Mithra: Vị thần của giao ước

Trước khi là một vị thần, mithra là một từ. Trong ngôn ngữ của Avesta, nó có nghĩa là “khế ước”, và vị thần mang tên ấy canh giữ mọi lời hứa: giữa hai người bạn, giữa vợ và chồng, giữa cha và con, giữa hai dân tộc. Bài thánh ca Avesta dâng ngài cảnh báo rằng kẻ nào nói dối Mithra sẽ “mang cái chết đến cho cả xứ sở”.

1 Câu Chuyện

Phần dưới đây theo bài thánh ca dâng Mithra trong Avesta, Yasht 10, qua bản dịch tiếng Anh năm 1883 của James Darmesteter, với cách đánh số đoạn của ông. Đây là một bài thánh ca dài 145 đoạn chứ không phải một câu chuyện có cốt truyện; chính Darmesteter thấy nó “không mấy bổ ích về mặt thần thoại”. Điều nó đem lại là một bức chân dung: Mithra nhìn thấy gì, trừng phạt ai và rong ruổi ra sao.

1-1 Xứng Đáng Như Ahura Mazda

Bài thánh ca mở đầu bằng lời Ahura Mazda, Đấng Chúa Tể Thông Thái, nói với Zarathustra: “khi ta tạo ra Mithra, chúa tể của những đồng cỏ bao la … ta đã tạo ra ngài xứng đáng được dâng lễ, xứng đáng được cầu nguyện như chính ta” (10.1).

Ngay sau đó, Ahura Mazda nói vì sao điều ấy hệ trọng. Kẻ nói dối Mithra “mang cái chết đến cho cả xứ sở”. Vậy nên: “Chớ phá bỏ khế ước, hỡi Spitama!”, dù khế ước ấy lập với người cùng đức tin hay với người ngoại đạo, “vì Mithra đứng về phía cả người có đức tin lẫn kẻ không có đức tin” (10.2). Trong một chú thích, Darmesteter giải thích chữ mà bài thánh ca dùng để gọi kẻ nói dối, mithro-druj: cũng có thể dịch là “kẻ phá bỏ khế ước”, vì mithra, khi là danh từ chung, “có nghĩa là ‘một khế ước’”.

1-2 Nghìn Tai, Vạn Mắt

Mithra “nói lời chân thật, đứng đầu các hội nghị, có nghìn tai, dáng vẻ đẹp đẽ, có vạn mắt, cao lớn, thông tỏ mọi điều, mạnh mẽ, không ngủ và luôn tỉnh thức” (10.7).

Ngài là vị đầu tiên trong các thần trên trời vươn tới đỉnh núi Hara, “trước cả mặt trời bất tử với những con tuấn mã”. Từ các đỉnh núi rực sáng, ngài nhìn xuống xứ sở của người Arya (10.13). Darmesteter đồng nhất Hara với dãy Alborz, “nơi mặt trời mọc”, và chú thích rằng Mithra “gắn bó chặt chẽ với mặt trời, nhưng chưa phải là mặt trời”.

Ahura Mazda dựng cho ngài một nơi ở trên đỉnh núi ấy, nơi “không có đêm, cũng không có bóng tối”, không gió lạnh cũng chẳng gió nóng (10.50). Tám người bạn ngồi làm kẻ canh gác cho ngài “trên mọi đỉnh cao”, rình xem ai đã nói dối Mithra (10.45). Và khi mặt trời đã lặn, Mithra vẫn đi qua khắp bề rộng của mặt đất (10.95).

1-3 Những Kẻ Bội Ước

Không ai được nói dối Mithra: không chủ nhà, không trưởng làng, không người đứng đầu thị trấn hay một tỉnh. Kẻ nào nói dối, Mithra sẽ đến “trong cơn giận và bị xúc phạm”, đập tan nhà cửa, làng, thị trấn và cả tỉnh, cùng những kẻ đứng đầu chúng (10.17–18). Kẻ dối trá có chạy cũng không thoát, ngọn giáo hắn phóng ra sẽ bay ngược trở lại (10.20). Mithra lấy đi sức mạnh của cánh tay, sự nhanh nhẹn của đôi chân, “thị lực của đôi mắt, thính lực của đôi tai” (10.23).

Với người giữ lời, ngài là vị thần “chống đỡ những cây cột của ngôi nhà cao”, ban cho nhà ấy gia súc và con trai (10.28). “Hỡi Mithra, ngài vừa dữ vừa lành với các dân tộc,” bài thánh ca viết (10.29).

Rồi bài thánh ca cân đo những mối ràng buộc mà ngài canh giữ. Mithra “gấp hai mươi lần giữa hai người bạn”, gấp năm mươi lần giữa vợ và chồng, “gấp trăm lần giữa cha và con”, và “gấp nghìn lần giữa hai dân tộc” (10.116–117).

1-4 Cỗ Xe

Mithra cưỡi một cỗ xe bánh cao “làm bằng chất liệu của cõi trời”, do bốn con ngựa trắng kéo (10.67–68). Ở một chương sau, cỗ xe “làm bằng vàng”, bốn con ngựa đực trắng có móng trước bịt vàng và móng sau bịt bạc (10.124–125).

Ở một đoạn, thần Sraosha và thần Rashnu đi hai bên phải và trái ngài (10.100). Ở đoạn kia, Rashnu đi bên tay phải, còn Chista, mặc áo trắng, đi bên tay trái. “Lời nguyền rủa trong tâm trí người hiền” chạy bên cạnh trong hình dạng một con lợn rừng, và phía sau là Atar, Lửa, “rực cháy” (10.126–127). Hai bên cỗ xe là một nghìn cây cung, một nghìn mũi tên, một nghìn ngọn giáo và một nghìn chiếc búa thép, rơi “xuống sọ của các Daeva”, tức lũ quỷ (10.128–131). Mọi daeva đều “sợ hãi bỏ chạy” trước ngài (10.69).

1-5 Cách Thờ Phụng Ngài

Chính Ahura Mazda cũng dâng lễ cho Mithra ở Garo-nmana rực sáng (10.123). Thế nhưng Mithra vẫn giơ tay than với Ahura Mazda rằng loài người không thờ ngài bằng chính tên ngài, như họ thờ các vị thần khác (10.54).

Vì vậy bài thánh ca dạy tín đồ cách thờ: dâng rượu cúng haoma, cầm bó cành nhỏ gọi là baresma, dâng “gia súc nhỏ, bò đen, chim bay bằng đôi cánh” (10.119), và chỉ sau khi đã tắm rửa thân thể ba ngày ba đêm (10.122). Những dòng cuối cùng tôn vinh “Mithra và Ahura, hai vị thần vĩ đại, bất diệt và thánh thiện” (10.145).

2 Câu Chuyện Được Ghi Chép Ở Đâu?

• Một hòa ước thế kỷ XIV TCN. Khi vua Hittite Suppiluliuma I lập hòa ước với Shattiwaza của xứ Mitanni, trong số các vị thần được gọi ra làm chứng có “các thần Mitrashshil, các thần Uruwanashshil, thần Indar, các thần Nashatianna”. Đó là bản dịch năm 1921 của D. D. Luckenbill, người đọc tên vị vua thứ hai là Mattiuaza. Các bách khoa thư Nhật Bản đọc bốn cái tên này là Mitra, Varuna, Indra và các Nasatya, những vị thần của Rigveda, và coi hòa ước là văn bản có niên đại xác định cổ nhất nêu tên Mitra.
• Rigveda. Chỉ có một bài thánh ca dâng riêng cho Mitra (3.59): “Mitra dõi nhìn loài người bằng đôi mắt không bao giờ khép”, theo bản dịch của Ralph Griffith. Phần nhiều ngài đi đôi với Varuna, và hai vị được tôn là “Những Người Canh Giữ Trật Tự, luật lệ của các ngài mãi mãi chân thật” (5.63). Mặt trời mọc là “con mắt của Mitra, Varuna và Agni” (1.115).
• Avesta. Darmesteter gọi Yasht 10 là “một trong những bài dài nhất của Avesta”. Mithra còn xuất hiện trong những bài thánh ca khác: trong bài ca về hào quang vương giả, khi hào quang bay khỏi vua Yima, Mithra là người đầu tiên nắm lấy nó (Yasht 19.35). Khorda Avesta, sách kinh nguyện của đạo Zoroaster, có một bài kinh ngắn dâng ngài, Mihr Niyayesh.
• Các vua Ba Tư. Theo lệ, các vua nhà Achaemenes cầu Ahura Mazda phù hộ. Artaxerxes II (trị vì 404–358 TCN) thêm vào đó Anahita và Mithra. Trên chân cột ở Susa, ông ghi rằng sảnh triều kiến do tổ tiên là Darius xây đã bị cháy dưới thời ông nội mình, và ông đã xây lại “nhờ ân huệ của Ahura Mazda, Anahita và Mithra. Nguyện Ahura Mazda, Anahita và Mithra che chở ta khỏi mọi điều ác” (A2Sa). Một bia ký ngắn ở Ecbatana, nay là Hamadan, chỉ cầu xin: “Nguyện Mithra che chở ta” (A2Hb).

• Các tác giả Hy Lạp. Herodotus tưởng “Mitra” là tên Ba Tư của một nữ thần, nàng Aphrodite trên trời (1.131). Xenophon để Cyrus Trẻ, em trai Artaxerxes II, thề “có Mithres chứng giám” (Oeconomicus, chương 4). Strabo viết rằng người Ba Tư thờ mặt trời, “mà họ gọi là Mithras” (15.3.13), và rằng mỗi năm viên tổng trấn Armenia gửi cho nhà vua hai vạn con ngựa non “vào dịp lễ Mithracina” (11.14.9). Plutarch kể rằng giữa Horomazes và Arimanius, tức Ahura Mazda và Ahriman, có Mithras đứng ở giữa, “vì thế người Ba Tư gọi Mithras là Đấng Trung Gian” (Về Isis và Osiris 46).
• Các vua nhà Sasan. Ở Taq-e Bostan, gần Kermanshah, một bức phù điêu khắc vào vách đá cuối thế kỷ IV cho thấy một vị vua nhận chiếc vòng vương quyền. Đứng bên trái là một vị thần đội vầng hào quang tỏa tia, cầm bó cành barsom, mà Ernst Herzfeld nhận định là “thần ánh sáng và mặt trời của Iran, Mithra-Mihr”; vị thần đứng trên một bông sen nở. Vị vua ấy là ai và ai trao vòng cho ông thì vẫn còn tranh luận (mục 3).

3 Những Dị Bản

• Cái tên có nghĩa là gì? Trong Avesta, mithra khi là danh từ chung nghĩa là “khế ước” (Darmesteter). Tiếng Phạn mitra nghĩa là “bạn” (Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha). Bách khoa thư quốc tế Britannica bản tiếng Nhật thì giảng là “người đo lường”.
• Mặt trời, hay ánh sáng đi trước mặt trời? Trong bài thánh ca, Mithra mọc trước mặt trời và vẫn đi tiếp sau khi mặt trời lặn. Darmesteter cho rằng ngài chưa phải là mặt trời, “như về sau ngài đã trở thành”: trong tiếng Ba Tư, mihr dần mang nghĩa mặt trời. Strabo đã đồng nhất hai bên, và người La Mã gọi vị thần của họ là “Sol Invictus Mithras”, Mặt Trời Bất Bại.
• Nam thần hay nữ thần? Mitra của Herodotus là nữ thần. Mithra trong thánh ca Avesta là nam thần.
• Ai được trao vương quyền ở Taq-e Bostan?
  • Ernst Herzfeld (1920): Ardashir II (trị vì 379–383) nhận vòng vương quyền từ Ohrmazd “trước sự chứng kiến của Mihr”. Kẻ thù nằm dưới chân họ tượng trưng cho chiến thắng nói chung, không phải một người cụ thể.
  • Tanabe Katsumi, trong Bách khoa toàn thư Thế giới Heibonsha: Ardashir II nhận vương quyền từ Ahura Mazda và thần mặt trời Mithra.
  • Jona Lendering (Livius): vị vua là Shapur II (trị vì 309–379), được Ahura Mazda trao vương quyền, đứng trên hoàng đế La Mã Julian, người tử trận năm 363 trong cuộc chiến với Shapur.
• Một vị thần Ba Tư sang La Mã? Franz Cumont, trong bộ sưu tập đồ sộ các chứng cứ (1896–1899), giải thích giáo phái La Mã là giáo lý Zoroaster do các tư tế Iran nói tiếng Hy Lạp ở Anatolia mang sang phương Tây. Cách giải thích của ông chiếm ưu thế cho đến thập niên 1970, khi Richard Gordon và những người khác phê phán nó. Gordon chỉ ra rằng ở phương Tây không có dấu vết “của các pháp sư Magi, của nghi lễ thờ lửa, hay của Mithra như thần khế ước”. Reinhold Merkelbach và Manfred Clauss cho rằng giáo phái được lập ở Roma hoặc Ý vào thế kỷ I. David Ulansey (1989) đọc cảnh giết bò như một bản đồ sao về hiện tượng tuế sai; Gordon nhận xét rằng “mỗi luận điểm ấy đều bị tranh cãi gay gắt”. Roger Beck (1998) tìm nguồn gốc ở triều đình vương quốc Commagene tại Anatolia. Bản thân Gordon thấy hợp lý hơn khi cho rằng giáo phái La Mã nảy sinh “từ những mảnh vụn của tín ngưỡng Iran cổ ở Anatolia”. Bốn chủ đề nó có chung với Mihr Yasht, ánh sáng, sức mạnh lớn lao, sự ban phát sự sống và vận may, và việc thấu biết hành vi con người, theo ông “không thể là ngẫu nhiên”.

4 Lịch Sử Và Truyền Thuyết

• Mehregan. Lễ của Mithra rơi vào ngày mang tên ngài, ngày 16, trong tháng mang tên ngài, tháng Mehr, tháng thứ bảy của lịch Zoroaster. Al-Biruni, viết vào khoảng năm 1000, gọi đó là “một lễ hội rất quan trọng”, và nói tên lễ có nghĩa là “tình yêu của linh hồn”. Người khác lại bảo Mihr chính là mặt trời, vốn “lần đầu tiên xuất hiện với thế gian vào ngày này”, và các vua nhà Sasan đội vào ngày ấy chiếc vương miện có “hình mặt trời”. Al-Biruni cũng cho rằng ngày này được tôn quý là do niềm vui của muôn người khi Fereydun đứng lên chống Zahhak, được kể trong câu chuyện về Kaveh, còn việc Zahhak bị trói thì được kỷ niệm vào ngày 21, “Đại Mihrajan”. Lễ hội xưa kia rơi vào đầu mùa đông, rồi xê dịch dần vì lịch không được điều chỉnh theo mùa; Richard Gordon gọi đó là “lễ hội mùa thu của Iran”.
• Tín đồ đạo Zoroaster ngày nay. Đạo Zoroaster, thường được gọi là Hỏa giáo, vẫn có tín đồ ở Iran, Ấn Độ và khắp thế giới. Với họ, Mithra, hay Mehr, Meher, là một yazata, đấng đáng được tôn thờ, do Ahura Mazda tạo ra và cai quản khế ước. Ngày 16 mỗi tháng mang tên ngài, sách kinh nguyện có bài Mihr Niyayesh, và tên gọi truyền thống của đền thờ lửa, Dar-e Mihr, có nghĩa là “nơi của Mihr”.
• Di Lặc. Các bách khoa thư Nhật Bản cho rằng tên của Maitreya, vị Phật tương lai mà người Việt gọi là Di Lặc, có thể mang dấu vết tên Mithra. Tiền xu nhà Kushan (thế kỷ I–III) khắc hình thần mặt trời Miiro, và các Phật tử Ấn Độ đã gắn cái tên ấy với chữ mitra, “bạn”, trong tiếng Phạn.
• Mithras của La Mã. Ở Đế quốc La Mã, những nhóm nhỏ đàn ông họp nhau trong các đền thờ giống hang động để thờ Deus Sol Invictus Mithras, “Mithras, Mặt Trời thần thánh không bao giờ bị khuất phục” (Gordon). Các tác giả Kitô giáo nhận ra những điểm giống nhau nhưng giải thích theo chiều ngược lại. Thánh Justin Tử đạo, ở thế kỷ II, viết rằng Mithras “được sinh ra từ một tảng đá”, tín đồ được thụ pháp trong một “hang động”, và trong nghi lễ có bánh và chén nước, “lũ quỷ dữ đã bắt chước” bí tích Thánh Thể (Hộ giáo thư thứ nhất 66; Đối thoại với Trypho 70, 78). Ở thế kỷ IV, hoàng đế Julian viết: “chúng ta cũng thờ Mithras” (Thánh ca dâng vua Helios).

5 Câu Chuyện Liên Quan

• Ahura Mazda và Angra Mainyu: Hai linh thể: Đấng Chúa Tể Thông Thái, người trong Yasht 10 đã tạo ra Mithra “xứng đáng được cầu nguyện như chính ta”, và được những dòng cuối bài thánh ca tôn vinh cùng với ngài.
• Jamshid: Vị vua thời hoàng kim và chiếc chén của ông: khi hào quang vương giả bay khỏi vua Yima trong hình dạng một con chim, Mithra là người đầu tiên nắm lấy nó (Yasht 19.35).
• Thợ rèn Kaveh: Tấm tạp dề trở thành ngọn cờ: Mehregan, lễ của Mithra, cũng được nhớ đến như ngày Fereydun chiến thắng Zahhak.
• Osiris: Vị vua bị sát hại trở thành chúa tể cõi chết: Horus cũng bị gán cùng một lời đồn trên mạng về ngày sinh 25 tháng 12. Và Về Isis và Osiris của Plutarch, bản kể đầy đủ nhất về chuyện Osiris, cũng là nơi người Ba Tư gọi Mithras là “Đấng Trung Gian”.

6 Nguồn Tham Khảo

• Avesta, Yasht 10 (Mihr Yasht) và Yasht 19.35, bản dịch của James Darmesteter, Sacred Books of the East 23 (1883), bản điện tử của Joseph H. Peterson theo ấn bản Mỹ năm 1898: avesta.org, avesta.org
• Khorda Avesta, Mihr Niyayesh, bản dịch của M. N. Dhalla (1908), và bảng thuật ngữ của avesta.org: avesta.org, avesta.org
• Rigveda 1.115, 3.59, 5.63, bản dịch của Ralph T. H. Griffith: Wikisource
• Hòa ước giữa Suppiluliuma và Shattiwaza (KBo I 1), trong D. D. Luckenbill, “Hittite Treaties and Letters”, American Journal of Semitic Languages 37 (1921): archive.org
• Artaxerxes II, các bia ký A2Sa, A2Ha và A2Hb, theo Pierre Lecoq: Livius, Livius, Livius
• Herodotus 1.131, bản dịch của A. D. Godley (1920): Perseus; Xenophon, Oeconomicus, chương 4, bản dịch của H. G. Dakyns: Project Gutenberg; Strabo, Địa lý 11.14.9 và 15.3.13, bản dịch của H. L. Jones (Loeb): LacusCurtius, LacusCurtius
• Plutarch, “Of Isis and Osiris” 46, trong Plutarch’s Essays and Miscellanies, tập 4, W. W. Goodwin biên tập (Boston, 1898): Project Gutenberg
• Al-Biruni, The Chronology of Ancient Nations, bản dịch của C. Edward Sachau (London, 1879), tr. 207–209: archive.org
• Ernst Herzfeld, Am Tor von Asien (Berlin, 1920), tr. 60–63; Jona Lendering, “Taq-e Bostan, Relief”: archive.org, Livius
• Richard Gordon, “Mithraism”, Encyclopedia of Religion (2005): encyclopedia.com
• Franz Cumont, Textes et monuments figurés relatifs aux mystères de Mithra, tập 1 (1899), tr. 325–326; The Mysteries of Mithra, bản dịch của Thomas J. McCormack (Chicago, 1903), tr. 167, 190–191: archive.org, archive.org
• Justin Tử đạo, Hộ giáo thư thứ nhất 66 và Đối thoại với Trypho 70, 78, bản dịch của Marcus Dods và George Reith (Ante-Nicene Fathers 1, 1885): New Advent, New Advent
• Niên giám năm 354, phần lịch (tháng 12) và Depositio martyrum: tertullian.org, tertullian.org; Julian, Thánh ca dâng vua Helios, bản dịch của Wilmer Cave Wright (Loeb, 1913): archive.org
• Charles-François Dupuis, Origine de tous les cultes, tập 3 (Paris, 1795): archive.org
• “ミトラ”, “ミトラス教”, “ターク・イ・ブスターン” và “ナーサティヤ”, các mục của Ogawa Hideo, Tanabe Katsumi và những người khác: Kotobank, Kotobank, Kotobank, Kotobank

Ảnh bìa và tranh minh họa: do AI tạo cho Arcana, mang tính diễn giải, không phải tác phẩm lịch sử.