá xuống lúc chàng đang ngủ, chàng chặn được nó giữa chừng.

Đến sông Tigris, mà sử thi gọi bằng tên cổ là Arvand, người giữ sông không chịu cho thuyền, nên chàng thúc ngựa lao xuống sông, quân lính theo sau. Họ tiến về Jerusalem, nơi mà theo sử thi, trong tiếng cổ được gọi là Kang Dezhhukht; cung điện của Zahhak ở đó. Zahhak đang vắng mặt, sang Ấn Độ làm phép phù thủy. Fereydun phi ngựa vào, quật đổ lá bùa Zahhak dựng lên, hạ những con quỷ div bên trong, ngồi lên ngai vàng và giải thoát Shahrnaz và Arnavaz.

1-5 Núi Damavand

Viên quản gia của Zahhak phi ngựa đi báo rằng một ông vua trẻ đang ngồi trên ngai, giữa hai hoàng hậu của hắn. Zahhak kéo quân người và quỷ div quay về, và dân thành đứng trên mái nhà đánh giúp Fereydun. Rồi Zahhak một mình lẻn đi, mặc giáp kín người để không ai nhận ra, dùng dây thòng lọng leo lên mái cung điện và nhìn thấy Shahrnaz ở dưới bên cạnh Fereydun. Điên lên vì ghen, hắn tuột xuống, tay cầm dao găm, định giết hai người phụ nữ. Chân hắn vừa chạm đất thì Fereydun giáng chiếc chùy đầu bò xuống, đánh vỡ mũ trụ của hắn.

Lúc ấy Sorush hiện đến. Theo bản dịch của Warner, thiên thần nói: “Đừng đánh. Thời của hắn chưa đến”. Fereydun trói Zahhak bằng sợi thòng lọng da sư tử, buộc lên lưng lạc đà rồi dẫn vào núi. Chàng định quăng hắn xuống vực, nhưng Sorush lại hiện đến, bảo chàng đưa tù nhân tới núi Damavand. Ở đó Fereydun tìm được một cái hang sâu đến mức không nhìn thấy đáy. Chàng lấy những chiếc đinh nặng đóng hai tay Zahhak vào vách đá rồi để hắn treo ở đó, cho sự hành hạ kéo dài mãi.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Avesta nhắc tên Azhi Dahaka trong nhiều bài thánh ca nhưng không kể câu chuyện của hắn.
  • Trong thánh ca dâng Haoma (Yasna 9.7–8), Athwya, người thứ hai ép cây haoma thiêng, được thưởng một người con trai là Thraetaona, người “đã đánh Azhi Dahaka, ba hàm, ba đầu, sáu mắt”, con quỷ mạnh nhất mà Angra Mainyu (Ahriman) tạo ra để chống lại thế gian.
  • Trong thánh ca dâng nữ thần sông nước (Yasht 5.29–35), Azhi Dahaka “ba miệng” dâng nữ thần Ardvi Sura Anahita một trăm con ngựa, một nghìn con bò và mười nghìn con cừu non ở xứ Bawri, xin bà làm cho bảy miền của mặt đất “không còn người”. Nữ thần từ chối. Thraetaona dâng lễ vật như thế, xin được thắng hắn và đưa đi hai người vợ của hắn là Savanghavach và Erenavach, “đẹp nhất trong các người nữ”. Nữ thần chấp thuận.
  • Trong thánh ca về vầng hào quang vương giả (Yasht 19.46–50), Azhi Dahaka và thần lửa Atar tranh giành vầng hào quang sau khi nó rời bỏ Yima, tên của Jamshid trong Avesta.
• Các sách tiếng Trung Ba Tư tóm lược những phần đã thất truyền của Avesta và bổ sung chi tiết. Denkard, bộ sách kiểu bách khoa thế kỷ IX, thuật lại một chương đã mất về triều đại của Dahak (quyển 9, chương 21): Fereydun đánh hắn bằng chùy mà hắn không chết; chém hắn bằng kiếm thì mỗi nhát lại có những sinh vật độc hại chui ra từ thân hắn; và Ahura Mazda (Ohrmazd) bảo chàng dừng tay, kẻo Dahak “sẽ làm mặt đất này đầy rắn, cóc, bọ cạp, thằn lằn, rùa và ếch”. Thế là Fereydun trói hắn “bằng những gông xiềng khủng khiếp”. Bundahishn ghi triều đại nghìn năm của hắn và nêu tên nơi giam hắn: “Núi Dimavand là nơi Bevarasp bị trói” (12.31).
• Shahnameh dài khoảng 50.000 câu thơ đôi. Phần đầu là lịch sử các vị vua huyền thoại của Iran, và triều đại của Zahhak nằm giữa Jamshid và Fereydun. Đây là văn chương thời Hồi giáo dựa trên truyền thống cổ, không phải kinh điển của đạo Zoroaster. Anh em Warner dịch theo văn bản do J. A. Vullers hiệu đính; giới nghiên cứu ngày nay dẫn theo bản hiệu đính phê bình của Djalal Khaleghi-Motlagh.
• Lịch sử Armenia, tương truyền của Movses Khorenatsi, có trước Shahnameh, đã biết đến truyền thuyết này. Trong phần phụ lục của quyển 1, mà anh em Warner trích theo bản tiếng Latinh của William Whiston, sách kể lại với vẻ khinh miệt những chuyện Ba Tư về Biurasp Azhdahak: nụ hôn trên vai, những con rồng mọc ra từ đó, những người hắn giết để thỏa cái bụng, và chuyện Hrudēn (Fereydun) trói hắn “bằng xích đồng” rồi đưa lên ngọn núi tên là Dembavend.

3 Những Dị Bản

• Rồng hay người? Trong Avesta, hắn có ba miệng, ba đầu, sáu mắt, vậy mà vẫn dâng lễ vật như các anh hùng. Prods Oktor Skjærvø viết rằng không rõ ban đầu người ta hình dung hắn là “người mang hình rồng hay rồng mang hình người”. Các sách tiếng Trung Ba Tư biến hắn thành một vị vua Iran giữa Jamshid và Fereydun. Khaleghi-Motlagh nhận xét rằng trong Shahnameh, Fereydun “đã mất vai trò kẻ giết rồng”, vì kẻ thù của chàng đã thành một “nhân vật nửa lịch sử”.
• Cung điện ở đâu? Avesta đặt lễ hiến tế của hắn ở Bawri, và truyền thống hiểu đó là Babylon; Đại Bundahishn viết “dinh thự của Dahak ở Babylon trông giống hệt một con sếu”. Shahnameh đặt cung điện ở Jerusalem.
• Shahrnaz và Arnavaz là ai? Trong Avesta, đó là hai người vợ của Azhi Dahaka. Trong Shahnameh, đó là hai người phụ nữ nhà Jamshid: bản dịch của Warner, làm từ văn bản do J. A. Vullers hiệu đính, gọi họ là chị em của Jamshid; còn văn bản tiếng Ba Tư theo bản Moskva, đăng trên Ganjoor, gọi họ là con gái ông. Skjærvø ghi nhận truyền thống đời sau coi họ là cả hai.
• Fereydun bao nhiêu tuổi? Mười sáu tuổi trong Shahnameh. Trong Denkard (quyển 7), chàng lên đường đánh Dahak năm chín tuổi.
• Bị giết hay bị trói? Avesta chỉ nói Thraetaona “đã đánh” hắn, và trong bản dịch của Darmesteter, ở Yasht 19.92, Thraetaona mang vầng hào quang “khi Azhi Dahaka bị giết”. Aḥmad Tafażżolī nhận xét rằng ở đó, và trong một truyền thống do sử gia al-Tabari ghi lại, Thraetaona “dường như đã giết” hắn; các sách tiếng Trung Ba Tư và Shahnameh thì kể hắn bị trói. Lịch sử Armenia ghi cả hai: chuyện xiềng xích của người Ba Tư, rồi lời kể riêng của sách, theo đó dân chúng bắt hắn gần ngọn núi, giết đi và ném xuống một hố lưu huỳnh lớn.
• Thời tận thế. Trong các sách của đạo Zoroaster, câu chuyện của Dahak chưa kết thúc. Bundahishn viết Fereydun “không thể giết hắn”, và khi hắn thoát xiềng, anh hùng Sam sẽ “trỗi dậy, đánh và giết hắn”. Đại Bundahishn đặt việc này vào lúc gần tận thế: Dahak “sẽ thoát khỏi xiềng xích” và gây hại cho nhiều sinh linh, rồi thi thể của “Karsasp con của Sam” được dựng dậy để “dùng chùy đánh Bevarasp”. Skjærvø giải thích rằng vị anh hùng này, Keresaspa trong Avesta và Garshasp trong tiếng Ba Tư, được các văn bản gọi “khi thì là Sam, khi thì là con của Sam”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một bạo chúa ngoại bang. Zahhak của Shahnameh là con một vị vua Ả Rập, và ý niệm này có trước Ferdowsi: Skjærvø lưu ý rằng Denkard (quyển 3) đã cho Dahak thuộc dòng dõi Ả Rập. Ở Armenia, Movses Khorenatsi đồng nhất hắn với Astyages, vua xứ Media. James R. Russell tóm lại: “Aždahak vì thế được xem là hiện thân của ách bạo ngược ngoại bang”. Đây là truyền thuyết về một ông vua huyền thoại, không phải lời mô tả về bất kỳ dân tộc nào.
• Những cái tên. Zahhak là dạng Ả Rập hóa của tên Dahak (Russell). Các sách tiếng Trung Ba Tư thường gọi hắn là Bevarasp, “kẻ có mười nghìn con ngựa”, cái tên mà Ferdowsi giải thích bằng mười nghìn con ngựa Ả Rập của hắn.
• Trước cả các bản chép tay. Một tượng đất nung ở bảo tàng Hermitage, có lẽ làm ở Sogdia vào thế kỷ VII–VIII, khắc họa một người đàn ông đội mũ miện nạm ngọc ngồi trên ngai, hai con rắn vươn ra từ vai (Russell). Trên một lá bùa thời Sasan ở Bảo tàng Anh, một anh hùng cầm chùy đầu bò khuất phục một con quỷ; học giả Bivar cho rằng đó là Fereydun và Zahhak (Tafażżolī).
• Trong hội họa. Cuốn Shahnameh làm ở Tabriz cho Shah Tahmasp có một bức tranh được cho là của Sultan Muhammad, khoảng năm 1535, nay ở Bảo tàng Aga Khan tại Toronto (AKM155). Zahhak bị treo trong hang gần đỉnh núi; bên dưới, những người đi săn nghỉ ngơi chẳng hay biết gì, chỉ một người giơ tay chỉ lên. Bảo tàng đọc ra bài học từ những câu thơ đi kèm: hãy làm điều thiện, vì đó là đài tưởng niệm tốt nhất mà con người có thể để lại.
• Ở Damavand. Năm 1905, anh em Warner ghi lại rằng người dân thị trấn Damavand, ở sườn nam ngọn núi, có một lễ hội gọi là “Lễ của người Kurd” để kỷ niệm cái chết của Zahhak.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông: vị vua bị Zahhak cướp ngôi. Cả Avesta lẫn các sách tiếng Trung Ba Tư đều gắn hai người với nhau: Azhi Dahaka tranh giành vầng hào quang đã rời bỏ Yima, và trong Bundahishn, chính Spitur là kẻ “cùng với Dahak” xẻ Jamshid ra.
• Thợ rèn Kaveh: Tấm tạp dề trở thành ngọn cờ: cuộc nổi dậy đưa Fereydun đến cung điện của Zahhak.
• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: trong Avesta, Azhi Dahaka là con quỷ mạnh nhất mà Angra Mainyu tạo ra để chống lại thế gian, và việc hắn thoát xiềng rồi bị giết thuộc về thời tận thế của đạo Zoroaster.
• Fenrir: Con sói bị thần linh trói buộc: Skjærvø cho rằng Dahak, bị xiềng trong núi Damavand và được thả ra vào thời tận thế, “có thể phản ánh” những thần thoại Ấn-Âu về các quái vật bị trói rồi được thả ra lúc thế giới kết thúc, và lấy con sói Fenris làm ví dụ. Ông cũng nói thêm rằng rất “khó xác lập” những mối liên hệ chi tiết.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ferdowsi, Shahnameh, Arthur George Warner và Edmond Warner dịch, The Shahnama of Firdausi, tập 1 (Kegan Paul, Trench, Trübner, 1905), tr. 135–170, cùng chú giải của người dịch và đoạn trích Movses Khorenatsi theo bản Latin của William Whiston (tr. 144): archive.org
• Ferdowsi, Shahnameh, văn bản tiếng Ba Tư, “Zahhak”, phần 1–12: Ganjoor
• Avesta: Yasna 9, L. H. Mills dịch, Joseph H. Peterson hiệu đính; Yasht 5 và Yasht 19, James Darmesteter dịch (Sacred Books of the East, ấn bản Mỹ, 1898): avesta.org, avesta.org, avesta.org
• Denkard, quyển 9, chương 21, E. W. West dịch (Sacred Books of the East, 1897): avesta.org
• Bundahishn, chương 12, 29 và 34, E. W. West dịch (Sacred Books of the East 5, 1897); Đại Bundahishn, chương 29 và 33, Behramgore Tehmuras Anklesaria dịch (Bombay, 1956): avesta.org, avesta.org
• Prods Oktor Skjærvø, Djalal Khaleghi-Motlagh và James R. Russell, “AŽDAHĀ”, Encyclopaedia Iranica III/2 (1987): iranicaonline.org
• Aḥmad Tafażżolī, “FERĒDŪN”, Encyclopaedia Iranica IX/5 (1999): iranicaonline.org
• Bảo tàng Aga Khan, “The Death of Zahhak”, một tờ trong cuốn Shahnameh của Shah Tahmasp (AKM155): agakhanmuseum.org
• Các bản dịch tiếng Nhật: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho: Perushia eiyū jojishi (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969); Okada Emiko, Ōsho: Kodai Perusha no shinwa, densetsu (Iwanami Bunko, 1999): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.