Siyavash: Thử thách lửa

Siyavash bị thử thách hai lần. Lần thứ nhất, cha bắt chàng phi ngựa qua một núi lửa, và chàng bước ra, mỉm cười. Lần thứ hai, cha ra lệnh cho chàng bội lời thề, và chàng chọn lưu vong chứ không làm thế. Cuộc lưu vong ấy giết chàng, và cuộc chiến báo thù cho chàng, theo lời hai dịch giả Arthur và Edmond Warner, dẫn “qua một con đường dài” tới đỉnh điểm của sử thi.

1 Câu Chuyện

Đây là dị bản trong Shahnameh (“Sách các vua”) của Ferdowsi, theo bản dịch tiếng Anh của Arthur và Edmond Warner (tập 2, năm 1906), có đối chiếu với nguyên văn tiếng Ba Tư. Các đoạn trích ngắn được dịch từ bản của anh em Warner.

1-1 Hoàng Tử Do Rostam Nuôi Dạy

Đi săn gần biên giới Turan, hai dũng tướng Tus và Giv gặp một thiếu nữ một mình trong rừng. Nàng kể mình trốn khỏi người cha say rượu, rằng nàng thuộc dòng dõi vua anh hùng Fereydun, và ông nội nàng là Garsivaz, em trai của Afrasiab, vua xứ Turan. Hai người tranh nhau nàng, và Kay Kavus, vua Iran, phân xử bằng cách lấy nàng làm vợ. Con trai của họ là Siyavash. Các nhà chiêm tinh xem sao cho chàng mà buồn rầu: các vì sao “thù nghịch với đứa trẻ”. Rostam xin được nuôi dạy chàng, đưa chàng về Zabulistan, dạy chàng cưỡi ngựa, bắn cung, ném thòng lọng, săn bằng chim ưng và báo, xét xử, cai trị và cầm quân. Khi Siyavash trở về triều, vua cha quan sát chàng suốt bảy năm, rồi trao cho chàng vương miện và vùng Transoxiana. Không lâu sau, mẹ chàng qua đời.

1-2 Sudabeh

Sudabeh, vợ của vua và con gái vua xứ Hamavaran, trông thấy Siyavash và đem lòng yêu chàng. Bà cho người gọi chàng đến, chàng từ chối: “Ta không phải kẻ quanh quẩn nơi phòng the.” Bà bèn xin vua cho chàng vào hậu cung thăm các em gái. Lần thăm thứ hai, bà ngỏ ý gả cho chàng một trong các con gái của bà, rồi thú nhận chính bà muốn có chàng, và đòi chàng thề sẽ che chở bà khi vua băng hà. Siyavash nghĩ đến cha bà, người từng bắt Kay Kavus làm tù binh, và đến những gì một hoàng hậu nổi giận có thể làm, nên trả lời nhẹ nhàng: chàng sẽ cưới con gái bà, còn bà, chàng chỉ coi “như mẹ”. Lần gặp thứ ba, bà nói mối tình này đã kéo dài bảy năm, và đe dọa chàng. Chàng đáp mình không thể “bất trung với cha”. Thế là bà xé áo, cào má, kêu thét lên, rồi tâu với vua rằng Siyavash đã xâm phạm bà.

1-3 Thử Thách Lửa

Kay Kavus tra hỏi cả hai, rồi ngửi tay, ngực và cánh tay con trai. Sudabeh thơm mùi rượu, nước hoa hồng và xạ hương, còn Siyavash chẳng vương chút mùi nào. Vua tin con, nhưng vẫn tha cho vợ: ông nghĩ đến chiến tranh với Hamavaran, đến chuyện bà đã ở bên ông khi ông bị giam ở đó, và đến các con của họ. Sudabeh bèn đưa ra hai đứa trẻ chết lúc lọt lòng, do một mụ phù thủy trong hậu cung sinh ra, và nói bà sẩy thai vì Siyavash. Các nhà chiêm tinh khẳng định chúng không phải con vua; mụ phù thủy bị dọa giết nhưng không khai gì. Một vị tư tế khuyên cho một trong hai người đi qua lửa, “vì trời cao đã định rằng theo cách ấy, kẻ vô tội sẽ không bị tổn hại”. Sudabeh nói người phải tự minh oan là Siyavash. Chàng nhận lời: “Ta sẵn sàng vượt qua cả một núi lửa.”

Một trăm đoàn lạc đà chở củi đến, và hai núi củi mọc lên giữa đồng, ở giữa chừa một lối chỉ vừa cho một kỵ sĩ mặc giáp đi qua. Người ta đổ dầu đen lên củi, và hai trăm người châm lửa. Siyavash đến, đội mũ trụ vàng, mặc áo trắng, cưỡi một con ngựa đen, và rắc long não lên mình, “như người ta chuẩn bị thi hài để chôn cất”. Chàng bảo vua cha đang hổ thẹn đừng buồn, cầu nguyện, rồi thúc ngựa vào lửa. Ngọn lửa khép lại trên đầu chàng. Rồi chàng ra ở phía bên kia, mỉm cười, không một vết cháy: “Nếu lửa là nước, chàng cũng chẳng bị ướt.” Sudabeh, đứng xem trên mái cung điện, giật tóc mình.

1-4 Hòa Ước Bị Xé Bỏ

Kay Kavus kết án treo cổ Sudabeh. Chính Siyavash xin tha mạng cho bà, vì nghĩ rằng vua cha rồi sẽ hối tiếc và trách mình; và nhà vua, người “đang tìm cớ để khoan hồng”, chấp thuận. Lâu dần vua lại yêu bà, còn bà ngấm ngầm hại Siyavash.

Khi Afrasiab đem quân xâm lấn Iran, Siyavash xin cầm quân, mong thoát khỏi Sudabeh và mối nghi ngờ của cha, và Rostam đi cùng chàng. Họ chiếm Balkh. Bấy giờ Afrasiab mơ thấy mình bị giết, và các nhà thông thái cảnh báo rằng nếu đánh Siyavash và giết chàng, cuộc báo thù sẽ biến Turan thành hoang địa. Afrasiab xin giảng hòa. Siyavash và Rostam đòi một trăm người trong họ hàng nhà vua làm con tin cùng các thành ông đang chiếm; Afrasiab nộp con tin và rút quân khỏi Bukhara, Sughd, Samarkand và Chach.

Kay Kavus nổi giận. Ông ra lệnh cho con giải con tin về trong xiềng xích để xử tử, rồi tấn công; nếu không thì giao quân cho Tus mà về. Siyavash cân nhắc. Chàng đã thề trước Thượng đế. Giao con tin thì cha sẽ treo cổ họ; đánh thì bội lời thề; còn ở nhà thì Sudabeh đang đợi. Chàng trả con tin về cho Afrasiab, để lại quân đội cho người khác giao cho Tus, rồi tìm nơi nương thân. Nghe lời khuyên của Piran, viên tướng của mình, Afrasiab mời chàng sang Turan và hứa sẽ đối đãi với chàng như con.

1-5 Ở Xứ Turan

Afrasiab đi bộ ra đón chàng. Hai người cùng chơi polo, và nhà vua cười vui vì tài của chàng. Piran gả con gái là Jarireh cho Siyavash, rồi sau đó thuyết phục vua gả cả con gái vua là Farangis. Afrasiab ban cho chàng một vùng đất, và Siyavash xây hai thành: trước là Gang Dezh, sau là Siyavashgerd, nơi các sảnh đường được vẽ hình Kay Kavus và Rostam ở một bên, Afrasiab, Piran và Garsivaz ở bên kia. Thế nhưng chàng biết trước kết cục. Cưỡi ngựa bên Piran, chàng nói mình sẽ bị nhà vua giết “dù vô tội”, vì lời kẻ gièm pha, và Iran với Turan sẽ giao chiến vì máu của chàng.

Garsivaz, em trai Afrasiab, đến thăm Siyavashgerd. Trước mắt ông, Siyavash bắn xuyên năm lớp áo giáp xích, rồi quật ngã khỏi ngựa hai dũng sĩ Turan là Garuy và Damur, xách một người đem đến trước mặt Garsivaz, mà theo lời nhà thơ thì “như xách một con chim”. Garsivaz ra về, lòng hậm hực. Về triều, ông tâu với anh rằng Siyavash đang liên lạc với Kay Kavus, với Rum (La Mã) và Chin (Trung Hoa). Afrasiab do dự: “Nếu ta hãm hại kẻ vô tội, Đấng phán xét mặt trời và mặt trăng sao có thể bằng lòng?” Cuối cùng ông sai Garsivaz đi mời Siyavash về triều. Garsivaz vừa khóc vừa bảo Siyavash rằng nhà vua đang giận dữ, chàng nên viết thư thay vì đến. Rồi ông phi ngựa về, tâu với Afrasiab rằng Siyavash không thèm đọc thư của vua. Afrasiab điểm binh.

1-6 Cái Chết Của Siyavash

Siyavash mơ thấy một ngọn núi bốc cháy bên kia sông, và Afrasiab thổi vào ngọn lửa đang thiêu Siyavashgerd. Chàng dặn Farangis, khi ấy mang thai năm tháng, đặt tên con là Kay Khosrow, và báo trước rằng Piran sẽ cứu nàng, rằng một người từ Iran sẽ đưa hai mẹ con đến sông Oxus (Amu Darya). Rồi chàng dắt con ngựa đen Behzad ra khỏi chuồng, tháo dây cương, và thì thầm vào tai nó: hãy đợi Kay Khosrow và chở người đi báo thù.

Chàng dẫn một nghìn quân ra đi và gặp đạo quân của Afrasiab. Chàng không chịu rút gươm chống lại nhà vua; quân của chàng bị giết, còn chàng bị thương, ngã ngựa. Garuy trói tay chàng. Pilsam, em trai Piran, xin vua đợi Piran đến, và Farangis đi bộ đến van xin, nhưng Garsivaz giục giã, và nhà vua ra lệnh. Garuy túm tóc lôi Siyavash đến bãi đất nơi chàng và Garsivaz từng thi bắn cung, đặt một chiếc chậu vàng xuống đất, và chặt đầu chàng. Máu được đổ ra ở nơi Afrasiab đã chỉ định, và một cơn bão bụi đen che khuất mặt trời, mặt trăng. Văn bản mà anh em Warner dịch kể tiếp: “Từ dòng máu ấy liền mọc lên một loài cây”, và loài cây ấy “được gọi là ‘Máu của Siyavash’”. Bản Moskva không có những câu thơ này (mục 3).

1-7 Người Con Và Cuộc Báo Thù

Afrasiab ra lệnh đánh con gái mình cho đến khi nàng sẩy thai. Piran phi ngựa hai ngày hai đêm để ngăn lại, rồi đưa Farangis về dinh của mình ở Khotan, nơi Kay Khosrow ra đời; trong giấc mơ, Siyavash báo tin ấy cho Piran. Afrasiab giao đứa bé cho những người chăn cừu nuôi, và khi cậu bé được đưa vào triều, cậu trả lời mọi câu hỏi bằng những lời ngớ ngẩn, như Piran đã dạy, nên nhà vua cho là đồ ngốc mà tha.

Ở Iran, Rostam vào triều, người phủ đầy bụi: “Lời một người đàn bà đã giết Siyavash.” Ông lôi Sudabeh ra khỏi hậu cung và giết bà bằng dao găm, trong khi Kay Kavus ngồi lặng trên ngai. Rồi ông kéo quân vào Turan và cai trị xứ ấy bảy năm. Về sau, dũng tướng Giv lùng khắp Turan thêm bảy năm, tìm ra Kay Khosrow, và đưa chàng cùng Farangis về Iran; vị hoàng tử trẻ cưỡi chính con Behzad vẫn đợi chàng. Lên ngôi, Kay Khosrow đem chiến tranh vào Turan. Piran tử trận, Garuy bị bắt và bị xử tử, và sau cùng ẩn sĩ Hom bắt được Afrasiab, rồi Kay Khosrow giết ông ta cùng Garsivaz.

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Kinh Avesta không kể câu chuyện. Nó chỉ ghi nhớ vụ sát hại và cuộc báo thù.
  • Trong số các vị vua từng mang hào quang vương quyền, bài tụng ca về hào quang ấy nêu tên “Kavi Syavarshan” (Yasht 19.71), và bài tụng ca các hồn hộ mệnh tôn vinh “vị vua thánh thiện Syavarshan” (Yasht 13.132).
  • Haoma cầu xin nữ thần Drvaspa cho mình trói được “kẻ sát nhân người Turan Franghrasyan” và giải hắn đến vua Husravah, “để báo thù cho cái chết của cha người là Syavarshana” (Yasht 9.17–18). Husravah cũng cầu xin như thế (9.21–22), cả hai lại cầu nữ thần Ashi (17.37–42), và sau cùng Husravah “trói Frangrasyan và Keresavazda” (19.77).
  • Anh em Warner đồng nhất Franghrasyan với Afrasiab, Keresavazda với Garsivaz; còn Haoma, vị thần của thức uống thiêng, trở thành ẩn sĩ Hom trong Shahnameh.
• Các sách tiếng Ba Tư trung đại. Bundahishn ghi dòng dõi: “Kay Kaus sinh ra Siyavakhsh; Siyavakhsh sinh ra Kay Khosraw” (31.25). Menog-i Khrad nói điều tốt lành chàng để lại là “việc sinh ra Kay Khosraw, và việc dựng nên Kangdez” (27.57–58), tức thành trì mà Ferdowsi gọi là Gang Dezh.
• Lịch sử Bukhara của Narshakhi được viết bằng tiếng Ả Rập và dâng lên vị quân chủ nhà Saman là Nuh ibn Nasr năm 943 hoặc 944. Ngày nay chỉ còn bản tiếng Ba Tư: do al-Qubavi dịch năm 1128–1129, rồi được Muhammad ibn Zufar rút gọn năm 1178–1179, có thêm tư liệu từ các sách khác. Một đoạn kể rằng dân chúng có “những bài ca riêng” về cái chết của Siyavash, mà giới nhạc công gọi là Kin-i Siyavush, nghĩa là “mối thù của Siyavash” theo chú thích của dịch giả Richard Frye. Một đoạn khác, có dẫn một cuốn sách tên là Kho tàng các môn học, kể rằng Siyavash đã xây thành nội Bukhara và được chôn trong đó, cạnh cổng của những người bán rơm.
• Shahnameh của Ferdowsi. Theo học giả Nhật Bản Kuroyanagi Tsuneo, Ferdowsi bắt đầu viết khoảng năm 980, chủ yếu dựa vào bộ Shahnameh văn xuôi của Abu Mansur, và hoàn thành năm 1010. Đây là văn chương thời Hồi giáo dựa trên truyền thống cổ, không phải kinh điển của đạo Zoroaster. Ferdowsi mở đầu truyện Siyavash bằng việc nói mình đã năm mươi tám tuổi.
• Một bộ sử bằng tiếng Ả Rập, Ghurar akhbar muluk al-Furs, được viết cho Nasr, em trai của Sultan Mahmud xứ Ghazna, vào khoảng cùng thời với Shahnameh. Năm 1900, người hiệu đính là Hermann Zotenberg xuất bản nó dưới tên al-Tha’alibi. Sách kể câu chuyện ngắn gọn hơn, và có chỗ khác hẳn.

3 Những Dị Bản

• Ai đã giết chàng? Trong Ferdowsi là Garuy, con của Zereh (“Gurwi con của Zira” theo cách viết của anh em Warner), theo hiệu lệnh của Garsivaz. Trong Ghurar tiếng Ả Rập, chính tay Garsivaz giết chàng. Avesta quy tội cho Franghrasyan và trói Keresavazda cùng với hắn.
• Loài cây. Các câu thơ về loài cây có trong văn bản mà anh em Warner dịch; bên lề họ ghi số trang của bản Vullers. Chúng không có trong văn bản của bản Moskva mà trang Ganjoor đăng tải. Trong Ghurar, máu được đổ xuống đồng, một trận gió dữ nổi lên và bóng tối phủ mặt đất, nhưng không có lời nào về loài cây.
• Cuộc thử lửa. Trong Ferdowsi, một vị tư tế đề nghị cho một trong hai người đi qua lửa. Trong Ghurar, các tư tế nói cả hai phải đi; Siyavash im lặng, còn Sudabeh từ chối. Zotenberg còn ghi rằng ở đó mụ phù thủy đã thú tội.
• Dòng máu của Garsivaz. Theo văn bản của Ferdowsi, mẹ Siyavash là cháu nội Garsivaz, nghĩa là kẻ hủy hoại Siyavash lại là cụ ngoại của chàng. Anh em Warner nhận xét rằng Ferdowsi để truyền thuyết này đứng cạnh các truyền thuyết khác mà không sửa cho khớp, và coi đó là dấu hiệu nhà thơ trung thành với nguồn của mình. Trong Ghurar, người mẹ chỉ đơn giản qua đời ít lâu sau khi sinh.
• Kay Khosrow và Cyrus. Anh em Warner so sánh thời thơ ấu của Kay Khosrow với chuyện Cyrus Đại đế do Herodotus kể: một ông vua ông ngoại bị giấc mơ ám ảnh, đứa cháu ngoại bị đưa đi, một người chăn gia súc nuôi lớn đứa trẻ. “Trong Shahnameh, Afrasiab ứng với Astyages, Farangis với Mandane, Siyavash với Cambyses, Khosrow với Cyrus, và Piran với Harpagus.”
• Người mẹ kế. Một hoàng hậu say mê con riêng của chồng, bị cự tuyệt rồi vu cáo chàng, là một mô típ rất cũ: Joseph và vợ Potiphar trong sách Sáng thế ký, chương 39; Phaedra và Hippolytus trong bi kịch Hy Lạp. Anh em Warner viết rằng cảnh Siyavash bị cám dỗ “sẽ gợi cho người đọc nhiều chuyện tương tự”, và năm 2023, Leila Mirmojarabian và Shahla Mehdikhani đã so sánh Siyavash với Hippolytus trong vở Phèdre của Racine theo phương pháp của Vladimir Propp. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào cho rằng chuyện này vay mượn từ chuyện kia.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Lễ khóc thương ở Bukhara. Theo Lịch sử Bukhara, hằng năm, trước lúc mặt trời mọc vào ngày đầu năm mới, mỗi người mang một con gà trống đến mộ Siyavash và giết nó tại đó; các thầy Magi, tức tín đồ đạo Zoroaster, tôn kính nơi này. Những bài ai ca của họ “ai ai cũng biết”, và người hát gọi chúng là “ai ca của các thầy Magi”. Trong phần chú thích, Frye dẫn từ điển các ngôn ngữ Turk của Mahmud al-Kashghari: hằng năm những người thờ lửa đến nơi gần Bukhara, chỗ tương truyền Siyavash bị giết, khóc than và dâng lễ hiến tế.
• Tên một khúc nhạc. Trong các từ điển tiếng Ba Tư, Kin-i Siyavush còn là tên khúc thứ hai mươi trong ba mươi khúc nhạc do nhạc sư lừng danh Barbad đặt tên, như Frye ghi theo từ điển Burhan-i qati’.
• Một kỷ nguyên ở Khwarazm. Al-Biruni, viết khoảng năm 1000, cho biết người Khwarazm từng tính năm từ “cuộc đến của Siyawush con của Kaika’us” vào xứ họ cùng sự cai trị của Kay Khosrow và con cháu, cho đến khi họ chuyển sang tính theo đời từng vị vua.
• Máu rồng. Trong tiếng Ba Tư, khun-i siyavushan, “máu của Siyavash”, là tên gọi của huyết giác, thứ nhựa cây màu đỏ còn gọi là “máu rồng”. Từ điển của Steingass năm 1892 còn ghi các nghĩa gỗ vang Brazil, “quả của một loài cây mọc ở Hadramaut”, một thứ nhựa ở Abyssinia, rượu nho và “sắc đỏ trên bầu trời”.
• Savushun. Cuốn tiểu thuyết hiện đại đầu tiên bằng tiếng Ba Tư do một phụ nữ viết, Savushun (1969) của Simin Daneshvar, lấy tên từ lễ khóc thương Siyavash: Joobin Bekhrad viết trên Los Angeles Review of Books rằng chữ ấy nghĩa là “những người khóc Siyavash”. Trong truyện, nhân vật chính xem một vở kịch thương khó ở làng diễn lại cái chết của chàng.

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Rostam và Sohrab: Người cha giết chính con mình: trong Shahnameh, chuyện Sohrab đứng ngay trước chuyện Siyavash. Cũng Kay Kavus, người không chịu trao thuốc giải cho đứa con đang hấp hối của Rostam, ở đây lại đẩy chính con mình vào lửa; và Rostam, người đã nuôi dạy Siyavash, là người báo thù cho chàng.
• Simurgh: Chim thần khổng lồ trên núi Alborz: khi Siyavash bước ra khỏi lửa vô sự, Sudabeh khăng khăng rằng chàng đã dùng “tất cả phép thuật của Zal”. Zal là cha của Rostam, đứa trẻ được Simurgh nuôi lớn.
• Bảy kỳ công của Rostam: Con đường tắt đến hang Div Trắng: chuyện trước đó, khi Kay Kavus liều lĩnh kéo quân đánh Mazandaran và Rostam phải đi cứu. Khi Siyavash chết, Rostam nói với vua: “Hỡi nhà vua, cỏ độc người gieo nay đã kết trái!”
• Mithra: Vị thần của giao ước: bài tụng ca Mithra trong Avesta truyền: “Chớ phá bỏ giao ước”, kể cả giao ước đã lập với người không cùng đức tin. Siyavash chọn lưu vong chứ không chịu xé bỏ hòa ước với kẻ thù của cha, dù trong Ferdowsi chàng thề trước Thượng đế chứ không phải trước Mithra. Chúng tôi chưa tìm thấy học giả nào liên hệ hai chuyện; chúng tôi đặt chúng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

6 Nguồn Tham Khảo

• Ferdowsi, Shahnameh, Arthur George Warner và Edmond Warner dịch, The Shahnama of Firdausi, tập 2 (Kegan Paul, Trench, Trübner, 1906), tr. 188–342, và tập 4 (1909), tr. 126–138: archive.org, archive.org
• Ferdowsi, Shahnameh, nguyên văn tiếng Ba Tư theo bản Moskva, “Siyavash”, các đoạn 1–22: Ganjoor
• Avesta: các Yasht 9, 10, 13, 17 và 19, James Darmesteter dịch (Sacred Books of the East, bản Mỹ, 1898): avesta.org, avesta.org, avesta.org, avesta.org, avesta.org
• Bundahishn, chương 31, E. W. West dịch (Sacred Books of the East 5, 1897); Menog-i Khrad, chương 27, E. W. West dịch (Sacred Books of the East 24, 1885): avesta.org, avesta.org
• Narshakhi, The History of Bukhara, Richard N. Frye dịch (Mediaeval Academy of America, 1954), tr. 17 và 23, phần dẫn nhập, các chú thích 82, 86 và 110: archive.org
• Al-Tha’alibi (được cho là tác giả), Histoire des rois des Perses, Hermann Zotenberg hiệu đính và dịch sang tiếng Pháp (Imprimerie nationale, 1900), lời tựa, tr. vi–vii và xxx–xxxi, chính văn, tr. 184–185 và 210–211: archive.org
• Al-Biruni, The Chronology of Ancient Nations, C. Edward Sachau dịch (W. H. Allen, cho Oriental Translation Fund, 1879), tr. 40–41: archive.org
• F. Steingass, A Comprehensive Persian-English Dictionary (1892), tr. 488, 549, 713, 717 và 1070: Digital South Asia Library
• Leila Mirmojarabian và Shahla Mehdikhani, “Application of Vladimir Propp’s Theory for the Comparative Analysis of the Story of Siavash and Hippolyte”, Literary Arts 15, số 3 (2023): doi.org
• Joobin Bekhrad, “Iran Under Pressure, Again: What a 50-Year-Old Persian Classic Tells Us About the Country’s Predicament Today”, Los Angeles Review of Books, 2/8/2019: lareviewofbooks.org
• Kuroyanagi Tsuneo, “シャー・ナーメ”, Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha và Nipponica, Kotobank; các bản dịch tiếng Nhật: Kuroyanagi Tsuneo, Ōsho: Perushia eiyū jojishi (Heibonsha, Tōyō Bunko 150, 1969), có phần về Siyavash; Okada Emiko, Ōsho: Kodai Perusha no shinwa, densetsu (Iwanami Bunko, 1999), bản tuyển dịch: NDL, NDL

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.