Rostam và Sohrab: Người cha giết chính con mình

Ferdowsi mở đầu câu chuyện này bằng một câu hỏi. Nếu một cơn gió dữ giật quả thanh yên còn xanh khỏi cành mà ném xuống đất, ta nên gọi đó là công bằng hay bất công? Câu trả lời là một câu chuyện “đầy nước mắt”, theo bản dịch của anh em Warner: người cha giết con mà không biết, và chỉ biết người thanh niên ấy là ai khi đã quá muộn.

1 Câu Chuyện

Đây là câu chuyện như Ferdowsi kể trong Shahnameh (“Sách các vua”), dưới triều vua Kay Kavus, theo bản dịch tiếng Anh năm 1906 của anh em Warner.

1-1 Một Đêm Ở Samangan

Một buổi sáng, Rostam đi săn ở biên giới Turan, nước thù địch của Iran. Chàng nướng một con lừa hoang, ăn xong rồi ngủ thiếp đi, và trong lúc chàng ngủ, một toán kỵ binh Turk dùng thòng lọng bắt con ngựa Rakhsh dẫn đi. Rostam lần theo dấu chân, đi bộ đến thành Samangan. Nhà vua ra đón, hứa sẽ tìm ngựa và giữ chàng lại làm khách.

Nửa đêm, cửa phòng chàng mở ra. Một người hầu bước vào, tay cầm ngọn nến thơm, theo sau là con gái duy nhất của nhà vua, Tahmineh. Nàng nói đã nghe kể quá nhiều chiến công của chàng nên muốn chàng làm chồng, cầu Trời cho nàng một đứa con trai giống chàng, và nàng sẽ tìm lại Rakhsh cho chàng. Rostam sai một thầy tế đến xin cưới nàng, và nhà vua gả con gái cho chàng “theo đúng nghi lễ”. Sáng hôm sau, Rostam trao cho nàng chiếc vòng chàng đeo trên tay. Nếu sinh con gái thì tết vòng vào tóc con; nếu sinh con trai thì buộc lên cánh tay con, làm “dấu tích của người cha”. Rồi Rakhsh được dắt về, Rostam lên đường về Zabulistan và không kể chuyện này với ai.

1-2 Cậu Bé Hỏi Về Cha

Chín tháng sau, Tahmineh sinh một bé trai. Vì đứa bé hay cười và gương mặt sáng sủa, nàng đặt tên là Sohrab. Một tháng tuổi trông cậu như đứa trẻ lên một, ba tuổi đã tập võ, mười tuổi thì không ai dám đấu với cậu. Rồi cậu hỏi mẹ cha mình là ai, và dọa mẹ nếu không chịu nói. Nàng cho cậu biết: cậu là con của Rostam. Nàng đưa cậu xem thư của cha, ba viên ngọc và ba túi vàng gửi đến khi cậu chào đời, và dặn rằng Afrasiab, vua Turan, kẻ thù của Rostam, tuyệt đối không được biết chuyện này.

Sohrab tính khác. Cậu sẽ tập hợp quân, đuổi Kay Kavus khỏi ngai vàng Iran, trao vương miện cho Rostam, rồi chiếm luôn ngai của Afrasiab: “Cha là Rostam, con là ta, thì không ai khác được làm vua.” Cậu chọn một con ngựa thuộc giống Rakhsh, và ông ngoại sắm đủ vũ khí cho cậu. Nghe tin, Afrasiab mừng lắm. Hắn cử hai tướng Human và Barman dẫn mười hai nghìn quân đi theo, với một lệnh bí mật: “Không được để người cha nhận ra con.” Nếu Rostam ngã dưới tay cậu bé, Iran sẽ về tay chúng, còn Sohrab thì tính sau; nếu cậu bé chết dưới tay cha, lòng Rostam sẽ cháy mãi không nguôi.

1-3 Thành Trắng

Nơi biên giới có Thành Trắng (Dezh-e Sepid), do võ tướng Hojir trấn giữ. Sohrab hất ông ngã ngựa và bắt làm tù binh. Thế rồi con gái của lão tướng giữ thành Gazhdaham là Gordafarid giấu tóc dưới áo giáp, đội mũ trụ, phóng ngựa ra thách đấu. Nàng bắn tên như mưa vào Sohrab rồi xông tới bằng giáo; mũi giáo của Sohrab xé áo giáp nàng ở chỗ thắt lưng, nàng vung kiếm chém gãy cán giáo rồi bỏ chạy. Sohrab đuổi kịp, giật phăng mũ trụ, và tóc nàng xõa xuống: “Là một cô gái!” Chàng quăng thòng lọng bắt nàng, nhưng nàng dùng lời nói mà thoát. Chàng có muốn hai đạo quân thấy mình đánh nhau với một cô gái không? Thành này sẽ là của chàng. Nàng cùng chàng đến cổng thành, lách vào trong, và cánh cổng đóng sập sau lưng nàng.

Từ trên mặt thành, nàng cười nhạo chàng: “Người Turk chẳng lấy được vợ ở Iran đâu.” Khi nhà vua đem Rostam tới, nàng cảnh báo, quân của chàng sẽ bị diệt. Đêm ấy, Gazhdaham viết thư báo cho Kay Kavus rằng viên tướng địch “tuổi chưa quá hai lần bảy”, tức chừng mười bốn, rồi quân giữ thành trốn theo một lối bí mật dưới chân tường. Sáng hôm sau, Sohrab phá cổng vào thì các tướng đã đi hết, và Gordafarid cũng không còn.

1-4 Rostam Chậm Trễ

Kay Kavus sai dũng tướng Giv đi gọi Rostam. Nghe tin, Rostam bật cười: đứa con trai mà công chúa Samangan sinh cho chàng vẫn còn bé, sứ giả của nàng từng nói “Đứa nhỏ lớn chẳng nhanh lắm”. Chàng còn mở tiệc với Giv ba ngày rồi mới lên đường. Kay Kavus nổi giận, ra lệnh treo cổ cả hai. Rostam xô ngã quý tộc Tus, người đã nắm tay chàng định dẫn ra ngoài, rồi lên ngựa bỏ đi: “Ta không phải nô lệ của hắn, ta là nô lệ của Trời.” Mãi đến khi lão tướng Gudarz nói rằng người ta sẽ đồn chàng sợ cậu trai người Turk, chàng mới quay lại, và nhà vua xin lỗi.

Đêm hai đạo quân giáp mặt, Rostam mặc áo người Turk lẻn vào bữa tiệc bên địch. Chàng thấy Sohrab ngồi trên ngai, bên cạnh là Zhandeh Razm, anh em của Tahmineh, người nàng gửi theo để chỉ cha cho con. Zhandeh Razm túm được người lạ trong bóng tối, và chết vì một cú đấm của Rostam. Sáng hôm sau, Sohrab bắt tù binh Hojir nói tên các tướng Iran theo lá cờ của họ. Hojir kể tên tất cả, trừ một người: chủ nhân lá cờ hình rồng, ông nói, là một đồng minh từ Trung Hoa, tên gì thì không biết. Ông nghĩ, nếu cậu trai này biết lều nào là của Rostam, Rostam sẽ chết, và Iran cũng mất theo.

1-5 Ba Lần Giáp Mặt

Sohrab xông vào trại Iran, kéo sập lều của nhà vua. Rostam khoác áo da hổ ra nghênh chiến. Chàng thấy thương cậu bé; còn Sohrab thì tim đập rộn lên, cất tiếng hỏi: “Ta nghĩ ngươi chính là Rostam.” Câu trả lời là: “Ta không phải Rostam.” Hai người đánh nhau bằng giáo, bằng kiếm, bằng chùy cho đến khi vũ khí cong cả, rồi bằng cung, rồi nắm thắt lưng nhau mà vật; Rostam không sao nhấc nổi chàng trai khỏi yên ngựa. So với trận này, Rostam nghĩ, “đánh Div Trắng còn dễ”. Trời tối, hai bên mới chia tay.

Sáng hôm sau, Sohrab tươi cười chào và đề nghị hai người buông vũ khí, cùng ngồi uống rượu. Ông có phải là Rostam, con của Zal không? Rostam từ chối. Hai người xuống ngựa vật nhau; Sohrab quật ngã Rostam và rút dao găm. Rostam cứu mạng mình bằng một lời nói dối: theo phong tục bên ta, không ai được lấy đầu người mình quật ngã lần đầu. Sohrab tha ông, rồi phóng ngựa đuổi theo một con linh dương. Rostam tắm dưới suối và cầu Trời trả lại cho mình sức mạnh mà xưa kia chàng từng xin bớt đi vì nó quá nặng nề. Lần gặp sau, chàng túm đầu và cổ Sohrab quật xuống, rồi dùng kiếm đâm vào ngực con.

1-6 Chiếc Vòng Tay

“Lỗi là của riêng ta,” Sohrab nói. Mẹ đã dạy cậu cách nhận ra cha, và cha cậu, dù trốn ở đâu, cũng sẽ báo thù cho cậu. “Đâu là bằng chứng ngươi là con Rostam?” Rostam kêu lên. Sohrab bảo ông mở áo giáp ra, và trên cánh tay cậu là chiếc vòng. Rostam xé áo, vốc đất rắc lên đầu. “Khóc làm gì?” chàng trai hấp hối nói. “Điều phải đến đã đến.” Cậu xin cha để quân Turan được bình yên trở về, và đừng làm hại Hojir.

Rostam định giết Hojir, rồi định tự sát, và cả hai lần đều bị các quý tộc giữ lại. Rồi chàng sai Gudarz đến xin nhà vua nushdaru, phương thuốc chữa lành cất trong kho báu hoàng gia. Kay Kavus từ chối. Nếu Sohrab sống mà đứng bên Rostam, hắn nói, hai cha con sẽ là mối họa của hắn; hắn chưa quên những lời lăng mạ của Rostam, cũng chưa quên lời Sohrab thề sẽ treo cổ hắn. Rostam đích thân lên đường đi xin, nhưng một kỵ sĩ đuổi kịp báo tin: Sohrab đã chết. “Có người cha nào từng làm như thế?” Rostam kêu lên. Chàng đốt trại, đưa thi hài con về Zabulistan và xây cho con một ngôi mộ hình móng ngựa.

1-7 Tahmineh

Cảnh cuối này có trong các bản in mà anh em Warner dịch, nhưng không có trong bản Moskva (mục 3). Tin dữ đến Samangan, Tahmineh xé áo, bứt tóc, ngất đi hết lần này đến lần khác. “Sao con không đưa cho người ấy xem dấu tích mẹ trao?” nàng gào lên. Nàng dắt con ngựa của Sohrab ra, hôn lên đầu nó, dùng kiếm của con cắt bờm và đuôi ngựa, đem vàng của con chia cho người nghèo rồi khóa cửa cung lại. Một năm sau, nàng chết vì đau buồn.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Shahnameh của Ferdowsi hoàn thành năm 1010 và được dâng lên Mahmud xứ Ghazna. Kuroyanagi Tsuneo, người dịch tác phẩm sang tiếng Nhật, viết rằng thuyết định mệnh “là âm hưởng chủ đạo của tác phẩm”. Chuyện Sohrab là một đoạn dài dưới triều Kay Kavus; anh em Warner gọi nó là “hoàn toàn mang tính chen ngang”, vì có thể bỏ đi mà mạch sử thi không đứt.
• Ferdowsi lấy chuyện này từ đâu? Ông chỉ nói mình kể lại “theo lời của dehqan”, trong bản Warner là “những gì người hát rong và thầy tế / kể lại từ truyền thuyết thời xa xưa”. Anh em Warner không thấy dấu vết câu chuyện trong văn học tiếng Ba Tư trung đại (Pahlavi), nhưng cho rằng nó “dựa trên những chất liệu có sẵn”: nếu Ferdowsi tự sáng tác, hẳn ông đã không để Gordafarid “chỉ thoáng băng qua đường Sohrab trong khoảnh khắc”.
• Văn bản tiếng Ba Tư. Anh em Warner dùng các bản in của Macan (Calcutta, 1829), Mohl (từ 1838) và Vullers (từ 1877), và ghi số trang bản Vullers ở lề. Đoạn này dài khoảng 1.050 câu thơ đôi trong bản Moskva, theo bản mà thư viện thơ Ganjoor đăng lại. Trong bản hiệu đính của Djalal Khaleghi-Motlagh, đoạn này nằm ở tập 2.
• Bản dịch. Tiếng Anh: bản thơ của anh em Warner, tập 2 (1906), trang 118–187, và bản văn xuôi Epic of Kings (1883) của Helen Zimmern, kể lại theo bản tiếng Pháp của Mohl. Tiếng Nhật: bản dịch rút gọn Shahnameh của Kuroyanagi Tsuneo (1969), có phần Sohrab, và bản chú giải riêng chuyện Sohrab của ông (1987).
• Không phải bản dịch: bài thơ “Sohrab and Rustum” (1853) của Matthew Arnold lấy cốt truyện từ một lời chú trong History of Persia (1815) của Sir John Malcolm, chứ không phải từ Ferdowsi (mục 4).

3 Những Dị Bản

• Dấu tích là vật gì? Tiếng Ba Tư gọi là mohreh, một hạt ngọc hay viên đá ấn, đeo trên cánh tay Rostam và “nổi tiếng khắp thế gian”. Anh em Warner dịch là “vòng tay”, về sau là “viên ngọc”; Zimmern, và Murray Potter theo bản Mohl, dịch là “mã não”; Malcolm gọi là “con dấu”, “ấn tín của chính ông”. Trong thơ Arnold, đó không còn là đồ vật mà là con dấu xăm bằng chu sa trên da Sohrab, hình con chim thần đã nuôi Zal, tức Simurgh.
• Mấy trận? Ferdowsi kể hai ngày giao chiến và một trận vật cuối cùng; Malcolm kể ba lần giáp mặt. Arnold dồn tất cả vào một buổi sáng: khi Rostam hét lên tên mình, Sohrab sững người, buông khiên, và ngọn giáo đâm vào sườn cậu.
• Ở đâu? Ở Ferdowsi, hai đạo quân đối mặt trước Thành Trắng, nơi biên giới Iran. Malcolm cho quân Turan rút về bên kia sông Oxus (Amu Darya), còn Arnold đặt cả bài thơ bên bờ sông ấy và kết thúc bằng cảnh dòng sông chảy ra biển Aral.
• Hojir hay Hajir? Anh em Warner viết Hajir. Encyclopaedia Iranica giải thích tên này bắt nguồn từ tiếng Iran cổ Hu-čiθra, “dòng dõi tốt”, còn Hajir là cách đọc sai về sau. Hojir là con của Gudarz, và Sohrab đem điều đó ra chế giễu ông.
• Tiếng khóc của Tahmineh có trong bản Mohl và bản Vullers mà anh em Warner dịch. Trong bản Moskva mà Ganjoor đăng lại, câu chuyện kết thúc khi Rostam xây mộ cho con, và những câu tiếp theo chuyển sang chuyện Siyavash.
• Những đoạn thêm vào. Bản Macan có thêm một bài than của Sohrab vì mất Gordafarid; anh em Warner ghi rằng những câu ấy bị đánh dấu sao, và Vullers loại bỏ chúng.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Một câu tục ngữ. Tiếng Ba Tư có câu nushdaru-ye pas az marg-e Sohrab, “thuốc chữa lành sau khi Sohrab đã chết”, chỉ sự giúp đỡ đến quá muộn. Bộ từ điển lớn Loghatnameh của Ali-Akbar Dehkhoda ghi câu này trong phần tục ngữ ở mục nushdaru, giảng là “ân huệ ban ra khi không còn cần đến nữa”, và dẫn thơ của Anvari, nhà thơ thế kỷ XII, ví một ân huệ đến quá muộn với “thuốc chữa lành đưa cho Sohrab sau khi chàng đã chết”.
• Gordafarid. Khaleghi-Motlagh gọi cuộc đối đáp giữa nàng và Sohrab là “phần ám ảnh nhất của đoạn này”. Anh em Warner tính nàng là một trong hai nữ chiến binh duy nhất của cả bộ sử thi.
• Matthew Arnold đăng “Sohrab and Rustum: An Episode” trong tập Poems năm 1853. Trong thư gửi mẹ, ông gọi đó là tác phẩm “hay nhất từ trước đến nay” của mình. Nguồn của ông là lời chú của Malcolm. Zimmern viết rằng vì Arnold “lấy câu chuyện không phải trực tiếp từ Firdusi mà từ một dị bản sai lạc”, ông đã bỏ lỡ “một trong những điểm tinh tế nhất”.
• Anh em Warner viết năm 1906 rằng đây là “câu chuyện duy nhất trong cả bộ Shahnama mà người đọc tiếng Anh ít nhiều biết đến”.
• Một chủ đề khắp thế giới. Năm 1902, học giả người Mỹ Murray Anthony Potter xuất bản luận án tiến sĩ ở Harvard, tập hợp những chuyện cha con đánh nhau mà không biết nhau từ Ireland, Hy Lạp, Nga, Ấn Độ, người Maori và nhiều nơi khác. Theo ông, chuyện thể hiện chủ đề này “rõ nhất” không phải Bài ca Hildebrand của Đức mà là “đoạn Sohrab và Rustem trong Shah Nameh của Ba Tư”. Potter truy nguồn chủ đề về tục lấy vợ ngoài cộng đồng của mình và tục tính dòng dõi theo họ mẹ.
• Bài ca Hildebrand. Potter nhận xét rằng trong đoạn thơ tiếng Đức thế kỷ VIII còn sót lại này, người con xưng tên ngay khi được hỏi, và người cha phải đánh với con mình dù biết rõ, vì chàng trai không chịu tin ông. Bài thơ dừng lại giữa trận đánh. Trong Thidrekssaga của Bắc Âu thế kỷ XIII, hai cha con làm lành với nhau.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng: những chiến công làm nên danh tiếng của Rostam, trong đó có trận đánh Div Trắng, mà trong trận đầu với Sohrab chàng nhớ lại như “việc dễ” so với cậu bé này.
• Siyavash: Thử thách lửa: câu chuyện tiếp theo trong Shahnameh. Rostam đưa hoàng tử Siyavash, con của Kay Kavus, về Zabulistan nuôi dạy.
• Cú Chulainn: Chó săn của Ulster: Potter xếp chuyện Cú Chulainn và người con trai ông có với Aífe, mà Potter gọi là Conlaoch, vào cùng nhóm với chuyện Sohrab, nhóm những chuyện người cha lấy vợ ở xứ xa: người con lớn lên ở xứ xa đi tìm cha, không chịu nói tên, và chết dưới tay cha.
• Odyssey: Mười năm trên đường từ thành Troy trở về: Potter cũng nêu chuyện Telegonus, con trai của Odysseus với Circe, đến tìm cha và giết cha mà không biết. Ở đây là con giết cha.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ferdowsi, Shahnameh, Arthur George Warner và Edmond Warner dịch, The Shahnama of Firdausi, tập 2 (Kegan Paul, Trench, Trübner, 1906), phần III, “Suhrab”, trang 118–187, kèm ghi chú của dịch giả; tập 1 (1905), lời giới thiệu, về các bản in: archive.org, archive.org
• Ferdowsi, Shahnameh, văn bản tiếng Ba Tư, “Sohrab”, mục 1–21 (bản Moskva): Ganjoor; bản Mohl, “Người mẹ hay tin Sohrab tử trận”: Wikisource tiếng Ba Tư
• Helen Zimmern, The Epic of Kings: Stories Retold from Firdusi (T. Fisher Unwin, 1883), “Rustem and Sohrab” và lời giới thiệu: archive.org
• Sir John Malcolm, The History of Persia, tập 1 (John Murray, 1815), chương 4, trang 36–37, lời chú: archive.org
• Matthew Arnold, “Sohrab and Rustum”, Justus Collins Castleman biên tập, Matthew Arnold’s Sohrab and Rustum, and Other Poems, kèm các thư năm 1853: Project Gutenberg
• Murray Anthony Potter, Sohrab and Rustem: The Epic Theme of a Combat between Father and Son (David Nutt, 1902): archive.org
• A. Shapur Shahbazi, “HOJIR” (2004), và Djalal Khaleghi-Motlagh, “GORDĀFARID” (2002), Encyclopaedia Iranica: iranicaonline.org, iranicaonline.org
• Ali-Akbar Dehkhoda, Loghatnameh, “نوشدارو”, kèm phần tục ngữ: Vajehyab
• Kuroyanagi Tsuneo, “シャーナーメ”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho: Perushia eiyū jojishi (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969); Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho: Sohorābu monogatari (Daigaku Shorin, 1987): NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.